This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. + Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web atjhttp : //books . qooqle . com/ i C$&\.\ U***) Harvard College Lifcrary FROM THE FUND GIVEN BY Stephen Salisbury ClUBof l8l7 OF WORCBSTBR, MAS5ACHU8BTT8 For Greek and Latin Litcrature qorpvs SCRIPTORVM ECOLBSIASTICORVM LATINORVM EDITVM CONSDLIO ET IMPENSIS ACADEMIAE LITTERARVM OAESAREAE VINDOBONENSIS X VOL. XXVIII. (SECT. III PARS *) S. AVRELI AVGVSTINI DE GENESI AD LITTERAM LIBRI DVODECIM EIVSDEM LIBRI CAPITVLA DE OENESI AD LITTERAM INPERPECTVS LIBER LOCVTIONVM IN HEPTATEVCHVM LIBRI SEPTEM EX RECENSIOKE IOSEPHI ZYCHA. PRAGAE VINDOBONAE LIPSIAE F. TEMPSKY. F. TEMPSKY G. FREYTAG. BIBLIOPOI.A ACADEMIAE LITTERARVM CAE8ARKAE YINDOBONKNSIS MDCCCLXXXXIIII. ■ > SANCTI AVRELI AVGVSTINI DE GENESI AD LITTERAM LIBRI DVODECIM EIVSDEM LIBRI CAPITVLA DE GENESI AD LITTERAM INPERFECTVS LIBER LOCVTIONVM IN HEPTATEVCHVM LIBRI SEPTEM RECENSVIT IOSEPHVS ZYCHA. PRA6AE * VINDOBONAE LIPSIAE F. TEMPSKY. F. TEMPSKT G. FREYTAG. BIBLIOPOLA ACADEMIAK LITTEBARVM GABSAREAB YINDOI10NEN8I8. MDCCCLXXXXIIIL CS3-M *&,&!<£. v.-o " Jtt -.-! d. Typli exprcsait Rudolphus M. Robrer, Bruuae. PRAEFATIO. In hac editione adornanda eandem tiiam persecntus sum, quam olim in praefatione uolumini XXV inserta significaui, et ita persecutus sum, ut iis rebus quas qui illius uoluminis censuram scribebant desiderare sibi uiderentur quantum potui mederer. ex quo genere hoc est, quod ex Retractationum libris quae a re essent sub textum posui. in refingendis autem scripturarum sacrarum uerbis ita recessi, ut ad exemplaria graeca ea magis accommodarem. nam cum non solum ea opuscula, quae hoc uolumine continentur, uerum etiam Quaestionum in Heptateuchum libros, qui altera parte edentur, collatis omnium Augustini operum locis iisdemque apud Cyprianum et Ambrosium repetitis legerem et relegerem. facile intellexi nisi ad formam graecorum codicum et re et uerbis quantum per testes licet concinentem reuocarentur atque constituerentur ad genuinas interpretationis Italae, cuius memoriam nobilis ille locus de doct. christ. II 15 prodidit, lectiones perueniri non posse. unde apparet errauisse me pag. 235, 13 paradiso pro paradisi, pag. 45, 1 itti pro eius scribentem. atque hunc locum totum a pag. 44, 23 in- cipientem eisdem litteris quibus pag. 156, 19 sqq. usus sum imprimendum curare debebam. in ea comparatione his editionibus C. de Tischendorf usus sum: Uetus testamentum graece iuxta LXX interpretes Lipsiae 1877 et Nouum testa- mentum graece ed. ster. duodecima Lipsiae 1891; ueteris testamenti editionem a Paulo de Lagarde emissam cum magno fructu potuisse me adhibere sero didici . notas locorum ab Augustino ex aliis libris laudatorum a prioribus editoribus, qui in hac operis parte satis diligenter uersati sunt, mutuari non sum ueritus. ad fontes autem unde Augustinum singulis VI Praefatio. locis petisse uerisimile esset quiue auctores eius uerbis designa- rentur penetrare cum huius editionis non esse apud me statu- erem, id negotii neglegendum duxi. etenim id agebam, utilem textum legentibus ut praeberem, non commentarium scri- berem. indicem locorum alteri parti seposui. indicem uero uniuersalem nisi omnibus Augustini operibus editis scribi non posse adeo patet, ut eins hoc loco numquam mentionem facturus fueriin. nisi quidam eum depoposcissent. haec fere sunt, quae eos, qui hoc libro utentur, nescire nolui. quibus expositis iam describere memoriae testes quam breuissime potero aggressurus sum. I. DE GENESI AD LITTERAM LIBRI DUODECIM. E Numerus uetustiorum codicum hoc opus continentium minor est; saeculum duodecimum et proxime sequentia libris manu scriptis abundant. omnes autem et uetustate et bonitate facile uincit codex Sessorianus membranaceus saec. VII numero XIII notatus, qui olim in bibliotheca de Santa Croce asseruabatur, ante aliquot annos inde in bibliothecam Nationalem Victoris Emmanuelis translatus ibique numero 2094 signatus est. accuratam eius descriptionem A. Reifferscheid in eo libro qui inscribitur „Bibliotheca patrum Latinorum Italica I 125 * con- fecit. oratione auctoris folia 215 inplentur. ualde autem dolendum est, quod quaternio uicesimus unus totus deside- ratur, id quod folio 156a alia manu adnotatum est: hic minus est ttnus quaternio. quae uerba Augustini Geneseos a codice absint in Apparatu critico significaui. praeterea quaternionis undeuicesimi unum folium periit. quod damnum liber iam saeculo octauo uel nono traxisse uidetur. libri duodecimi autem folium ultimum posteriorum temporum iniuria lacerum euasit. liber scriptura continua saeculo septimo ab uno librario exaratus est. correcturae autem praeter scribentis 'manum a manu saeculi X et tertia quadam recentiore de- prehenduntur. quae ab hoc correctore praebentur cum ad emendationem nihil ualeant silentio praetermitti satius est. at prior manus correctrix multa quidem* peruerse illa tractat Praefatio. VII uelnt cum recte traditam formam quae est spiritalis in spiritu- alis omnibus fere locis commutat, in uocibus quales sunt mihi nihil c litteram littera ch restituit, praepositionum consonantes quarum genuinas formas librarius exhibet assimilationis legi subiecit; sed sunt etiam correcturae, quae restituendis auctoris uerbis usui sint. ita e. g. pag. 23, 7 cernimus pro terminus. pag. 45, 7 aeternitaiem pro aeterni recte reponit; aliis locis ubi uirgulam excidisse uerisimile est consonantem m suppleuit ut pag. 47, 15 ad littera, 22, 3 niateria et forma. bene multae eius emendationum per se bonarum ne necessariae quidem sunt, aliae locis obscuris lucem afferunt. cum et hae et illae aliis codicibus offerantur, eum non ex coniectura eas reposuisse sed ad aliquod exemplar emendasse probabile est; cf. 55, 10. 12; 100, 4; 110. 11; 333, 10 alia. scholiorum uaria genera et a librario et m. 2 et 3 passim in margi- nibus deprehendas. quae cum ad emendandum librum non pertineant libenter ea omisi. conspicua interpolationis uestigia duobus locis detexi, pag. 72, 14 nec uituli marini, 186, 7 aridam terram, ubi terram uncinare debui. Godex Sessorianus licet uerba integerrima seruauerit tamen et ipse non liber est omni genere macularum. atque latissime ea corruptela grassatur, quod propter similiter cadentia singula uocabula et totae sententiae omissae sunt uelut pag. 7, 12; 53, 18; 287, 18. una re autem a ceteris differt; singulis enim libris capitula siue summaria praemittuntur. quam capitulationem etsi ei quam a prioribus editoribus traditam recepi saepius anteponenda uidetur tamen quominus resti- tuerem complures causae erant quae obstarent. et earum prima atque grauissima erat, quod molestiorem numerorum diuer- sitatem excitari nolebam. quo quidem studio non sum temere raptus, ut nouum inciperem caput, ubi sententia non esset absoluta. quod ubi euenit, capitis numerum in margine posui. tum . etiam codicis condicio id dissuadebat. is enim scriptura continua ita exaratus est, ut membratim certa quadam sententiarum serie finita capituli numerus appositus sit. qui atiis locis aut omnino omissus est aut — id quod VIII Praefatio. haud raro occurrit — tam peruerse additus est, ut orationis continuatio foedissime dilaceretur. ista summaria autem ut libro adfigerem facile a me impetraui, quoniam ab A. Maio publici iuris faeta esse nemo ignorat, etsi ab librario quin sint conficta, non ad Augustinum auctorem referenda dubium non est. Codicem intercedente beneuolentissima 6. Hartelii opera E. Kalinka meum in usum contulit: cui hac occasione data quod huic labori mea causa perbenigne uacauit maximas gratias ago. Codex Parisinus n. 2706 olim Colbertinus 5150 tum Begius 400. 2 membranaceus foL 353 saeculo VII — VIII (sic enim pag. 2 in tabula codicum scribere debebam) scriptus est. codicis originem adnotatio in superiore margine foiii primi impressa indicat. cuius litterarum apices quamuis praesecti sint tamen haec dispiciuntur: iste liber est bi dioti., i. e. beati Dionysii. ut codex in eorum numero sit habendus, quorum specimen L. Delisle in libro qui inscribitur: Le Cabinet des manuscrits de la Bibliothfcque Nationale tabula V dedit. pagina prima enim folii primi eadem conspicua signa prae se fert quae propria esse codicum de monasterio sancti Dionysii oriundorum notum est. in singulis paginis uersus uiceni bini decurrunt. folia 7. 345. 346 mutila sunt. totus liber ab uno librario pulcherrimis litteris semiuncialibus confectus est. (cf. Bastardii opus magnifice sumptuosissime perfectum quod pag. XVIII commemorabitur.) eidem manui etiam scholia multis locis addita debentur. quod quidem inde cognoscitur, quia plerisque locis ubi talia additamenta occurrunt in margine spatia in orationem patentia relicta sunt. correcturas autem m. 2 com- pluribus locis expertus est. codex Parisinus in probis testibus huius Augustini operis numerandus est, ut merito aegre feras quod cum a bibliopega conpingeretur plura folia de suis sedibus deturbata sunt. sicut statim in libri initio folia sic se excipiunt: 2. 4. 5. 3. 6. 347. 348. 349. 350. 351. 352. 353 quod folium codicis ultimum est. folii 353 oratio con- tinuatur folio 7 et sequentibus quae iam suo ordine usque ad folium 346 decurrunt, quo auctoris uerba quattuor fere Praefatio. VIIII uersibus extremis qui desiderantur exceptis concluduntur. inscriptio „De principio Genesis* fol. 1 offertur; habet autem maiorem ueritatis speciem primum folium genuinam inscrip- tionem et libri fietractationem continens periisse. sub- scriptio a codice sub fine mutilo abest. Codei Parisinus n. 1 804 olim Colbertinus 894 tum Begius 3538 fi a 12 membranaceus saeculi VIIII folia 242 habet eorumque fol. 41. 130 non sunt integra. folio 1 Praefatio saneti Hieronimi offertur, quam usque ad folium 39 einsdem Hieronymi de Genesi sequuntur. liber de Genesi ad litteram folia 39b — 241b occupat, folium 242 scriptura caret. sub finem mutilus est; folio 237 h multa ab alia manu retractata inuenias, extremo folio aliquot uersus erasi, supra lituram alia manu Augustini uerba super- scripta sunt. quae ab hoc folio usque ad finem habentur recentiorem manum et alieno litterarum ductu et discrepanti orthographia produnt. singulae paginae lineis 29 — 30 im- plentur . hic liber quamquam ex exemplari transscriptus est quod simile fuit ei ex quo codex P originem duxit, tamen multis locis uariantes lectiones praebet. quod qui fieri potuerit cognoscere in promptu est. ibi enim scripturae a manu prima profectae ab alia manu aut correctae aut erasae in earumque locum aliae repositae sunt. quae emandationes cum ex purissimo fonte fiuxerint, non est mirandum codicem R pretio codicem P adaequare. Codices P et R ex bibliotheca Nationali huc transmissos ea qua potui diligentia ipse comparaui. Codex Sangallensis numero 161 signatus membranaceus S in 4° pag. 352 + 4 papyr. saeculo VIIII scriptus est. in fine duo foiia desiderantur. illa duo folia papyracea nescio an non sint adglutinata, in quibus quae exciderunt occasione data supplerentur. quod quidem eam ob causam a probabili- tate abhorrere non uidetur, quia etiam post paginam 14 ubi item unum folium intercidit, id quod in margine inferiore adnotatur: hic e defect\ folium papyraceum insertum est haud dubie ad excipienda uerba quae folio perdito impressa erant. uiginti duorum quaternionum numeri in ultimae cuiusque X Praefatio. paginae calce adpositi sunt. codex firmissimis tegumentis roboreis inuolutus est . in tegumenti capite schedula adpicta cst hunc indicem gerens: Augustinus sitper Genesim. in singulis paginis tricenae lineae ductae sunt. in margine hic illic ad- notationes reperiuntur uel ad argumentum spectantes uel plausum iudiciumue scribentis exprimentes, quae ad primam et ad posteriorem manum redeunt. liber a duobus librariis confectus uidetur, qui in scribendo ita se excipiebant. ut aiius alium fasiculum exararet. pagina 3 ante incipientem orationem scriptum legitur: Incipit liber primus. sci Augustini. in Gcnesim. quae si cum adnotatione in codice Berolinensi addita contuleris, facile genuinam inscriptionem deesse co- gnosces. unde efficitur folium primum Retractationem cum in- scriptione praemissa continens aliquo casu periisse. C Codex Coloniensis n. 61 membranaceus miscell. saec. XII fol. 209 opusculum quod est de Genesi ad litteram fol. 1 — 117 continet. numerus linearum in singulis paginis inter 38 — 43 uariat. hunc codicem neque totum contuli neque ea quae composui in apparatum criticum plena recepi sed certas quas- dam partes easque minimas selegi. sunt autem hae: libri I cap. 1—3, lib. III, lib. VI cap. 6, lib. VII cap. 1. 28, lib. VIII cap. 1, lib. VIIII cap. 19, lib. X 1. 26, lib. XI 1. 42. lib. XII 1. codex Coloniensis ab S codice non multum distat. B Codicis Berolinensis n. 24 (Ex bibl. Meerman. cod. Phil- lip. 1651) membranacei fol. 212 saeculo VIIH — X exarati cum quo tempore adnotationem criticam apparabam in Britannia lateret neque fore ut eius comparandi occasio offerretur speraro possem lectionum uarietatem nisi in prae- fatione recipere non potui . is ut ad emendationem nihil fere ualet ita ad rationes quae inter codices P et R ipsumque intercedunt certius declarandas plurimum confert. unde ori- ginem duxerit folii primi pagina secunda indicatur. in margine enim inferiore hoc scriptum legitur: liber sci vincentii . met . si quis abshderit abnatema sit . uerba Augustini fol. 4 hac inscriptione praemissa initium capiunt: Beati Augustini in (renmm ad litteram questumum libri duodecim . de principio Praefatio. XI gcnesis; nam fol. 3 neque id totum Retractatio occupat, cui genuinus operis titulus praefixus est: Sancti Aurelii Augustini de Genesi ad litteram libri duodecim . singuli libri nuraeris distincti sunt. codex litteris pulcherrirais atque maxime con- spicuis scriptus est . liic illic in margine scholia intercurrunt . codicis Berolinensis scripturam uariantem non plenam recepi sed electam . ubi enim cum PR codicibus concordat, eam misi; ubi autem difficilioribus locis illorum ,lectiones in diuersas partes abeunt, ubi ab iis discedit. ibi quae Beroli- nensis habet addidi . locis uero e scriptura sacra petitis, ne huic parti quidquam deesset. eius uarietatem plenam apposui. Pag. 3, 16 illis 5, 5 et om. 5, 20 erat\ est 8. 8 quia 8, 23 prius est om. 9. 11 qui* 9, 18 ferebatur 10, 16 ferebatur 11, 20 bona 14, 5 et om. 16, 20 ferat] fecerat 17, 8 lux in fine om. 18, 12 quarumcuque (cu s. \.) 19, 10 sedatis] sed sedatis 20, 8 aquas 20, 19 terra] terra et aqua 21, 6 et om. 26, 24 fotu\ flatu 27, 21 et om. 29, 2 qui\ qu$ 29, 17 dixerant 30, 9 uo- latu ranarum 30, 21 discretionis 32, 8 factum uespere 38, 8 habitus 39, 4 permeet] permeat et 39, 24 supra 40,6 subnixum 41, 14 insinuat 41, 22 scribentis 43, 5 repetens et dixit ds fiat lux et sic est factum et facta est lux et uidit ds lucem quia bona est sed nullo modo repetens posteaquam proposuit et dixit deus fiat lux nihil aliud sqq. 43, 14 facta est lux] fiat lux 43, 17 conformata 43, 22 guae condita] qua cognita 44, 9 in eras. 44. 18 dispici- entes 45, 1 illi consiliarius eius 48, 19 uerterentur 48, 23 quae sub caelo est 48, 25 congregationes 49,1 aquarum 49, 13 inuisi- bilis] inanis 50, 18 eius om. 50, 19 produxit 50, 22 in ipso\ insit 51, 10 sic om. 51, 12 in alt. et tertium om. 51, 13 sic om. 51, 17 eas 53, 24 in fin. om. 54, 25 spati* mhorarum uicissitudinem 55, 24 in ante tempora om. 56\ 15 ui] sui et om. 58, 7 propterea diuersis 58, 15 prius et om. 59, 16 et om. 59, 17 magna luminaria 60, 18 homines om. 61, 16 stinctu 61, 20 promittunt 62, 1 cuu libet 62, 10 sanctam 64, 18 magna* 65, 16 terrarum natura narrare creata 66, 22 frigescere] feruescere 67, 15 corpora eorum 68, 15 continet 68, 25 quarum] *quarum 69, 1 in oin. 69, 4 et tactu] ad tactum 71, 18 quo 71, 23 memoria in ras. et med. oni. 72, 20 gentium 75, 1 omnia reptilia] uolatilia 75,24 an ex hanc 78, 3 decedentibus] succedentibus 78, 4 nonnullo 79, 12 nullum 79. 24 qui] quia 81, 16 istae 82, 18 magnae 83, 3 scruatur XII Praefatio. 84, 4 ad oni. 85, 11 facta] factum 86, 12 in eras. 86, 14 agni- tione 88, 11 piae caritatis 89, 6 ita 91, 3 congregatione una 91, 6 congregationes suas 92, 6 in om. uniuersa 92, 16 in om. 93, 4 in die 95, 14 ea] est 100, G animae 101, 22 oculorum 101, 25 conditur in ras. 105, 16 et incommutdbilis 105, 22 sps] dns 105, 25 dono] modo non 107, 12 et in 107, 14 nunc 107, 18 probabilitate 108, 4 reddidit 108, 23 nunc 110, 5 ut ea quae] utique 110, 6 in septimo 111, 12 et om. 114, 3 bono] honore 115, 8 uespere 116, 9 eius 117, 23 in—creatoris om. 123, 6 dicitur 123, 16 lucenti om. 127, 15 conditionem 129, 13 ac om. 130, 14 ididem 130, 16 procedit 130, 28 quod 131, 2 et fin. om. 131, 12 praegnoscendum 132, 22 aures 135, 16 constringens 136, 27 quod 137, 5 super terram deus 139, 10 se] siue 142, 1 ita] istce 142, 7 ea exorta 143, 19 non] non ait 145, 14 alt. tempora om. 147, 9 consequentes 148, 23 est] sunt 148, 25 accedant 154, 20 dictum 155, 2 quousque 155, 20 nec erat homo 158, 21 per- spicit] perfecit 158, 23 atque 158, 24 itaque 159, 2 exortem 160, 2 illum a] illa imma 161, 14 adeo 162, 10 dispositio dispen- satio 162, 13 sapientiae 163, 26 modo] nunc 166, 9 sapientiae 168, 20 terrae abyssus 169, 1 omnia 170, 27 qua 173, 26 et causaliter om. 174, 18 creata—die om. 174, 26 uocaret 175, 2 nomen est 175, 7 loco 176, 17 istos adpositos 177, 2 et intel- legeret 178, 28 fundata 179, 19 reptilium 180, 8 quando] unde 180, 22 adsequi] esse qui 181, 22 pertmet 182, 7 possimus 183, 17 uel 183, 23 modo ora. 184, 17 a om. m. 1 186, 18 est om. 188, 8 superferebatur 193, 18 spiritu 194, 5 illc om. 194, 14 nouissimus—uiuificantem om. 195, 24 nobis 200, 1 et om. 200, 4 dixi* 201, 2 preposuimus 201, 16 insperauU 201, 17 dubitabitur 202, 11 naturam 202, 19 habitu 202, 25 quae 207, 1 facta est anima 210, 1 quidam (supra a add. e) 212, 12 in iecore et in cerebro est 213, 1 quidam (supra a m. 2. e) 213, 24 et cetera 215, 10 nec 215, 18 agii] ait (s. 1. aut) 216, 18 ipsum 216, 23 ambulat ut ex ambulabat 217, 9 ipsa 218, 25 quaelibet 220, 22 aiebatne 221, 1 hae creatio 221, 10 fetum] factum 221, 21 suae) suae causae 224, 3 bona est et erit] bonae steterit 224, 18 pre- sciens praescius 225, 1 uiuere om. 225, 14 cum] tam B1; s. 1. cum iam 225, 24 modestia 226, 6 ostendat 226, 20 cetera] omnia 228, 1 operetur 228, 8 in om. 228, 9 natura in naturam ullli 228, 11 secundum quandam om. 229, 1 eden* 229, 15 propriae 229, 16 propeccato et sicut 229, 18 ut 229, 22 gen'ere 230, 5 dicuntur naturae natura 230, 21 fecit soles 231, 9 detractant 231, 13 magnum fontem 231, 14 fecundum om. 231, 21 in om. B1 ; in mg. m. 2 per 233, 13 ut] et 234, 15 seminale 235, 7 exhorta Praefatio. XIII 235, 9 exstitissent 236, 15 minimo—reuertenti 236, 20 alia 237, 1 scriptor narrauit 237, 24 multi* 238, 8 sapientia 238, 13 constat om. propterquod 238, 20 et figurata 239, 9 defieerent 240, 20 fluminis sccundi 241, 17 sed) sed si (si s. 1. add.) 241, 18 sic 242, 14 dominus om. 242, 26 agricultura 245, 7 agrieultura 246, 16 istud 246, 24 materia 247, 1 disputauimus 247, 3 sibi ne\ si bene 247, 27 pius] ipsius (s. 1. iustus) 249, 12 a om. 249, 26 abscescerit 250, 1 abs*ente 250, 3 abs*ente (c oras.) 250, 12 creati om. 251, 9 ulla mala 257, 8 esca. (e m. 1 exp.) 257, 13 facturus (us exp. et a superscr.) mulier 257, 21 quod 261, 3 guae 262, 12 ponit 263, 24 agrieulturam 266, 13 extasi iri\ extasi* (n enis.) 267, 18 consequentibus parandum 268, 3 uocauit 268, 4 illum 268, 14 et om. 270, 21 aericalcum (supra e add. v) 271, 3 et — mouere om. 271, 7 hominis 271, 11 praeter (s. 1. I propter) 272, 8 ulla 272, 16 currenths (corr. m. 1; 273, 12 supra est add# et 274, 4 erat B2 276, 1 concubatur 277, 11 cohercens 278, 3 naturam mulieris 278, 11 non om. 279, 18 dy*sintericus 279, 25 si enirn] an uero si 383, 8 dibitandum 284, 5 ut om. 284, 9 puluerem 285, 22 illius 286, 20 muliebris 287, 22 adhibe B1 287, 25 medicamenta 288, 22 non fin. om. 290, 26 mundis 291, 16 quoque B1 292, 6 replente 292, 9 ipse] ille 293, 5 et omnia 294, 9 suo om. 294, 10 et] haee 294, 13 testatur 295, 22 de fin. om. 296, 23 iam] tam 298, 7 singula 300, 8 praespicuae 301, 12 spira 304, 20 aufer 304, 22 emitte 307, 13 primo 308, 5 cogemur 309, 15 ulla 309, 23 praebet 311, 15 contrariam 312, 13 dnm 313, 20 culpabili 314, 15 peccatrici 314, 16 pa- cato Bl 315, 18 cuius] cuise B1 315, 20 constituit 315, 22 et om. 316, 2 ei qui 317, 23 et] uel et 319. 11 ipse 320, 5 propagine priua B1 32h, 4 si] sed 321, 24 ubi B1 325, 3 numeros agit\ numerosa d' 325, 25 non credam om. 326, 6 anima 326, 7 nam om. 326, 15 quid] qui id 327, 1 data om. 327, 2 baptizatis 327, 26 agunt 329, 8 ipsa 329, 23 perscribere 331, 5 perhibetur 331, 6 qui prius] opus 331, 9 proinde] ita 331, 10 incrementa 332, 10 ambo om. 333, 1 in\ ad 333, 3 alterum et om. 333, 7 ambulantis 333, 10 Adam alt.om. 333, 15 mecum] mihi 333, 24 ipse 334, 4 edet] germinabit 334, 10 dominus om. 334, 12 co- gnoscendum 334, 16 est erasum 335, 16 admissi om. 335, 24 fecit 336, 21 prope 337, 21 gratia 337, 22 esse ipse praesciebat altitudinem quidem consilii eius cum sqq. 338, 8 humiliabitur 338, 10 saeculum 338, 22 quod 339, 12 Si B1 ,95,9, 20 debitationis (supra e add. v) 339, 26 proficiunt 340, 7 uellet 340, 28 esse 341, 1 esse malii* (s eras.) 341, 3 tardi corde 342, 5 utriusque 342, 14 sic] sicut 343, 4 caruet (s. 1. ret) 343, 5 supra mahtm XIIII Praefatio. superscr. malo 343, 7 iniquitatem (supra e add. v) si 343, 8 nullo 344, 16 prouidendum 345, 3 accedercO 346, 18 autern] haec 346, 21 inuidia 347, 6 «f- propter 347, 12 dirigitur 348, 20 superbia 349, 4 ab om. 349, 16 praescius non fuit om. 349m 23. 24 plane 353, 1 sic 355, 8 isdrahel 355, 15 esset 356. 14 inueniunt 358, 9 es tu] est ut B1 358, 11 posui te\ posuvze\ (super i add. r) 358, 11 ostendunt 359, 1 superbiam 359, 7 causam 359, 8 a] ac 361, 8 ut 362, 24 paradiso 363, 12 quo 363, 13 adaperientur 365, 12 auida] abdita \d s. 1.) 366, 9 concubendi 366, 10 ipsam—poenam 368, 3 Adam in fine om. 370, 24 inter ante mvlierem om. 371, 10 in om. 371, 14 nam\ nonin 371, 24 multiplicans om. 372, 2 fiifu 372, 18 conditionis 372, 24 sen- tentiam 373, 5 edet] det 375, 17 rumpheam 376, 14 expectanda] ea spectanda 377, 5 ei\ et 378, 12 seduci** (in er.) illo modo quo illa potuit 379, 11 expeditis 379, 17 huiusmodi in fine 380, 6 quod 381, 2 fallebat 381, 5 illos 381, 9 non scire 382, 6 ad- hoc 382, 12 sonent]* olent (s eras.) 382, 13 redoleant 382. 22 per ed\ praeter ea 386, 9 corporalib7 (b ex t) 387, 14 karthaginem 388, 21 in illis 389, 3 resurget 391, 19 solum 393, 22 balihasar 394, 15 eo 394, 19 et] sed 395. 3 affectus 395, 5 accendente 395, 6 ei] eius 398, 5 certe] cernente 398, 8 aut] ut (s. 1. * et) 399, 8 aliquo 400, 11 caro] cor* (o eras.) 400, 15 pre- starentur prestantur 401, 2 corporales B1 401, 3 imagines B1 404, 17 qui om B1 405, 1 at] et 405. 12 laetantium 407, 14 istud 408, 3 corpori* (s eras.) 408, 5 amat 409, 24 se om. 410, 22 sc't\ sit quam dum in] quantum in 413, 11 illo 414, 16 sed\ et 414, 28 affectus 415, 12 perspecta 415, 20 i(- exserebatur 416, 14 et om. 416, 25 adiacent\ id agent fsupra e m. i add. v\ 417, 9 iudicat 417, 29 duas 418, 5 tonitruo • 418. 7 aliquod 418, 28 sic utiq; 420, 7 deus om, 420, 11 uiderat 420, 16 re- ttocata 421, 6 transiit 421, 15 intellegende B1 422, 3 praestntata 422, 17 mundo corde 423, 26 caelum om. 424, 9 accipiuntur 424, 17, sint 424, 22 an] ac 425, 1 post initiale siue sequitur 426, 14 qualia saepe usque ad pag. 427, 28 sed eam; sed eam excipit pag. 425, 1 ex ipso usque ad 426, 14 corporibus, quod 427, 28 uoce spiritalem sqq. continuatur; eodem ordine et in codice P haec uerba «urrunt 426, 18 similibus sensxbus 427, 10 soluta 427, 15 et om. 428, 14 egressd 429, 7 chasma 429, 8 ne 430, 6 se om. 431, 8 cchibcantur 432, 20 ipsam 433, 20 praesentiora] praestantiora uel praesentiora 434, 21 excellenti+e uidentia (sed e fin. cum ui coni. i 435, 5 nostro modulo 435, 9 Explicit liber XII Aurelii Augustim Genesis ad Utteram amen fol. 211*- Praefatio. XV His codicibus ita usus sum, ut uerba ad formam eius, qui non solum antiquissimus uerum etiam omnium longe optimus est, E codicem dico, refingerem, ubi opus erat, e ceteris quantum e fonte limpido manare mihi uidebantur iu subsidium assumptis scripturas reponerem. is alios codices modo con- sentientes habet, modo ab iis discedit uelut pag. 364, 22: 371, 24; 358, 7; 49, 5; 360, 13. codices PRB coniunctos esse atque cohaerere ex eorum in maximis et minimis rebus conspiratione facile euincitur cf. pag. 18, 1; 75, 1; 107, 22: 110, 11; 207, 1; 240, 16. 17; 260, 1. neque tamen ei eodem exemplari ducti sunt; nam cum in P et B pag. 425, 1 uersus transpositi sint, 378, 12 abundantia quaedam uerba codicibus K et B solis traduntur. in his manifestae interpolationis uestigia deprehenduntur pag. 162, 10 dispositio dispensatio, 224, 18 praesciens praescius; in B solo autem pag. 433, 20 praestan- tiora uel praesentiora, ubi EPRS praesentiora, codex C autem nuel praestantiora" praebet; (cf. XI 45. 1). praeterea B mirum in modura pag. 43, 5 (cf. Berol. XI 43, 5) ab omnibus dis- crepat. codex S quocum C facere solet mediam quandam uiam cum aliis aliter modo conueniens modo discordans persequitur. codicis R loci e scriptura sacra sumpti multotiens ita correcti sunt, ut ex natiuis lectionibus cum P congruentibus formae codicis E exieriut. II. DE GENESI AD LITTERAM INPERFECTUS LIBER. Codex Vaticanus numero 445 signatus membranaceus mi- V scellaneus forma maxima foliorum 502 orationem continentium litteris nitidis saeculi XV scriptus est . paginae bipertitae quinquagenis senis lineis impleutur. litterae initiales artificiose pictae tanta magnitudine praecellunt, ut senarum linearum altitudinem superent. atque initialis littera prima imaginem monachi scribentis capite radiato illius aetatis more expressam exhibet. in margine inferiore paginae primae sigilla Pauli papae (1464 — 1471) cum dignitatis pontificiae insignibus impressa sunt. folio 23 lb haec inscriptio habetur: Invipit Uber de Geiwsi ad littvram imperfectus; subscriptum est XVI Praefatio. fol. 239: Kiplicit Aurelii Augustini liber cuius titulus est dv Genesi ad litteram imperfectus. codicem Vaticamim unus librarius confecit quaeque relegentem offenderunt emendauit; praeter scribam alius aetate recentior corrigendi munere per- functus est. cum Benedictini hunc librum suis quibus ante scateret mendis ope Vaticani manuscripti se purgasse admo- neant, C. Vrba in eo libro qui inscribitur: BeitrOge mr Geschichte der augustinischen Textkritik pag. 47 ad hunc codicem illos uerba constituisse docuit. T Codex Trecensis n. 40 uol. I membr. miscell. forma maxima fol. 203 saeculo XII exaratus est. quae praeter hunc librum opuscula contineat qui cognoscere uolent consulant Catalogue general des manuscrits des bibliotheques des departements t. II. Augustini uerba folia 198 — 203 complectuntur neque integra sunt. nam a folio 197 quaternio uicesimus sextus initium capit cuius duo postrema folia perierunt; folium autem primum quaternionis subsequentis, id est ducentesimum tertium, unum ex toto quaternione reliquum cum primo eoque solo super- stite quaternionis uicesimi octaui coniunctum est. quae uerba folio 203 — numerus 203 a manu recenti additus est; manu enim prima librarii numero CCV folium signatum erat — praebentur, orationem non continuant; desiderantur enim uerba Augustini quae sunt pag. 483, 2 est omnis formae principium usque ad pag. 494. 7 super terram uolant. sub finem quoque a uerbis pag. 499, 22 multo minus arbores omnia nescio quo casu perierunt. quae supersunt ab uno librario scripta, correcta autem et ab illo et ab alio coaequali sunt. M Codex Mazarineus qui in catalogo des manuscrits de la Bibliothfeque Mazarine ab A. Molinier Parisiis 1885 con- fecto t. I 285 describitur numero 636 (270) signatus membr. miscell. fonna magna fol. 290 saeculo XIIII ortus est. orationi auctoris fol. 23 haec praemissa sunt: decimo septimo hco inter libros sancti Augustini scribi et legi debet liber qui dicitur de Genesi ad litteram imperfectus continens unum librum . de hoc autem libro mentionem faciens idem Augustinus primo libro rctctatdml (sic) capTo decimo nono sic dicit: cum Praefatio. XVII de Genesi duos libros contra Maniclieos condidissem sqq. et ita finit: admoneo ut illi 12 libri hgantur quos longe postea episcopus feci et ex istis ipsis de isto iudicetur . hic liber sic incipit: De obscuris naturalium rerum que omnipotente deo artifice sentimus non affitmando sed querendo tractandnm est. inscriptio ipsa fol. 24 prostat: Incipit liber de Genesi ad litteram Ipfcs . hic codex ab uno librario confectus duobus uitiorum generibus insignis est et eorum unum in repetitione et sin- gulorum uocabulorum et breuium sententiarum uersatur: quod tamen retractantis oculos non fugit. nam uoces repetitae linea perducta delendae assignantur. aiii correctori ne id quidem satis fuit, sed illas uoces iam deletas punctis suppositis extinxit. alterum uitiorum genus latius patens ita ortum est, ut proximis uocabulis similiter desinentibus scriba in errorem inductus singulas uoces. saepius autem tota enuntiata omitteret. ortho- graphia quae dicitur suae aetatis charactera prae se fert. Codex Parisinus n. 350 (397 T. L) notatus qui in biblio- L theca de TArsenal asseruatur membr. miscell. forma magna fol. 372 hoc opus foliis 247 — 265 continet. uerbis Augustini similia quaedam eis quae codex M habet praecedunt . sunt autem haec: Augustinus in primo libro retractationum caph 17° cum de gcncsi duos libros contra Manicheos condidissem sqq. admoneo ut UU 12 libri legantur quos longe postea episcopus feci et ex ipsis de isto iudicetur . hic liber sic incipit: De obscuris naturalium rerum que omnipotenti artifice. post quae uerba haec inscriptio addita est: liber Aurelii Augustini de Genesi ad litteram yponensis epi imperfectus incijrit . totum codicem unus librarius transscripsit et emendauit; nam alius manus correctricis uestigium deprehendas nullum. unde colligere non licet librum mendorum esse expertem; nam duplici corruptelarum genere quod codicis Mazarinei pro- prium esse supra memoratum est, i. e. repetitione uocabu- lorum et enuntiatorum eorumque omissione illum longe superat. quae alia memoratu digna liber habent cognituri catalogi des manuscrits de la Bibliothfeque de TArsenal ab H. Martin Parisiis 1885 confecti t. I adeant. XXVIII. Aug. sect. III pars 1. b XVIII Praefatio. Emendatio huius opusculi ob minorem in eius modi rebus tractandis usum Augustini quippe qui tum se tanto operi imparem fuisse ipse fateatur haud raro obscurioris ex uno potissimum codice Uaticano pendet. quem etsi haud scio an recentissimus sit quos adhibui omnium propter eius et in- tegritatem et bonitatem ducem sum secutus. quo autem maior huius codicis est auctoritas eo plus laudis illi uiro praestantissimo debetur. qui eum meum in usum per E. Kalinka tunc Romae commorantem comparandum curauit. quem non rem actam egisse quiuis credo candidus harumque rerum peritus iudex concedet si opusculum hac editione publici iuris factum cum Benedictinorum curis composuerit. ad Uaticanum proxime accedit Trecensis qui ut uetustate illum praecedit ita praestantia inferior est. cum hi unam classem efficiant, ab altera parte Mazarineus et Parisinus codices stant quibiscum Amerbachii editio concordare solet. III. LOCUTIONUM IN HEPTATEUCHUM LIBRI VII. C Codex Corbeiensis nunc Parisinus 12168 membranaceus forma magna fol. 179 saeculo VIII — VIIII litteris ni.tidis initialibusque tam pulchre pictis exaratus est, ut Bastard d'Estang specimen dederit in opere „Peintures et ornaments des manuscrits classes dans un ordre chronologique pour servir k 1'histoire des arts du dessin depuis le IV* sifecle de Tfcre chretienne jusqu' a la fin du XVIett (cf. Neues Archiv der Gesellschaft fiir altere deutsche Geschichtskunde uol. 8 pag. 451 sqq. et „Les Collections de Bastard d'Estang a la bibliotheque nationale. Catalogue analytique. Chartes-sceaux- peintures et ornaments des manuscrits recueils divers". Leop. Delisle Par. 1885. et habet suam et praestantiam et men- dositatem . sed cum praeter hoc opusculum etiam maius opus quod est de Quaestionibus in Heptateuchum contineat, aptius et utilius in secunda huius uoluminis parte de eo exponendum erit. illud non est praetermittendum hunc codicem quos cognoui omnium unum libri primi capitula siue summaria tradidisse quae nisi ubi lectiones codicum scripturis ueriores Praefatio. XVIIII id quod bis euenit praeberet aut in adnotationem recipere aut typis exprimenda curare non sum ausus. illi autem loci quos in subsidium asciui in hunc modum conformati suntipag. 518,16 Et dicent quia uxor illius hec, pag. 538, 25 Inuocabitur in eis nornen meU et nornen patrum meorum. neque id contemnendum est, quod cum codice Trecensi solus libri tertii priores XXXI locutiones seruauit. quo magis dolendum est hunc codicem tribus postremis libris carere . neque eius condicionem iudi- canti ueri simile fit eum qui codicem scribendum curauit umquam in animo habuisse tres posteriores libros addere. Codex Nouariensis LXXXII 48 membr. in 4° saec. X N exaratus foliis 148 constat. continet autem praeter Locutiones Quaestionum quoque in Heptateuchum libros VII. quae opera non usitato ordine, ut post singulorum librorum Locutiones eorundem librorum quaestiones locum obtineant, tradita sunt sed modo ab aliis codicibus prorsus alieno, quod ex in- scriptione uniuscuiusque libri apparebit; uelut fol. 53b haec adscripta sunt: Explicit qucstiones Exodi . Incipit hcutioncs de Genesi . qua de re conf. A. Reifferscheid in Bibl. patrum lat. Italica II 2 pag. 245. codex Nouariensis multis locis natiuas scripturas unus seruauit; alii autem loci ita longe ab ea prae- stantia absunt, ut corruptelae quibus foedati sunt nisi hominem barbarum prorsus rudem earum rerum quas descripsit fuisse liceat conicere explicari nequeant . hoc quoque habet, ut haud ita raro siue singula siue plura uocabula relicto tamen recipiendis sufficienti spatio desint, quam rem inde, si quid diuinare permissum sit, solui posse puto, quod librarius ex exemplari difficili lectu describens alius codicis ope quae deessent se explere posse sperauerit. Codex Sessorianus XXIII qui nunc numero 1254 signatus S in bibliotheca Nationali Victoris Emmanuelis asseruatur foliis 1 — 33 hoc oposculum, reliquis librum qui inscribitur Quaestiones in Heptateuchum libri VII complectitur. inscrip- tionem in fronte fol. 1 fert: Expl retractatio locuticnum . icip. liber lccvXionH collectarU cx libro geneseos; subscriptum est fol. 33 Expliciunt Jocutiones (locu m. 2 ex ques) iudicum qui XX Praefatio. est sci augustini liber septimus. quamuis hic liber male audiat cum A. Keifferscheid in Bibl. patr. Lat. It. II 113 eum non dignum esse, qui accuratius describatur dicit. tamen com- plures lectiones minime spernendae ibi inueniuntur. ^ Codex Laudianus n. 130 (B. Mariae in Ebirbach) membr. miscell. saeculo X ineunte confectus est. praeter Augustini Locutionum super Heptateuchum libros VII eiusdem Quaesti- onum super Heptateuchum libri VII eo continentur. in libris V VI VII codicis Corbeiensis testimoniis destitutus hunc librum non tamquam testem omni fide dignum sed tamen omnium qui suppeditantur optimum secutus sum. T Codex Trecensis n. 197 membr. forma magna saec. XII hoc opusculum et Quaestionum in Heptateuchum libros fo- liis 175 complectitur. is nescio quo casu sero huc transmissus est. neque in animo erat eius scripturas ad Locutiones emen- dandas conferre ; in constituendis uerbis Quaestionum eum meum in usum sum adhibiturus. cum autem uiderem hic illic eius ope auctoris uerba ueritati reddi posse, totum quidem excussi, sed lectionum excepto libri tertii initio, quod solus cum Corbeiensi seruauit, tantum eas reposiii, quae ita erant comparatae, ut quae aliis anteponerentur mihi dignae uide- rentur. alias hoc certe loco addere a me impetrare non potui. quippe quae ad emendandum librum nihil ualeant. Hi codices quos enumeraui in duas familias discedunt, quarum una codicibus CNT efficitur, altera libris LS reprae- sentatur. ac prioris familiae propter multas et ueras lectiones quae in eo uno deprehenduntur principem locum C obtinet: multis iisque difficilioribus locis in exhibenda proba scriptura cum eo facit codex JV; ad hos proxime accedit T. alterius classis L in uniuersum aestimanti codicem S pretio superat. differunt autem saepe ita ut in hoc alia manu genuina lectio restituta sit ille correcturam non expertus peruersam ser- uauerit. De editionibus Amerbachiana et Benedictinorum deque Eugippii Excerptis altera huius operis parte agetur. Praefatio. XXI Antequam praefandi finem faciam, hoc addere libet . cum eius opusculi quod Locutiones in Heptateuchum inscribitur aliquot locis biblicis uel aduersantibus codicibus aut de coniectura aut LXX interpretum uersionem secutus scripturas reposuerim, ne a prudentibus temeritatis arguar, hic mihi non alienum esse uidetur strictim exponere, qua re ut a me- moria recederem commotus sim. atque quindecim loci ita sunt comparati, ut aut in aliis. Augustini scriptis probe restituti legantur aut in expositione loco apposita aut in capitulis scripturae occurrant, quae traditis in codicibus mihi praeferendae uisae sint. sunt autem hi: 508, 23; 516, 21. 24: 522, 14; 523, 3; 530, 22; 538, 25; 560, 23; 561, 1; 567, 19; 571, 14; 573, 12; 578, 25; 592, 3; 596, 22. ceteri loci — sedecim numero — uariis de causis ad graecam uersionem mihi refingendi esse uidebantur. num hos et alios aliis in operibus occurrentes feliciter restaurauerim, penes peritos harum rerum existimatores iudicium esto. Beliquum est, ut gratias agam ministeriis publicis. aca- demiae litterarum, bibliothecarum praefectis aliisque uiris, qui subsidia critica congerendi copiam alii opera, alii liberali- tate, alii utroque mihi officio fecerunt . tum grata mente eos uiros doctos memoro, qui molestum laborem codicum examinandorum subierunt, dico E. Kalinka, F. Ladek, Fl. Weigel . quod id cum fructu suoque tempore euenerit Guilelmi Hartelii horum studiorum fautoris summae erga me beneuolentiae debere me ut profitear exigit aequitas. postremo non possum Carolo Ziwsa olim collegae meo nunc amico candido maximas gratias non agere . nam is cura Optati libris edendis occupatus aliisque negotiis operosissimis distentus esset tamen Augustini operi perpoliendo semper uacauit. Scribebam Vindobonae mense Octobri a. MDCCCLXXXXIII. Iosephas Zycha. Corrigenda. Pag. 37, 7 Matth. 16, 3 54, 11 possibilitas pro possit bilitas 64, 19 cf. De ciuit. dei XV 27 132, 19 post uno (,) deL est 137, 2 terrae pro fcrae; signa (?) propter sequentem expositionem addidi 184, 4 occulto 289, 13 in app. critico si pro * legendum est 290, 26 5wam pro uam 338, 8 IVot*. 18, 12 pro 16, 18 397, 3 Cicer. Lael. c. 20 omittendura erat 464, 27 extremo (,) del. est 492, 1 extremo ut legas 511, 3 Gen. 7, 14. 15 612, 20 PhylisHm 516, 24 in apparatu t. II 167, 3 620, 5 lauare 523, 6 diceret 525, 5 Gen. 32, 17. 18 526, 10 Gen. 34, 15 528, 25 cf. Matth. 6, 11 560, 23 faciem pro aciem; ibidem in adnotatione scribere debebam: ut (ante inducat) scripsi: et lib. 564, 1 pro rursum, quod libri praebent, haud * dubie sursum, scribendum est 572, 6 in adnotatione T intercidit; ceterum eam pro ea scribere debebam 585, 14 c/. Ex. 2, 21. 22 delendum est 600, 6 habet 615, 9 plectitur. Hic autem locus aptissimus uidetur quo uol. XXV quaedam corri- genda proponam. in praefatione igitur pag. LUII in margine S pro 22, pag. LV R pro C legas. in textu autem haec emendata uelim : pag. 934, 11 inuenire nec a se ipsa nec alterius cuiuslibet accessu possis 934, 14 tn- dita pro inuenta 937, 21 et impietati pro etiam impietate sua 941, 18 ne si non pro qui nisi. I. S. Aureli Augustini de Genesi ad litteram libri duodecim. XXVIU. Aug. sect. UI para 1. E = codex olim Sessorianus n. XIII qui nunc numero 2094 signatus in bibliotheca Nationali Vict. Emman. asseruatur 8. VII. P = codex Parisinus n. 2706 olim Colbertinus 5150 s. VIII— VIIII. K = codex olim Colbertinus nunc Parisinus n. 1804 s. VIIII. S = codex Sangallensis n. 161 saeculi VI III. C = codex Coloniensis n. 61 saeculi XII cuius testimonia aliquot parti- bus in praefatione notatis adhibui. b = editio princ. Basileae 1506 apud Io. Amerbachium. d = editio Benedictinorum a S. Mauro a. 1689 sqq. Eug = Eugippii Excerpta edit. P. Knoell a. 1886. I. DE GENESI AD LITTEEAM LIBRI DUODECIM. LIBER PRIMUS. 1. Omnis diuina scriptura bipertita est secundum id, quod 5 dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei si- milem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet, quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda 10 praecipiantur uel admoneantur. in narratione ergo rerum fac- tarum quaeritur, utrum omnia secundum figurarum tantum- modo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum adserenda et defendenda sint. nam non esse acci- pienda figuraliter nullus christianus dicere audebit, adtendens 15 apostolum dicentem: omnia autem haec in figura con- tingebant in illis, et illud, quod in Genesi scriptum est: 5 cf. Matth. 13, 52 15 I Cor. 10, 11 2 Incipit li[be]r [primus] de genesi ad liftterara]; haec inscriptio co- dicis E a m. 2 profecta est; quae uncis inclusi legi nequeunt De prin- cipio genesis (litt. mai.J fol. 1 P Beati Augustini in genesim ad librum quaestionum libri XII Undecimo libro utiliora inuenies fol. 36b, fol. 37* De principio genesis R Incipit liber primus sci Augustini in genesim fol. SS 4 Incipiunt Eugippii Excerpta ed. Kndll p. 139—147 scribtura El ; uocabulum sic semper prima manu scriptum plerumque m. 2 correctum est, quod semel indicasse sufficiet exceptis iis locis, ubi etiam alii codices eandem orthographiam prae se ferunt; idem cadit in uocem scribtum et scribtor bipertita paene euanuit P bipartita b id quod dominus paene euanuerunt P 5 significauit P2Rd 9 pronuntientur E2S 10 admoneantur (d s. I. m. 1) E moneantur PRSCbd Eug 11 figurarum] figuratum bd 12 intellectum El 16 in illis] illis E2Cbd scribtum E; cf. supra 4 1* 4 S. AureliAugustini et erunt duo in carne una, magnum sacramentum com- mendantem in Christo et in ecclesia. Si ergo utroque modo illa scriptura scrutanda est, quomodo dictum est praeter allegoricam significationem: in principio fecit deus caelum et terram? utrum in principio tempo- * ris, an quia primo oranium, an in principio. qudd est uerbum dei unigenitus filius? et quomodo possit ostendi deum sine ulla sui commutatione operari mutabilia et temporalia? et quid significetur nomine caeli et terrae? utrum spiritalis cor- poralisque creatura caeli et terrae uocabulum acceperit, an 10 tantummodo corporalis, ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatur atque ita dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream, superiorem atque inferiorem, significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita, sicut esse potest in se, non con- 15 uersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corpo- ralis autem, si possit intellegi per priuationem omnis corpo- reae qualitatis, quae adparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu cor- «> poris perceptibiles? An caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio, quo facta est, perfecta illa et beata semper, terra uero cor- poralis materies adhuc inperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super 15 1 Gen. 2, 24 cf. Ephes. 5, 32 4 Gen. 1, 1 24 Gen. 1, 2 2 aeclesia E 3 quomodo] quaeramus quomodo P*Rbd alibi quomodo C 4 praeter in ras. m. 2 R 6 omnium] omnium facta sint PRCbd om- ' nium facta sunt E*S 8 ulla om. P 9 significet S caelum et terram Eug spiritalis (m. 2 inter t et a *. 7. u semper fere swper- 8cribit, quod semel notasse satis habeboE 15 terra» (m eras.) E sic- uti PRSCbdEug esse] uita esse SCR1 16 conuersatione S 18 intellegi Rl pribationem E1 19 formata in mg. infer. addid. m. rec. P cum iam aeqq. usque ad uers. 1 pag. 6 a codice P absunt 21 perceptabiles Rl 28 perfecta (p a w. 2; ante p eras. est fe) R 24 erat inquit S de Genesi ad litteram lib. I. 5 abyssum: quibus uerbis uidetur informitatem significare sub- stantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posterio- ribus uerbis significatur? corporalis quidem eo, quod dictum est: terra erat inuisibilis et inconposita, spiritalis autem s eo, quod dictum est: et tenebrae erant super abyssura, ut translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem: quo solo modo formari potest, ut non sit abyssus, et inluminari, ut non sit tenebrosa. et quomodo dictum est: tenebrae erant super 10 abyssum? an quia non erat lux? quae si esset, utique superesset et tamquam superfunderet: quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur ad incommutabile atque incorporale lumen, quod deus est. 2. Et quomodo dixit deus: fiat lux? utrum temporaliter, 15 an in uerbi aeternitate? et si temporaliter, utique mutabiliter. quomodo ergo possit intellegi hoc dicere deus nisi per crea- turam? ipse quippe est incommutabilis. et si per creaturam dixit deus: fiat lux, quomodo est prima creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret: fiat lux? an non est so lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua dice- retur: fiat lux? quod si ita est, corporalis lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam 25 spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram, fiat lux eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus dici potuit: fiat lux. An etiam corporaliter sonuit uox dicentis dei: fiat lux, 14 Gen. 1, 3 1 signifacare E 5 et om. PRlSCbdEug 7 solo ElRx 8 abyssos R 11 superfunderetur EPbdEug 12 inconmutabile jR incorporafrile (bi exp. m. 2) E incomparabile RlSCb 14 dixit] et diiit Eug. 16 possit JB1 intelligi S 19 diceret (di m. 1 s. I.) E 20 prima creatura lux b 22 adque E1; m. 1 ita seniper; m. 2 omnibus fere locis d in t conigit, quod semel notatum sit mutabiliter Rl 25 fecitj fecit deus RSd 26 eo Rl 6 S. AureliAugustini sicut corporaliter sonuit uox dicentis dei: tu es filius me.us dilectus? et hoc per creaturam corporalem, quam fecerat deus, cum in principio fecit caelum et terram, antequam fieret lux, quae in hac sonante uoce facta est? et si ita est. qua lingua sonuit ista uox dicente deo: fiat lux, quia non- 5 dum erat linguarum diuersitas, quae postea facta est in aedi- ficatione turris post diluuium? quaenam lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux? et quis erat, quem oportebat audire atque intellegere, ad quem uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque cogitatio est atque suspicio? 10 Quid ergo dicemus? an id, quod intellegitur in sono uocis, cum dicitur: fiat lux, non autem ipse corporeus sonus, hoc bene intellegitur esse uox dei? et utrum hoc ipsum ad na- turam pertineat uerbi eius, de quo dicitur: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat 15 uerbum? cum enim de illo dicitur: omnia per ipsum facta sunt, satis ostenditur et lux per ipsum facta, cum dixit deus: fiat lux. quod si ita est, aeternum est quod ait deus: fiat lux, quia uerbum dei, deus apud deum, filius unicus dei. patri coaeternus est, quamuis deo haec in aeterno uerbo di- 20 cente creatura temporalis facta sit. cum enim uerba sint tem- poris, cum dicimus Bquandott et „aliquandoa, aeternum tamen est uerbo dei, quando fieri aliquid debeat, et tunc fit, quando 1 Matth. 3, 17 & cf. Gen. 11, 7 14 Ioh. 1, 1 16 Ioh. 1, 3 8 fecit] fecit deus PSCEug, (ds er.) R 5 ista uox om. S 7 di- lusium E1 erat om. S 8 qua» (e eras.) E loqutus P loquutus R 9 intellecere E uox om. P1 modi om. b profertur P1 proferetur R{Sl 10 carnalisquae Rl cogitatio atque suspitio est b 11 dicimus PRlSC intelligitur post uocis pos. b sono] so(no intercidit) E sona Sl 12 dicitur jR1 cor[po]reus (po excidit) E hic b 13 intellegitur] ac- cipitur PRSCbdEug esse s. I. m. 1 R dei] ds R' excidit E et excidit E 17 satis— facta add. m. 2 in mg. E lux] quod lux C facta] facta est C (est eras.) R facta esse (esse corr. ex est) S 18 ait] dixit dEug 19 aput E1 ; m. 2 ubique fere t in d mutat, quod hoc loco semel notetur 20 patri (t s. I.) E quo aetnus R haec deo & hoc d 23 uerbo] in uerbo E2PRSCbd debeat aliquid b deGenesiadlitteramlib. I. 7 fieri debuisse in illo uerbo est, in quo non est quando et aUquando, quoniam totum illud uerbum aeternum est. 3. Et quid est lux ipsa, quae facta est? utrum spiritale quid an corporale? si enim spiritale, potest ipsa esse prima 5 creatura iam hoc dicto perfecta, quae primo caelum appellata est, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut, quod dixit deus: fiat lux. et facta est lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque in- luminata intellegatur. 10 Et cur ita dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in principio dixit deus: fiat caelum et terra. et facta sunt caelum et terra, sicut de luce narratur: dixit deus: fiat lux. et facta est lux? utrum prius uniuersaUter nomine caeli et terrae conprehendendum io erat et commendandum, quod fecit deus, et deinde per partes exequendirm, quomodo fecit, cum per singula dicitun dixit deus, id est, quia per uerbum suum fecit, quidquid fecit? 4. An cum primum fiebat informitas materiae siue spiri- talis siue corporalis, non erat dicendum: dixit deus: fiat, a> quia formam uerbi semper patri cohaerentis, quo sempiterne dicit deus omnia, neque sono uocis neque cogitatione tempora sonorum uoluente, sed coaeterna sibi luce a se genitae sapien- tiae non imitatur inperfectio, cum dissimilis ab eo, quod sumrae ac primitus est, informitate quadam tendit ad nihUum, «s sed tunc imitatur uerbi formam semper atque incommutabiliter patri cohaerentem, cum et ipsa pro sui generis conuersione ad id, quod uere ac semper est, id est ad creatorem suae 6 Gen. 1, 1 7 Gen. 1, 3 2 illud totum b 3 quae] qua El 4 esse ipsa S 5 que Pl 8 re- uocantem El creatorem E1 12 et facta— terra 8. I. add. m. 2 E 14 conpraehendendum E 15 conmendandum P 17 per 8. I. m. 1 S quicquid E*S 18 An excidit E siue (siu excid.) E 20 formam (m fin. tn. 2 in ras ) E coherentis ER seropitemae E^S1 21 cum uoce omnia cap. 3 finitur b 22 quo aeterna R coaeternae Sl sibi om. S 23 imetatur E1 imperfecto b 24 summ»e (a eras.) E nihilum El 26 forma E1 26 coherentem ERS 8 S. AureliAugustini substantiae, formam capit et fit perfecta creatura? ut in eo, quod scriptura narrat: dixit deus: fiat, intellegamus dei dictum incorporeum in natura uerbi eius coaeterni, reuocantis ad se inperfectionem creaturae, ut non sit informis, sed for- metur secundum singula, quae per ordinem exequitur. in qua 5 conuersione et formatione quia pro suo modo imitatur deum uerbum, hoc est dei filium semper patri cohaerentem plena similitudine et essentia pari, qua ipse et pater unum sunt, non autem imitatur hanc uerbi formam, si auersa a creatore informis et inperfecta remaneat, propterea filii commemoratio 10 non ita fit, quia uerbum, sed tantum, quia principium est, cum dicitur: in principio fecit deus caelum et terram; exordium quippe creaturae insinuatur adhuc in informitate inperfectionis . fit autem filii commemoratio, quod etiam uer- bum est, in eo, quod scriptum est: dixit deus: fiat, ut per 15 id, quod principium est, insinuet exordium creaturfte existen- tis ab illo adhuc inperfectae, per id autem, quod uerbum est, insinuet perfectionem creaturae reuocatae ad eum, ut forma- retur inhaerendo creatori et pro suo genere imitando formam sempiterne atque incommutabiliter inhaerentem patri, a quo ao statim hoc est, quod ille. 5. Non enim habet informem uitam uerbum filius, cui non solum hoc est esse quod uiuere, sed etiam hoc est ei uiuere, quod est sapienter ac beate uiuere. creatura uero quamquam spiritalis et intellectualis uel rationalis, quae uidetur esse »5 illi uerbo propinquior, potest habere informem uitam, quia non, sicut hoc est ei esse quod uiuere, ita hoc uiuere quod 8 cf. Ioh. 10, 30 3 naturam PR2 eius om. E1 quo aeterni R reuocatis R 5 exsequitur El 6 quia] qua Eug pro] per P1 7 coheren- tem E quoherentem R coerente Pl 8 pa#ri (t eras.) PR 10 fili El filii (i fin. m. 1 superscr.) P 11 tantum] etiam b 14 fili E1 15 in eo] eo PRSCd et b 16 exsistentis PR 18 formaretur Rl 19 inbe- rendo EP 20 sempitern»e E sempiternae RS inherentem EP patri (t 8. I m. 2) E 21 statim] tantum E1 statu Eug 28 est jw. om. Rl ei uiuere] uiuere d Eug 24 acj et b beatae ER 26 illo S 27 sicut non b deGenesiadlitteramlib. I. 9 sapienter ac beate uiuere. auersa enim a sapientia incommu- tabili stulte ac misere uiuit, quae informitas est. formatur autem conuersa ad incommutabile lumen sapientiae, uerbum dei; a quo enim extitit, ut sit utcumque ac uiuat, ad illum 5 conuertitur, ut sapienter ac beate uiuat. principium quippe creaturae intellectualis est aeterna sapientia: quod principium manens in se incommutabiliter nullo modo cessaret occulta inspiratione uocationis loqui ei creaturae, cui principium est, ut conuerteretur ad id, ex quo esset, quod aliter formata ac 10 perfecta esse non posset. ideoque interrogatus, quis esset, respondit: principium, quia et loquor uobis. Quod autem filius loquitur, pater loquitur, quia patre lo- quente dicitur uerbum, quod filius est, aeterno more, si more dicendum est, loquente deo uerbum coaeternum. inest enim 15 deo benignitas summa et sancta et iusta et quidam non ex indigentia, sed ex beneficientia ueniens amor in opera sua. propterea priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, prae- cessit scriptura dicens: et spiritus dei superferebatur super aquam, quia, siue aquae nomine appellare uoluit to- «o tam corporalem materiam, ut eo modo insinuaret, unde facta et formata sunt omnia, quae in suis generibus iam dinoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida natura uidemus omnia in terra per species uarias formari atque copcrescere, siue spiritalem uitam quandam ante formam conuersionis quasi 11 Ioh. 8, 25 17 Gen. 1, 3 . 2 1 sapienter] sapienter uiuere b beatae ER 2 stultae R in- formitas] informitas eius E*PRSbd 4 existit b ac om. b 5 beatae R beaUe E 6 creature P 7 incommotabiliter Pl cessaretj cessat E*d cessabit b 9 conuertatur d est E*d 10 possit Eug d inter- rogatus] interrogatus dns b 11 qui» (a eras.) E qui b 12 quia P1 qui apatrc (sic coni.) SC 14 quodaeternum Rl quae a uoce ninesta sequuntur usque ad finem cap. 7 in librum nDe octo Dulcitii quaesti- onibus" translata sunt 8, 2. 3; uariantes lectiones sig. Dul. instr. afferam sec. edit. Mignianam 15 quidem R2bd 16 beneficentia EbdDul; sed cf. p. 11, 6 18 dei del. m. 2 R #»»»#ferebatur (super eras.) P 19 aquas E*R2SC 20 materiam Rl ut] aut El 21 sunt Eu. sint PRSbdEugDul denoscere P1 dignoscere d 22 umida R 10 S. AureliAugustini fluitantem, superferebatur utique spiritus dei, quia sub- iacebat scilicet bonae uoluntati creatoris quidquid illud erat quod formandum perficiendumque inchoauerat, ut dicente deo in uerbo suo: fiat lux, in bona uoluntate, hoc est bono placito eius pro modo sui generis maneret, quod factum est. et ideo 6 rectum est, quod placuerit deo, scriptura dicente: et facta 6 est lux. et uidit deus lucem quia bona est, ut, quemad- modum in ipso exordio inchoatae creaturae, quae caeli et terrae nomine propter id, quod de illa perficiendum erat, com- memorata est, trinitas insinuatur creatoris — nam dicente *<> scriptura: in principio fecit deus caelum et terram intellegimus patrem in dei nomine et filium in principii no- mine, qui non patri, sed per se ipsum creatae primitus ac potissimum spiritali creaturae et consequenter etiam uniuersae creaturae principium est, dicente autem scriptura: et spiri- is tus dei superferebatur super aquam, conpletam comme- morationem trinitatis agnosciraus — , ita et in conuersione atque perfectione creaturae, ut rerum species digerantur, eadem trinitas insinuetur, uerbum dei scilicet et uerbi generator, cum dicitur: dixit deus, et sancta bonitas, in qua deo placet 20 quidquid ei pro suae naturae modulo perfectum placet, cura dicitur: uidit deus quia bonum est. 7. Sed cur commemorata prius quamuis inperfecta creatura postea commemoratur spiritus dei prius dicente scriptura: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tene- *s brae erant super abyssum, ac deinde inferente: et spiri- 6 Gen. 1, 3. 4 22 Gen. 1, 31 25 Gen. 1, 2 2 bone B uolumtati E quicquid E*SB2 3 incoauerat El 4 bono placito] in beneplacito bdEugDul in bono placito PBl 5 mo- dulo bd 6 rectum] dictum Eug lectum b 7 quemammodmn PlB 8 incoatae P 9 propter] pro El 13 patris b se ipsum (in mg add. m. 2 aJ p ipsu) E 14 creatorae P et— creaturae om. Sl 15 et om. Dul 10 snperferebatur P ferebatur SBd aquas b 17 agnoscitur S* 19 insinuetur dDul: insinuatur EPBSbEug generatio Eug (Knoll p. 145, 26) 20 dixit— dicitur in mg. inf. add. m. 1 S 21 quicquid E?BS placet perfectum b 22 quia] quod b 24 conmemoratur P de Genesi ad litteram lib. I. \\ tus dei superferebatur super aquam? an, quia egenus atque indigus amor ita diligit, ut rebus, quas diligit, subi- ciatur, propterea, cum commemoraretur spiritus dei, in quo sancta eius beniuolentia dilectioque intellegitur , superferri 5 dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficientiae deus amare pu- taretur? cuius rei memor apostolus dicturus de caritate super- eminentem uiam demonstraturum se ait et alio loco, super- eminentem, inquit, scientiae caritatem Christi. cum 10 ergo sic oporteret insinuari spiritum dei, ut superferri dicere- tur, commodius factum est, ut prius insinuaretur aliquid in- choatum, cui superferri diceretur, non enim loco, sed omnia superante ac praecellente potentia. 8. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque for- 15 niatis uidit deus, quia bonum est; placuit enim quod factum est in ea benignitate, qua placuit, ut fieret. duo quippe sunt, propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. ut esset ergo, quod maneret, spiritus dei superferebatur super aquam; ut autem maneret, uidit so deus, quia bonum est. et quod de luce dictum est, hoc de omiiibus. manent enim quaedam supergressa omnem tempo- ralem uolubilitatem in amplissima sanctitate sub deo, quaedam uero secundum sui temporis modos, dum per decessionem successionemque rerum saeculorum pulchritudo contexitur. 25 9. Quod ergo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, in 7 I Cor. 12, 31 8 Ephes. 3, 19 1 quia] quoniam PBJSbdDul 2 indegus Sl indiguus E*PBl indigSs b 3 commeinoraretur ElBl 4 eius sancta b ueniuolentia E1 beneuo- lentia PRd 5 faciendo b 6 pocius B habundantiam B bene- ficentiae PbdDul 7 super— loco in mg. super. add. m. 1 S 8 in loco bd 9 inquid B 10 insinuare Eug (ed. KnOll 146, 16) SBb 12 enim] autem b Dul 16 ut fieret 8. L m. 1 S 18 ergo esset b 20 bona E*Bb hoc de] hoc et de Eug (K. 146, 26) b 21 super- gressa» (m er.) E uolubilitatem temporalem b 23 uero] uero mu- tantur S 24 successionem quae B rerum] rerum temporaliuin Eug \ed. KnOll 147, 3) 25 lux fin. om. E 12 S. AureliAugustini aliquo die dixit an ante omnem diem? si enim uerbo sibi coaeterno dixit, hoc ntique intemporaliter dixit; si uero tem- poraliter dixit, non uerbo sibi coaeterno, sed per aliquam creaturam dixit temporalem. ac per hoc non erit prima crea- tura lux, quia iam erat, per quam temporaliter diceretur: 5 fiat lux. atque illud ante omnem diem fecisse intellegitur, quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut caeli nomine intellegatur spiritalis iam facta et formata creatura, tamquam caelum caeli huius, quod in cor- poribus summum est. secundo enim die factum est firmamen- 10 tum, quod rursus caelum appellauit. terrae autem nomine in- uisibilis et inconpositae ac tenebrosa abysso inperfectio cor- poralis substantiae significata est, unde temporalia illa fierent, quorum prima esset lux. # Quomodo autem per creaturam, quam fecit ante tempora, 15 dici potuit temporaliter: fiat lux, inuenire difficile est. sono uocis enim non intellegimus dictum; nam quidquid est tale, corporeum est. an ex illa inperfectione substantiae corporalis fecit aliquam uocem corpoream, per quam sonaret: fiat lux? ergo aliquod uocale corpus ante lucem creatum atque formatum 20 est. sed si ita est, iam erat tempus, per quod uox curreret sono- rumque spatia sibi succedentium praeterirent. quodsi iam erat tempus, antequam fieret lux, in quo tempore uox fieret, qua sonaret „fiat lux", ad quem diem pertinebat illud tempus? unus enim dies idemque primus ille numerari incipit, quo 25 facta est lux. an ad ipsum diem pertinet totum spatium tem- 1 diem om. S enim] ergo (s. I. add. m. 2 aJ enl) E 2 coaeterno] quo aeterno R uero (ro s. I. m. 1) E 3 quo aeterno R 4 dixit creaturam PSbd post temporalem spat. uac. ras. neque quidquam desideratur S 5 erat] erat creatura b diceretur s. I. m. 1 S 10 se- cundo (0 m. 2 in ras.) R 11 rursum Rl apellauit R 12 incompo- sitae E tenebros^ abyssi b imperfectio P1 17 enim uocis Rbd quicquid E*RS tale est bd 21 sonorumquae P sonorum quae RS sonorum qui b 22 sibi spatio (0 m. 1 supra a) S succedentia bd praeterirent (n exp. m. 1) S 23 antequam s. I. m. 1 S fieret uox bd qua] quae d 24 resonaret d tempus illud S 26 facta (a fin. ex 11) S lux in mg. add. m. 1 S de Genesi ad litteram lib. I. 13 poris, et quo factum est uocale corpus, per quod sonaret „fiat lux", et quo facta est ipsa lux? sed omnis talis uox propter audientis corporalem sensum a loquente profertur; ita enim factus est, ut percusso aere sentiat. numquid itaque 5 talem habebat auditum illud quidquid erat inuisibile et incon- positum, cui sic deus personaret ac diceret: fiat lux? absce- dat itaque haec ab animo cogitantis absurditas. Utrum ergo spiritalis motus, sed tamen temporalis erat, quo dictum intellegimus „fiat lux," expressus ab aeterno deo 10 per uerbum coaeternum in creatura spiritali, quam iam fecerat, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et ter- ram, id est, in illo caelo caeli? an et ista locutio non tan- tum sine aliquo sono, sed etiam sine ullo temporali motu spiritalis creaturae in eius mente atque ratione fixa quodam- 15 modo a uerbo patri coaeterno et quodammodo inpressa intel- legitur, secundum quam moueretur et ad speciem conuertere- tur inferior illa tenebrosa inperfectio naturae corporeae et fieret lux? sed multum est ac difficillimum capere, quomodo dicatur deo non temporaliter iubente neque id temporaliter so audiente creatura, quae contemplatione ueritatis omnia tem- pora excedit, sed intellectualiter sibimet inpressas ab incom- mutabili dei sapientia rationes, tamquam intellegibiles locuti- ones, in ea, quae infra sunt, transmittente fieri temporales motus in rebus temporalibus uel formandis uel administrandis. ** si autem lux, quae primum dicta est, ut fiat, et facta est, etiam primatum creaturae tenere intellegenda est, ipsa est intellec- tualis uita, quae nisi ad creatorem inluminanda conuerteretur, fluitaret informiter. cum conuersa autem et inluminata est, fac- tum est, quod in uerbo dei dictum est: fiat lux. 1 quo] quod PRb 2 et] ei E quo] quod PRb 3 audientes PR*b a] a* (& er.) E 4 factum P sentiatur CSb 5 quicquid E*SR 9 intellegimis R1 12 loquutio R 14 quodamodo R 15 patri] pari E1 inpraesa P inpre^sa R subintellegitur S 18 difficillimum (pr. 1 8. I m. 1) S 20 creatura» P 21 inpraessas P inpr^ssa R1^ ab] sub SRb 22 loquutiones PR 23 quae] q; R fieret S tem- poralis S 26 primatum] prima jRl 28 autem conuersa PRSbd 14 S. AureliAugustini 10. Ueram tamen quemadmodum sine tempore dictum est. quia in uerbum coaeternum patri non cadit tempus, utrum ita etiam sine tempore factum sit, quisquam forsitan quaerat. sed quo- modo potest hoc intellegi, cum facta luce et diuisa a. tenebris et inditis diei noctisque uocabulis dicat scriptura: et facta » est uespera, et factum est mane dies unus? unde uide- tur illud opus dei factum per spatium diei, quo peracto ad uesperam uentum est, quod est noctis initium. itemque per- acto nocturno spatio conpletus est totus dies, ut mane fieret in alterum diem, in quo die deus aliud consequenter operaretur. 10 Immo uero id ipsum permirabile est, cum deus nullo spatio syllabarutn aeterna uerbi sui ratione dixerit: fiat lux, cur tanta mora facta sit lux, donec diei spatium praeteriret et uespera fieret. an forte cito quidem lux facta est, sed mora diurni temporis in eo consumi potuit, cum discerneretur a 15 tenebris, atque utrumque discretum suis uocabulis signaretur ? . mirum, si et hoc uel tanta mora fieri potuit a deo, quanta dicitur a nobis. discretio quippe lucis et tenebrarum in ipso utique opere, cum lux fieret, consecuta est; non enim lux esse potuit, nisi discerneretur a tenebris. «o Quod autem uocauit deus lucem diem et tenebras noctem, quanta mora fieri poterat, etiam si hoc syllabatim per sonum uocis egisset, nisi quanta et a nobis dicitur „lux uocetur dies et tenebrae uocentur nox?" nisi forte quis ita desipiat, ut, quia super omnia magnus est deus, putet ore dei 25 prolatas quamuis paucissimas syllabas per totum diei spatium potuisse distendi. huc accedit, quia uerbo sibi coaeterno, id est incommutabilis sapientiae internis aeternisque rationibus, 5 Gen. 1, 5 2! Gen. 1, 5 1 quemammodum PlR 2 patri coaeternum PRSbd 3 forsitan R1 5 indicis b et om. PRSbd 8 uesperum R initium noctis b 12 quur P 15 diurni] di**urni R diuturni ElP 16 suisque S 19 consecrata (*. I. m. 2 at Csecuta) E 22 syllaba jn per sonum (in exp. m. 1) S 25 desipiat (prius i *. I. m. 1) S 27 accidit PlSl uerbo 8. I. m. 1 S quo aetemo R 28 incommutabilis E1 internisj aeternis Ex deGenesiadlitteramlib. I. 15 non corporali uocis sono uocauit deus lucem diem et tenebras noctem. rursum enim quaeritur, si uerbis, quibus utimur, uocauit, qua lingua uocauerit, et quid opus erat sonis transeuntibus, ubi cuiusquam non erat corporalis ullus auditus. 5 et non inuenitur. An dicendum est, quod, cum cito peractum esset hoc opus dei. tamdiu stetit lux non succedente nocte, donec diurnum spatium perageretur, et tamdiu mansit nox luci succedens, donec spatium nocturni temporis praeteriret, et mane fieret 10 diei sequentis uno primoque transacto? sed, si hoc dixero, uereor, ne deridear et ab his, qui certissime cognouerunt, et ab his, qui possunt facillime aduertere, quod eo tempore, quo nox apud nos est, eas partes mundi praesentia lucis inlustret, per quas sol ab occasu in ortum redit, ac per hoc omnibus i5 uiginti quattuor horis non deesse per circuitum gyri totius alibi diem, alibi noctem. numquidnam ergo in.parte aliqua posituri sumus deum, ubi ei uespera fieret, cum ab ea parte in aliam partem lux abscederet? nam et in libro, qui appel- latur Ecclesiastes, ita scriptum est: et oritur sol, et occi- *> dit sol, et in locum suum ducit, hoc est, in eum locum, unde ortus est. sequitur enim et dicit: ipse oriens illuc uadit ad austrum et circuit ad aquilonem. australis ergo pars cum habet solem, nobis dies est, cum autem ad partem aquilonis circumiens peruenit, nobis nox est; non tamen 19 Eccle. 1, 5 21 Eccle. 1, 6 ■ 1 sono uocis bd 2 rursus R 4 auditur (s 8. I. m. 1 ; m. 2 ex r s fecit) E 6 dei opus S 7 diurnum EPPRSbd: diuturnum El 10 pri- moquae R transacto] die transacto b 11 iis d 12 quoj quod P 13 estw» (dies er.) E 14 quas (s m. 1 *. I) P 15 oris ElS giri S 16 et alibi noctem (et 8. I. m. 2) R numquinnam El aliqua parte S 19 aecclesiastes E occidet ElS 20 sol om. b ducitur E^Sbd; cf. Hieronymi Comment in Ecclesiasten Migne tom. XXIII (II) p. 1067 21 dicit ipse. Oriens Sb illud d 22 ad ante aquilonem om. E 23 ad om. ES 24 aquilonis partem Pd circui«re (e er; 8. I. add. i». 2 aJ circuiens peruehitur) E circuiens S peruehitur ElS perhi- betur E2 peruenit Rl 16 S. AureliAugustini in alia parte non est dies, ubi praesentia solis est: nisi forte poeticis figmentis cor inclinandum est, ut credamus solem mari se inmergere atque inde lotum ex alia parte mane sur- gere. quamquam, si ita esset, abyssus ipsa praesentia solis inlustraretur, atque ibi esset dies. posset enim et aquas inlu- 5 minare, quando ab eis non posset extingui. sed hoc monstro- sum est suspicari. quid? quod etiam sol nondum erat. Quapropter, si spiritalis lux primo die facta est, numquid- nam occidit, ut ei succederet nox? si autem corporalis, quae- nam illa lux est, quam post occasum solis uidere non possu- 10 mus, quia nec luna erat adhuc nec aliquae stellae? aut si semper in ea parte caeli est, in qua sol, ut non sit solis lux, sed quasi comes eius eidem ita coniuncta, ut discerni dino- scique non possit, ad eandem reditur difficultatem soluendae huius quaestionis, quia et ista lux eodem modo quo sol tam- ]5 quam comes eius ab occasu in ortum circumiens redit et est in alia parte mundi, quo tempore pars ista, in qua sumus, tenebrescit in noctem. ex quo cogit, quod absit, in una parte credere deum fuisse, quam partem lux ista desereret, ut posset ei uespera fieri. an forte in ea parte lucem ferat, in qua fac- 20 turus erat hominem, et ideo, cum ab ipsa parte lux disces- sisset, uespera facta dicitur, etiam cum in alia parte lux illa esset, quae inde discesserat, mane exortura peracto circuitu? 11. Ut quid ergo factus est sol in potestatem diei, qui lu- ceret super terram, si lux illa diei faciendo suflfecerat, quae 25 24 cf. Ps. 135, 8 1 aliam partem El 5 possit S et «. I. m. 1 P 6 possit S ■ mon- strosum] monstruosum (pr. u *. I. m. 1) P, SRbd 7 quid? quod] cum b quid quod etiam perd. lineol. m. 2 del. R 8 die 8. I. m. 1 P num- quinnam El 9 ei er. S quaenam (nam 8. I. m. 2) E 11 alique R 13 eidem (e init. 8. I m. 1) P 14 ad] et ad (et add. m. 2) E 16 cir- cuiens E circunuens Sl 18 tenebraescit P qu^4 1| quod (pr. quod in fine uers. exp. m. 1) P 19 credere om. El possit Sb posse PlR 20 eam partem El in qg& in qua (pr. in qua in fine uers exp. m. 1) S 21 lux iUa (illa exp. m. 1) S decessisset SR*b 22 et ue- spera PR aliam partem E1 28 exoritura b circttitu b 25 die" b sufficerat SlR de Genesi ad litteram lib. I. 17 dies etiam uocata erat? an illa prior regiones superiores a terra longinquas inlustrabat, ut sentiri non posset in terris, atque ita oportebat solem fieri, per quem dies inferioribus mundi partibus adpareret? potest et hoc dici auctum esse ful- 5 gorem diei sole addito, ut per illam lucem minus fulgens dies, quam nunc est, fuisse credatur. etiam hoc a quodam dictum scio primum naturam lucis inductam in opere creato- ris, cum dictum est: fiat lux. et facta est lux, postea uero — quod de luminaribus dicitur — quid ex ipsa luce 10 factum sit fuisse commemoratum ordine dierum, quo uisum est creatori cuncta esse facienda: quae natura lucis quo trans- ierit facta uespera, ut uicissim nox perageretur, nec ille dixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extinctam esse credendum est, ut nocturnae tenebrae succederent, et rursus i3 accensam, ut mane fieret, antequam hoc solis officio gereretur, quod a quarto die coepisse fieri eadem scriptura testatur. 12. Quod antequam fieret, quo circuitu sibi potuerint tres dies noctesque succedere lucis, quae primo facta est, perma- nente natura, si lux corporalis tunc facta intellegenda est, et 20 iouenire et explicare difficile est. nisi forte molem terrenam et aquosam, antequam esset ab alterutro utrumque discretum, quod tertio die factum scribitur, tenebras deum appellasse quis dixerit propter crassiorem corpulentiam , quam lux pene- trare non poterat, uel propter obscurissimara umbram tantae £> molis, quam necesse est, ut ex altera parte habeat corpus, si ex alia parte lux fuerit. ad quem locum enim cuiuslibet corporis moles lucem peruenire non sinit, in eo loco umbra 8 Gen. 1, 3 1 erat] est RlPbd illa* (e eras.) E 2 longinquas (alt. n 8. I. m. 1) E sentire PR possit S 3 adque El 5 addito] edito S 9 qnod] cum PRxbd ex]& R 10 commemoratur S ordine* P ordinem R 12 iUe (e *. I. m. 2) R 13 inuenire S 14 nocturnaej nocturna& S 15 antequam (qu m. 2 in ras.) E 16 cepisse Sl scribtura EP 17 quo] quod S circditu b 18 qj Rl 21 antequam in mg.m.lR alterotro Sl 23 dixerat E1 propter»* (ea eras.) E 26 alia] aliqua Rd fierit P1 fieret Rlb 27 molis PR sinit] *it (s eras. et in mg. sin add.) P XXVIII. Aug. sect. UI pars 1. 2 18 S. AureliAugustini est, quoniam locus carens ea luce, qua inlustraretur, nisi inpe- diret corpus obpositum, hoc totum est, quod umbra dicitur. quae si pro mole 'corporis tam magna fuerit, ut occupet spatium terrae, quantum ex altera parte dies occupat, nox uocatur; neque enim omnes tenebrae nox. nam et in speluncis amplis, & in quarum abdita lux inrumpere per obpositam molem non sinitur, sunt utique tenebrae, quia lux non est ibi, totumque illud spatium locus est carens luce; nec tamen tales tenebrae acceperunt uocabulum noctis, sed illae, quae in eam terrae partem succedunt, unde remouetur dies. sicut non omnis lux 10 dies appellatur — nam et lunae lux est et siderum et lucer- narum et coruscationum et quarumque rerum ita fulgentium — sed illa lux appellatur dies, cui nox praecedenti recedentique succedit. Sed si primaria lux illa undique terrae molem circumfusa i& contexerat, siue staret siue circumiret, non erat, ex qua parte admitteret noctem sibi succedere, quia nusquam ipsa discede- bat, ut ei faceret locum. an ex una parte facta est, ut ipsa circumiens etiam noctem ex alia parte consequenter circumire permitteret? cum enim totam terram adhuc aqua tegeret, *> nihil inpediebat, ut aquosa et globosa moles ex una parte faceret diem lucis praesentia, ex alia noctem lucis absentia quae in eam partem succederet a tempore uespertino, ex qua lux in aliam declinaret. Quo ergo congregatae sunt aquae, si totam terram prius s* occupauerant? illae scilicet, quae detractae sunt, ut terra nu- 1 carens omnis lux dies appellatur ea luce sqq. P post carens septem uocab. eras. R ea*luce» (utrimque m er.) E irapedierit S 2 op- positum E 6 inrumpere ElSl 8 spatium illud PRbd luce» (m eras.) E 10 partem terrae PRbd 12 quarumcumque Sb 13 nox] nos d praecedentique b recedentique om. b 15 primaria (im 8. L m. 1) R 16 contexerat (a corr. m. 2) R circuiret ES 17 am- mitteret R succederet Rl numquam E1 18 factura 8 est] erat R*Sd, (s. I m. 2 ) E ut] et El ipsft b 19 circuipiens S1 circuiens P1 circuire S 20 permiter& R 21 molis PRl 23 qua] quo S 26 Ille R de Oenesi ad litteram lib. I. 19 daretur, in quam partem congregatae sunt? si enim erat ali- quid nudum terrae, quo congregarentur, iam adparebat arida nec totum abyssus occupabat; si autem totum texerant, quis erat locus, quo colligerentur, ut terrae ariditas adpareret? 5 numquidnam in altum congregatae sunt, sicut fit, cum ad nentilandum in area messis trita subrigitur et congesta in aggerem nudat locum, quem diffusa contexerat? quis hoc di- xerit, cum uideat usquequaque campos maris aequaliter fusos, quia etiam, cum aquae fluctuantis quidam uelut montes eri- 10 guntur, sedatis rursus tempestatibus conplanantur? et si qua litora nudantur latius, non potest dici nulla esse alia terrarum spatia, quo accedat id, quod aliunde decedit, unde in eum locum, ex quo recesserat, iterum accedat. cum autem tota omnino terra undosa natura cooperiretur, quo cederet, ut nudaret i5 aliquas partes? an forte rarior aqua uelut nebula terras tege- bat, quae congregatione spissata est, ut ex multis eas parti- bus, in quibus arida posset adparere, nudaret? quamquam et terra longe lateque subsidens potuit alias partes praebere con- cauas, quibus confluentes et conruentes aquae reciperentur, et «o adpareret arida ex his partibus, unde umor abscederet. Non est autem inforaiis omni modo materies, ubi etiam nebulosa species adparuerit. 13. Et ideo quaeri adhuc potest, quando deus istas con- spicuas aquarum terrarumque species qualitatesque creauerit; 96 in nullo enim sex dierum hoc inuenitur. itaque si hoc ante 2 terrae nudum Sb 4 terrae om. b appareret E 5 altum con] hic finit. p. 14b S; extremo mg. infer. Ugitur: hic est defectus; desi- derantur: gregatae— diuisit (21, 18), quo uocab. p. 17 incipit 6 sur- rigitar2?26 subregiturP1 congesta (in mg. congregata) b congestam 2£Z? 8 aequabiliter PRd 9 quia] qui bd fluctuantes (e ex i) P,RCb 11 nudantur, latius (sic. distinc.) b 12 eum] alium E1; 8. I. m. 2 a* ett 13 totam bd 14 terram bd quooperiretur R cooperientur (n m. 1 exp.) G cooperiret bd 15 tegebat] gelabat El 16 congregationi R1 congretione Pl spissata //////// est (spissata in ras. m. 2) R 18 con- cabas El 19 corruentes PRSbd 20 apparet d umor E1 ab- scgderet b 21 autem] enim C 22 apparet d 25 nullo (n 8. I. m. 1) P ullo Rl 2* 20 S. AureliAugustini omnem diem fecit, sicut ante istonim dierum primorum com- memorationem scriptum est: in principio fecit deus cae- lum et terram, ut in terrae uocabulo intellegamus iam for- matam terrenam speciem superfusis aquis ista iam uisibili specie sui generis declaratis, ut in eo, quod sequitur scriptura .* dicens: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei super- ferebatur super aquam, nullam opinemur informitatem ma- teriae, sed terram et aquam sine luce, quae nondum erat facta, suis iam notissimis qualitatibus conditas, ut ideo terra inui- w sibilis dicta intellegatur, quod aquis cooperta non posset uideri, etiamsi esset, qui posset uidere, ideo uero inconposita. quia nondum a mari distincta et cincta litoribus et suis feti- bus animalibusque decorata: si ergo ita est, cur istae species. quae procul dubio corporales sunt, ante omnem diem factae « sunt? cur non scriptura est: dixit deus: fiat terra. et facta est terra, item: dixit deus: fiat aqua. et facta est aqua, uel utrum. que communiter, si una quasi lege loci infimi continentur, dixit deus: fiat terra. et sic est factum? 14. Cur non dictum est, cum hoc factum esset, „uidit deus^ *o quia bonum est"? Haec enim consideratio suasit, quoniam manifestum est omne mutabile ex aliqua informitate formari simulque illud et catholica fides praescribit et certissima ratio docet nullarum naturarum materiam esse potuisse nisi ab omnium » rerura non solum formatarum, sed etiam formabilium inchoa- tore deo atque creatore, de qua etiam dicit ei quaedam scrip- 2 Gen. 1,1 6 Gen. 1, 2 1 sicut 8. I. m. 1 C primorum dieruin PRSbd 4 uisibilis specie R 8 aquas PRCbd 9 factam E 11 quod om. PRl aquis (a *. I m. 1) P possit PRC 13 a litoribus P fetibus E faetibus PR 14 decorata (de *. I m. 1) E cur] cum E iste RC 19 factum est bd 20 esset factum C 22 suasit. Quoniam (sic) b 23 ex] et ex P aliqa Rl 24 conscribsit F ratio] narratio R 26 formaturum non solum El inchoatore R1 27 quo E qufdani (d add. m. 2) R de Genesi ad litteram lib. I. 21 tura: qui fecisti mundura ex materia informi, hanc mate- riam illis uerbis, quibus pro spiritali prudentia tardioribus etiam lectoribus uel auditoribus congrueretur, fuisse commeinoratam, quibus ante dierum enumerationem dictum est: in principio 5 fecit deus caelum et terram et cetera, donec diceretur: et dixit deus, ut deinceps formatarum rerum ordo consequeretur. 15. Non quia informis materia formatis rebus tempore prior est, cum sit utrumque simul concreatum, et unde factum est, et quod factum est — sicut enim uox materia uer- io borum est, uerba uero formatam uocem indicant, non autem qui loquitur prius emittit informem uocem, quam possit postea conligere atque in uerba formare: ita et deus creator non priore tempore fecit informem materiam et eam postea per ordinem quarumque naturarum quasi secunda consideratione i5 formauit; formatam quippe creauit materiam — sed quia illud, unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen quadam origine prius est, quam illud, quod inde fit, potuit diuidere scriptura loquendi temporibus, quod deus faciendi temporibus non di- uisit. si enim quaeratur, utrum uocem de uerbis an de uoce 2u uerba faciamus, non facile quisquam ita tardo ingenio reperitur, qui non potius uerba fieri de uoce respondeat: ita quamuis utrumque simul qui loquitur faciat, quid unde faciat, naturali adtentioni satis adparet. quaraobrem, cum simul utrumque deus fecerit, et materiam, quam formauit, et res, in quas eam «» formauit, et utrumque ab scriptura dici oportuerit, nec simul 1 Sap. 11, 18. 3 congrueret bd commemoratum E^PWC 4 comemorationem Cl 5 etc. bd 6 sequeretur Cl 7 Non (incip. cap. XVII) E 8 concre- atum E1 9 prius est om. Ex est uerborum bd 10 uero 8. I. m. 1 C 12 et om. PBCbd creator deus PRbd 14 quarumque (que .*. I. m 1) R 17 diuidere (iui in fine uers. praesec. est) P 18 quod tuod et pars. litt. q des. est) P 19 si enim (i enim desect.) P uerbis an de (s an de des.) P an uerba ♦♦uoce* (de er. et m; m. 2 signa transposit. add. et sup. uoce scr. de) E 20 quisquam desect. P repperitur EPRS 22 quid El 23 attentioni S attentione PRbd utrumque] que P utrum Rl 24 et— formauit om. JF1 25 ab] a S om. PRlb scribtura EP 22 S. AureliAugust.ini utrumque dici potuerit, prius illud, unde aliquid factum est, quam illud, quod inde factum est, dici debuisse quis dubitet? quia etiam cum dicimus materiam et formam, utrumque simul esse intellegimus nec utrumque simul possumus enuntiare. sicut autem in breuitate temporis contingit, cum duo ista s uerba proferimus, ut alterum ante alterum proferamus, ita in prolixitate narrationis alterum prius quam alterum narrandum fuit, quamuis utrumque, ut dictum est, simul fecerit deus, ut, quod sola origine prius est in faciendo, etiam tempore prius sit in narrando, quia duae res, quarum etiam altera nullo w modo prior est, nominari simul non possunt, quanto minus simul narrari! non itaque dubitandum est ita esse uteumque istam informem materiam prope nihil, ut non sit facta nisi a deo et rebus, quae de illa formatae sunt, simul concreata sit. Sed si credibiliter dicitur eam significari illis uerbis: terra i* autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei superferebatur super aquam, ut excepto, quod ibi positura est de spiritu dei, cetera rerum quidem uisibilium uocabula, sed ad illam nformitatera, ut tardioribus poterat, insinuandam dicta intelle- *> gamus, quia duo haec elementa, id est terra et aqua, ad ali- quid faciendum operantium manibus tractabiliora sunt ceteris, et ideo congruentius istis nominibus illa insinuabatur infor- 16mitas: si ergo hoc probabiliter dicitur, non erat aliqua formata 15 Gen. 1, 2. // 1 unde illud E 2 debuisse (deb a m. 2 in ras.) E 3 materia E1 forma E1 5 contigit ElP 7 prolixitate (p litt. dimid. pars. desec* est) P alterum altero prius narrandum b 8 utrumque (ut desec- est) P deus (u deest) P 9 prius est om. S faciendo etiam (do eti des. sunt.) P 10 narrandum Pl quia du desecta sunt P al- tera P 11 minus] magis (al minus s. I. m. 2) E 12 utcumque] ut cum b 14 formate S factae PRlCbd concreata El 18 aquas S 19 cetera El quidem rerum b ad s. I. m. 1 P 20 insinuanda E1 21 haec quia (e s. I. m. 1) P haec duo Sbd haec om. JR 24 cum uoce si incipit cap. XVI in bd hoc ergo PRSbd proba- liter P de Genesi adlitteram lib. I. 23 moles, quam lux ex una parte inlustrans ex altera faceret tenebras, unde nox posset die discedente succedere. Emissionem uero contractionemque lucis illius si uelimus diem noctemque intellegere, nec causam uidemus, cur ita 5 fieret — non enim iam erant animalia, quibus haec uicissi- tudo salubriter exhiberetur et quibus postmodum exortis per circuitum solis cernimus exhiberi — nec ullum occurrit exem- plum, quo istam emissionem contractionemque lucis, ut diei noctisque uicissitudines fierent, probare possimus. iactus enim 10 radiorum ex oculis nostris cuiusdam quidem lucis est iactus et contrahi potest, cum aerem, qui est oculis nostris proxi- mus, intuemur, et emitti, cum ad eandem rectitudinem quae sunt longe posita adtendimus. nec sane, cum contrahitur, omnino cernere, quae longe sunt, desinit, sed certe obscurius, 15 quam cum in ea obtutus emittitur. sed tamen ea lux, quae in sensu uidentis est, tam exigua docetur, ut, nisi adiuuetur extraria luce, nihil uidere possimus; et quia discerni ab ea non potest, quo exemplo demonstrari possit emissio in diem et contractio lucis in noctem, sicut dixi, reperire difficile est. 20 17. Si autem spiritalis lux facta est, cum dixit deus: fiat lux, non illa uera patri coaeterna intellegenda est, per quam facta sunt omnia, et quae inluminat omnem hominein, sed illa, de qua dici potuit: prior omnium creata est 23 Eccli. 1, 4 1 prim ex om. Pl altera parte S facet PlRl 2 unde] utde El posset nox PRSbd possit S diei S discedente om. S absce- dente C 3 contractionem quae R 4 caussam (semper dupl. s) d b erant iam S 6 exiberetur R et om. P1 7 cernimus] terminus (*. I. m. 2 aJ cernimu8) E exiberi R occurrer& S 8 die P1 9 pos- sumu9 PRl 10 cuiusdam] eiusdem PR lucis quidem PRd quidem] euidgs b 11 aere PR 12 emitte PlRl 13 sane (ne 8. I. m. 2) P 14 sunt omnino (del m. 1) S 15 ea E*Pl optutus ElPRS 16 sen- sum PR uiuentis PlR docetur] uidetur b adiuuentur PRl adiuuemur bd 17 extranea RCbd nil S possemus PRlb et om. b quia] quoniam (*. I. m. 2) E, PRSbd ab ea non potest discerni b 18 potes PR 19 contra«*ctip (di eras.) E dix R repperire EPRS 21 uera] uerba E uero S 22 quam] quem SRl inluminat El 24 S. AureliAugustini sapientia. cum enim aeterna illa et incommutabilis, quae non est facta, sed genita sapientia, in spiritales atque ratio- nales creaturas sicut in animas sanctas se transfert, ut in- luminatae lucere possint, fit in eis quaedam luculentae rationis adfectio, quae potest accipi facta lux, cum diceret deus : fiat 5 lux, si iam erat creatura spiritalis, quae nomine caeli signi- ficata est in eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, non corporeum caelum, sed caelum incorporeum caeli corporei, hoc est super omne corpus non locorum gradibus, sed naturae sublimitate praepositum. quo 10 autem modo simul fieri potuit, et quod inluminaretur et ipsa inluminatio, ac diuerso tempore narranda fuerit, paulo ante diximus, cum de materia tractaremus. Sed huic luci succedentem noctem, ut uespera fieret, quo pacto intellecturi sumus? a tenebris uero qualibus talis lux 15 diuidi potuit dicente scriptura: et diuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti deci- dentes a lumine ueritatis, inter quos et in eadem luce per- manentes diuideret deus, tamquam inter lucem et tenebras, et lucem uocans diem ac tenebras noctem ostenderet se non 30 operatorem peccatorum, sed ordinatorem distributione merito- rum ? an hic dies totius temporis nomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim uespera, et factum est, inquit, mane dies unus, ut per hoc, quod 25 3 cf. Sap. 7, 27 9 cf. Confess. 1. XII 2. 8. 9 16 Gen. 1. 4 24 Gen. 1, 5 1 inconmotabilis I1 2 atquae P 3 illuminata S inluminat P1 4 elucere tfaelucere Pl 9 c$lis corporeis b 10 ppositum S 11 potuit fieri S quod] quo PRl inluminaretur El 14 huic luci (tn mg. hoc loco) b luci] loci PR1 succedente nocte El 15 pacto] facto PRl 17 jpr. etj ac PRbd 18 eandem E1 eadem P lucem El 19 lucem — lucem om. Pl et] ac PRbd 20 et om. b ostendere El 21 peccatorem Sl • distrihutionum P distribuendorum b 22 an hic] adhuc P1 hic om. Rb 23 uocahula Sl 24 jpr. est om. S enim om. S 25 inquid R deGenesiadlitteramlib. I. 25 facta est uespera, peccatum rationalis creaturae, quod autem factum est mane, renouatio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituirous enim de scripturis nunc * loqui secundum proprietatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarum- que naturarura quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab informi, appellatio uero diei et noctis 10 insinuatio distributionis est, qua significetur nihil deum in- ordinatum relinquere atque ipsam informitatem , per quam res de specie in speciem modo quodam transeundo mutantur, non esse indispositam neque defectus profectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine subplemento 15 esse decoris uniuersi? nox enim ordinatae sunt tenebrae. Propterea uero cum facta esset lux, dictum est: uidit deus lucem quia bona est, cum hoc posset post omnia eiusdem diei dicere, id est, ut, cum explicasset „dixit deus: fiat lux. et facta est lux. et diuisit deus inter lucem 20 et tenebras et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit noctem", tunc diceret: et uidit deus, quia bonum est, et deinceps adnecteret: et facta est uespera, et factum est mane, sicut in aliis operibus facit, quibus uocabula inponit. hic ergo propterea non ita fecit, quoniam a 23 formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc formanda restaret per creaturas ceteras 16 Gen. 1, 4 18 Gen. 1, 3. 4. 5 1 creatura P1 3 allegorica (ca in ras. m. 2) R prophetiae E 6 enigmata EPSR futurarumj figurarum bd factarum (a alt. s. I. add. m. 1 supra eras. o) R conditarumque] conditarum b 7 uespe- ra S 8 diuisio quidem] diuino quidam P1 distinctio (dist s. I. m. 2 supra ras.) P 9 formate S 10 inordinate E1 12 traseundo P1 mutantuT ^n *. I. m. 1) E 13 profectusque] neque profectus b 14 supple- mento Eltbd 15 inordinate b 17 possit S 18 explicasset] celum explicasset b 24 imponit E inpon& S propterea om. b 26 for- manda (n ex m) E restavretur (v s. I. m. 1) S 26 S. AureliAugustini iam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo genere nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucera quia bona est & et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat in- formitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis circuitus — , quando per luminarium distributionem 10 a die diuiditur, post ipsam diuisionem diei et noctis dicitur: uidit deus, quia bonum est. non enim haec nox informis aliqua substantia erat, unde adhuc alia formarentur, sed spa- tium loci plenum aere, carens lumine diurno : cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior 15 siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur ; mane uero tamquam futurae operationis significatio. 18. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, 20 non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque incommutabilibus et stabilibus rationibus coaeterni sibi uerbi sui et quodam, ut ita dixerim, fotu pariter coaeterni sancti spiritus sui. nam et illud, quod per graecam et latinam lin- 25 guam dictum est de spiritu dei, quod superferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius in- 1 essent (n 8. I. m. 1) P 3 acceperimus Bl significare PBb 4 addendum esset S 5 lucem inquit S 8 formaretur El 9 est notissima b 10 terram S per om. JE1 11 diuid&ur Sl 13 infor- marentur S spacium S 14 loci (i in ras. ex e) P deurno P1 18 uero] autem S 24 fotu] fotu (s. I. m. 2 a* flatu) E,PlBl flatu P2B2b 25 grecam S 26 quod] quia b 28 hebreae ESB haebraee P 29 superferebatur super aquas (in mg. al no habet sup aquas) b deGenesiadlitteramlib. I. 27 tellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore aquis uel frigidis uel calore congruo temperatis, sed sicut oua fouentur ab alitibus, ubi calor ille materni corporis etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quen- s dam in suo genere dilectionis adfectum. non itaque per Bingulos dies istorum diuinorum operum tamquam temporales uoces dei carnaliter cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub alas suas filios Hierusalem quemadmodum gallina pullos suos, 10 ut semper paruuli simus, sed ut malitia infantes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam diuina legerimus, quae possint salua fide, qua inbuimur, alias atque alias parere sententias, in i5 nullam earum nos praecipiti adfirmatione ita proiciamus, ut, si forte diligentius discussa ueritas eam recte labefactauerit, corruamus, non pro sententia diuinarum scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes, ut eam uelimus scripturarum esse, quae nostra est, cum potius eam, quae scripturarum est, 2« nostram esse uelle debeamus. 19. Ponamus enim in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat lux. et facta est lux, alium sensisse lucem corporalem factam et alium spiritalem. esse spiritalem lucem in creatura spiritali fides nostra non dubitat; esse autem lucem 25 corporalem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelura, 9 cf. Matth. 23, 37 10 cf. I Cor. 14, 20 21 Gen. 1, 4 1 tomores E1 2 aquis] quis El tempantis b 8 oba El 4 quo- damodo E amminiculatur PE amminiculatus S 6 itaque] utique PE1 6 cperum diuinorum PESbd 7 dei fin. omm E1 9 ierusalem S quem- ammodum P1 10 malitiam El pueri esse bd 13 scripta om. S diuina scriptura S possent P 14 aliis atque aliis b sententiis b 15 nullum E nos om. S 16 rectae E lauefactauerit El 17 coru- amus P1 per sententiam PE 19 eam quae] eam que El 21 et om. PESbd 22 aliam Eb 23 alium (u ex a m. 1) E, aliam Eb esse om. PEl spiritalem om. PE 24 ante fides add. quod b nostra fides b 25 super («. I. m. 2 aJ supra) E, supra PESbd 28 S. AureliAugustini cui succedere dox potuerit, tamdiu uon est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ignorantia. si autera hoc uerum esse certa ratio demonstra- uerit, adhuc incertum erit, utrum hoc in illis uerbis sanctorum 5 librorum scriptor sentiri uoluerit, an aliud aliquid non minus uerum. quodsi cetera contextio sermonis non hoc eum uoluisse probauerit, non ideo falsum erit aliud, quod ipse intellegi uoluit, sed et uerum et quod utilius cognoscatur. si autem contextio scripturae hoc uoluisse intellegi scriptorem non 10 repugnauerit, adhuc restabit quaerere, utrum et aiiud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnara eorum ille uoluerit; et utrumque sentiri uoluisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera cir- cumstantia subfragantur. 15 Plerumque enim accidit, ut aliquid de terra, de caelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque huiusmodi ceteris etiam so non christianus ita nouerit, ut certissima ratione uel expe- rientia teneat. turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cauendum, ut christianum de his rebus quasi secundum chri- stianas litteras loquentem ita delirare audiat, ut, quemad- modum dicitur, toto caelo errare conspiciens risum tenere «s 3 hoc non PR diuina scriptura bd 4 uerum] iterum S esse# (t er.) E 6 scribtor E; cum haec uox omnib. loc. b Uttera m. 1 offeratur. in sequentibus indicare id omittam sentire S aliquid om. b 8 pro- baberitP1 10uoluiss&# scriptorem intellegitf 11 repugnauit ElPRl, repugnabit SR2E*b restauit ElPR* 12 potuerit bd inuenieri- mus P 13 et] aut b 14 utriusque PRb sententia b cetera] certa PRd circums tantia P 15 suffragatur SRbd 16 accedit & 17 conuersatione El 18 magnitudinem (m exp. m. 1) P syderum S 19 ac] et b 20 fructicum Rl 22 autem est b pernitiosum S 24 delirare (pr. r in ras.) Ey Pl post delirare add. quilibet infi- delis bd audiat (s. I. m. 2 a* de) E audeat Sx audiat Px quemam- modum P1 de Genesi adlitteram lib. I. 29 uix possit. et non tam molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis, qui foris sunt, talia sensisse creduntur et cum magno eorum exitio, de quorum salute satagimus, tamquam indocti reprehenduntur 5 atque respuuntur. cum enim quemquam de numero christia- norum in ea re quam optime norunt errare conprehenderint et uanam sententiam suam de nostris libris adserere, quo pacto illis libri8 credituri sunt de resurrectione mortuorum et de spe uitae aeternae regnoque caelorum, quando de his 10 rebus, quas iam experiri uel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putauerint esse conscriptos? quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumtores, satis dici non potest, quod, si quando de praua et falsa opinatione sua reprehendi et conuinci coeperint ab i3 eis, qui nostrorum librorum auctoritate non tenentur, ad de- fendendum id, quod leuissima temeritate et apertissima falsi- tate dixerunt, eosdem libros sanctos, unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, quae ad testimonium ualere arbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes so neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. 20. Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos raultipliciter, quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, 19 I Tim. 1, 7 1 molestum ($. I. m. al tus) E 2 derideretur Pb auctoris Rl nostri] nros S 3 exitio (in mg. aJ exercitio) b 4 quorandam S repraehenduntur E 5 atque] et b 6 nof//// (~ add. m. 2) R conpraehenderint E deprehenderint bd 7 quod El 10 percipere (prius er in ras. m. 2) E 11 fallagiter P putarent El conscrib- tos E 12 tristiaeque Eb temerari El taemerarii P 13 prae- sumptores SRb quod] cum PBSbd, (m. 2 8. I. al ctt) E praba El pra*ua P 14 oppinione B opinione PSbd repraehendi E 16 tae- meritate P uanitate (uani in ras.) E falsietate E{ tcmeritate (in ras. m. 2) R post temeritate add. m. 2 et manifestissima falsitate ante dixerunt R 18 que S 19 uerba pronuntiant PRSbd 20 neque om. b loquntur E locuntur S 21 obseruandi S librum b ct Migne 23 exertitationem R 30 S. AureliAugustini non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quis- que quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, 5 cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium 10 corporum numeris uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose dissepere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a 15 segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. 20 21. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum 17 cf. Ps. 33, 9 19 cf, Matth. 12, 1 1 taemere P preiudicio S 2 modulo suo b elegat 8 4 scrip- turae dei PRSbd 5 tractauimus (tracta m. 2) R 6 inflati (*n tngm al imbuti) b hic b 8 expolitum (*. I. m. 2 add. aJ impolitu) E pinnis EPR1 9 uolaturarum] uolatu ranarum bd uolatura**rum R inri- dentes El errantes S erant R 10 impios (m 8. I. m. 1) R 12 qua&i- onibus Rl copios*e (a er.) R 13 preponentes S 14 saluberrime S saluberrimae (lu *. I. m. 1) P reppetunt S 15 haurire] aurire El audiretf atingunt P1 attingant Rl &om.S 16 aborrentesi? iniantes-B1 18 potestatem Pl 19 accepta] sabbati accepta (sabbati 8. 1. m. 2) E,PRSbd uellere (e fin. ex &) S uersare EPPRSbd manibus om. S 21 dicit E*SP* dissertionis b 22 eiuisti] exilisti b etuentilasti E deuentilasti P quur R 23 questionibus ES eorumq; S 24 disputasse tf1 de6ene8iadlitteramlib. I. 31 ipsum me suauiter cibum peruenisse, quod didici non haerere hominem in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis de- 5 monstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse con- trarium, quidquid autem de quibuslibet suis uoluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrariura protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem 10 nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loqua- citate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur. et cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catho- i& licae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides io sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a regula pietatis errare. si utrumque uitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumque uitari non potest, etiam si uoluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. 10 Col. 2, 3 lcibumsnauiterPJStf&d ciuuml?1 quod] qxxo PRbd diciP1 dediciJJi haerere] herere E habere PRb 2 homini d 3 calumniare 8 adfectant El 4 quid Quid (quid in mg. m. 2) S quidquid El 6 sui9 quibuslibet S 7 protulerunt E 8 aliquam E facultatem E 9 meditatorem (pr. t exp. m. 1) S 10 thensauri.E 11 phylosophiaePphilosopiaeiJ 14 intellectum El quae b et] utU1 15 diligamus Sb decertumtf 16 adparuerit] appa- ruerit E habuerit S eum om. Sl sensisse om. S 19 saltim RlS 20 pre- scribit S praesciuit («. I. m. 2 al. pscribit) E 22 perfectae PS 24 sane S eruisse] tenuisse b Explicit liber primus. incipiunt capitula libri secundi fol. 15 E Explicuit liber primus (litt. mai.) fol. 16b P Explicit li|ber primu8 amen (liit. mai.) fol. 24b S expl. aureli augustini liber primus. felicix do gratias amenjjincipit liber: II: (litt. mai. color.) fol. 50* R 32 S. AureliAugustini LIBER SECUNDUS. 1. Et dixit deus: fiat firmamentum in medio aqua- rum et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum. et fecit deus firmamentum et diuisit deus inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter 5 aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit deus: fiat firmamen- tum et cetera et de placito eius, quo uidit, quia bonum est, 10 et de uespera et de mane non opus est hic iterum similiterque disserere, atque ita deinceps, quotienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod ex- cedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi 15 etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die, an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super side- reum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris «o proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, 2 Gen. 1, 6—8 18 de his et sequentibus cf. etiam De ciuit. dei lib. Xm 17. 18; XXII 11 1 Explicuerunt capitula. inC liber secundus (litt. uncial.J fol. 15 E Incipit liber II (litt. mai. rubr.) fol. 16* P Incipit liber secundus (litt. mai. rubr.) fol. 24b S 3 diuidens om. S 5 aquam $t aqijam (et aquam del m. 1) E intra (s. U, 2 al infra) E infra (fra *. I. m. 2) B 6 firmamento S 8 factum PBb uespere PBb 9 quod] quo E*bd deus om. PBSbd fiat om. E1 10 quod PRl 11 de alt. om. PBSbd hoc EP 12 ita 8. I. m. 1 S quotiescumque PE*bd reppetuntur S 13 secundum om. Pl superiorem (ri 8. I. m. 1) P considerandam E1 14 ammonemus PlBS illum El 17 quaeri merito Pbd 18 istam h sydereum S 19 hordinatum B 20 terram PBbd 21 deberfc 5 23 nos 8. I. m. 2 S grauis Pl de Genesi ad litteram 1 i b. II. 33 quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit 5 operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, atrum conditor rerum, qui io omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elemen- istorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, 20 ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, con- tinetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla «5 delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde cogno- 9 Sap. 11, 21 2 sydera SR superfusa Sl enim El quemammodum PXR 3 nos] non El conuenit (n 8. I. m. 1) E 4 numquid Rl admira- culum S ammiraculum PlRl uellit R 7 appetendo* (s eras.) S 8 se om. Rl 9 conlocet El 11 pondere 5 14 quod] quo El 16 qui- dam E1 18 posset PRl quidquid El quicquid PRS 19 post quali- tatibus add. propriis bd distinguuntur b 20 sortiantur S 21 sub ter- ram El 22 cabernisque El 23 partem El hab& R l 24 superiori b pars ulla terrae PRbd 25 delabsa P dilapsa S dimergitur S 27 aqua* (m uidetur er.) P subter] subtus d XXVni. Aug aeci. III para 1. 3 34 S. AureliAugustini scitur, quod etiam super aquas cum esset non ipsis aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: b fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non re- tenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemad- modum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam 10 illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intelle- 15 gentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euan- gelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo subiecerit dicens: fundauit terram super aquam; 20 aut, si ad litteram cogit quisquam intellegi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, acci- piuntur, quae superiora suut aquis, uel ipsa tegmina spelun- carum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. 4 cf. pag. 28, 22 sqq. 6 Ps. 135, 6 ]L6 Ps. 135, 5. 1 quod om. Pl 2 compagae E sese] se b 3 camere S 4 oc- currit om. Sl ammonere PXR 5 admonui d admonuimus b 6 aquas b 7 aduersum S elimentorum R discernentes (s. I. m. 2 a* disse- rentes) E 8 istos, (s fin. exp. m. 1) E nitendum Rl utendum R* renitendum b retenenti (alt. en s. I. del. m. 1) E 9 quemam- modum PlR 10 inridebunt E1 11 perceperunt (sup. per m. 2 add. af ac) E 13 figuratae E 14 s*epe (a er.) E aeclesia E 15 signi- ficantur] figurantur b 16 inteUegentia] intellectu S 19 predicatione S firmissima EPR1 quae] aquae PR1 21 quisquam cogit PRSbd intelligi esse terr& ut possit aqu& co^quare non incongruentur sqq. b 22 continentia (s. I. m. 2 add. at u) E siue om. P 24 pendula (a ex e m. 1) S firmate S de Genesi ad litteram lib. II. 35 quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. 5 2. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in io aquam deprimitur ; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat i5 aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti 08 pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique 20 os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae 25 ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua pro- 1 potest] post potest P1 sic s. I. m. 1 R 3 terr*eno* Ca et n er.) E terraeno P 5 cap. 'II' E 10 aqua PR per om. b superiori parte b 11 emicandi] emigrandi Rb emeandi d irruptis E2 minu- tissimis El 12 natura§ E ire natura PRSbd repell& S reppel- lit R 15 uas EXP* erectios P1 18 ui]bi El 20 dirrumpit E dirumpit b 21 at scripsi: ad El et E2PRSbd dirruptio E disrupti S diruptio b 22 quia (a 8. I. m. 1) R totos S potest exire b 24 post confluentes sequitur in P abdissic, sed m. 1 del. eas (a m ras.) S dissicit] dispicit PRl despicit b disiicit d; cf. Max Bonnet .Le Latin de GHregoire de Tourtf pag. 122, 3; 195, 3 exilientis E exsilientis P impetu JB1 impetus b impulsas S impulsu Rb 25 eoulliuntj uulliunt Ev bulliunt P eum] cum S uullia El 36 S. AureliAugustini perantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. 5 3. Iam uero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeris uelle transcendere quis non sentiat? quando- quidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat. nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde io ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatnr ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis 15 in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata disposita- que natura: ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, *> si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. »* 4. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- 26 cf. Basilii homil. in Hexaemeron III 8 et Hom. VIII 7 1 decidendi] deducendi PJR1 deducendis b 2 cogitur PBxbd uasae E 3 compresso S replere ElB 4 inferiore El 5 repperit EPBS reperiat b 6 cap. III E 7 aeris naturam PBSbd uellet P1 9 flamme S crinibus S 10 constippatione El 13 perdurare] per- ducere Bl 14 siddera P1 sydera S 16 percernimus E disposita- que (si 8. I. m. 1) S 18 acedit B perueniat S si Bv 19 acedit B perueniat By 21 in om. El spaciis S celi £ possit PB*S 22 cadere E aerea b 24 sup b illuc Bl 26 cap. IIII E caedens B de Genesi ad litteram lib. II. 37 bilibus conspicuisque naturis adsereret scripturae fidem. et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem caelum appellari non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum uel nubilum caelum, sed etiam nostra- 5 rum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uola- tilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum 10 ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus raontium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existi- mari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. 15 et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus arabularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt : quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima » dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude di- gnissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est 25 et in promtu posito documento credi potest. 5 Matth. 6, 26 7 Matth. 16, 4 1 adserere E1 adseret S 2 fuit] esset E1 ostenderet El 3 appel- lare E 6 manifestum sit uolare 6 7 inquit caeli PRbd in- quid JR 8 per om. Sl 9 sepe S decliua Sl declibia PlRl iuge- rum b 10 ut] et E1 13 diuid& S 14 corpolentius S 15 cap. V E minu 16 ambulauerunt bd congregatione" P conglobationem P **»»tissi- marum R notissimarum (o ex u) P 17 spassantur P 18 minime SRb 19 non om. R aput ExPl pondere S 20 dat] tad El plubia El 21 humidos E*PR2Sbd 22 ille eras. in R 23 considerationemquae (a exp. m. 1) E laudem El dignissimam Ex 24 contra§e (se txp. m. 1) S 25 promptu PRSbd 38 S. AureliAugustini Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera ele- mentoruin, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et 5 tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere pro- hibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. 10 sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uapora- liter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et 15 super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? 5. Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. 20 idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius. 25 ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad 30 2 quomodo] quominus d 6 eum] illu b 7 illum El 8 alitus S habitus ExPl humoris E2Sbd 9 ipse S 11 infimtae SB 17 im- manere El lSpost propter inc. cap. VI E 19 posse om. B sydere- um S 21 iidem d 22 frigidissima El 'XXX* B 23 euperior Sd 26 spacium S 28 sublimior ecaelo S 29 rotunda (0 ex u m. 1) E mutu i?1 30 post exteriora add. eius in S spacia S deGenesiadlitteramlib. II. 39 eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen 5 caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt, caeli singulae conuersiones dies singulos explicant — , calorem maiorem debuit caelo concita- tiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt cre- »° dere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, 15 sed glaciali soliditate pendere. quoquo modo autem et quales- libet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; maior est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. 6. Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec ego jo dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse subiungere: et sic est factum, nisi adderetur: et fecit deus firmamentum; et diuisit deus inter aquam, quae erat super firma- » mentum, et inter aquam, quae erat sub firmamento. 20 Gen. 1, 6 23 Gen. 1, 7 3 buo om. S quoniam] quam b 4 est om. b 'XXX- PR per- meet] perme et El perimet (m. 1 exp. i et 8. I. inter e et t a add.) P pcrmeat Rl per metam S 5 motum P motum S uelotius R cot- tidie ES 6 ante sic ut add. quoniam bd sic ut] si ut E^PS 7 con- citatiorem PRl concitare S 10 syderum S 11 nostri in ras. a. m. 2 S aduersum S 13 iuxta om. Sl circuit b 14 post naturam add. cre- dere b non iam PRSbd 15 glatiali SR quoquo modo] quo- niodo PRl quo b qualeslibet (s. I. m. 2 al quaslibet) E 16 ante esse <idd. cum b ibi eas] eas ibi PRbd minim^ R 18 capatitas R 22 ease] est S 24 erant S supra P 25 aqua El 40 S. AureliAugustini quod quidem sic intellegunt, ut personam patris declaratam esse dicant in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intel- legatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, 5. arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intelle- gimus factum? siafilio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur? si autem quod scriptum est: et 10 sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater facere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: 15 et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? 20 Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere personam etiam spiritus sancti? an ita trinitas intellegitur : et dixit deus; fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? 25 sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecisse intellegatur, spiritus autem sanctus nullo sibi iubente libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale 1 quod otn. IJi quidam EPRb 4 factum est b 6 arbitrantur (n 8. I. m. 1) E subnixum R1 8 factum est b 9 iam om. S 10 sequntur E secuntur R 11 factum est b 12 aliquid aliud S 13 alius P1 om. S 15 factum est b hoc] et hoc El idem fit] itidem S 17 scriptum] dictum b 18 factum est b 20 fili E 21 quere S 23 scriptura non Sbd curabit R ostenderae Pl etiam personam PRbd dc Genesi ad litteram lib. II. 41 uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur, etiam antequam creantur, et quidquid in illo est, uita est, 5 quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix, sub illo autem creatura? aliter ergo in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea ; aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est, ut ipse sit, quoniam ipse uita est io lux hominum. quia ergo niliil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, sh:e ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet i3 unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicitr respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, «o quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in 2i uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset . diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte respon- 1 cf. Ioh. 1, 3 8 cf. Ioh. 1, 3. 4 4 creentur FRSbd quicquid IPP^RS est post illo s. I. m. 1 P 5 quicquid E2P*RS 6 illo E1 ergoj enim S ergo in ras. m. 1 E illa Sl 7 qyae quae S reg& S ea ex & S 8 autem] enim S 9 ipsa uita d 12 aliquo] alico R 14 insinuet] insuat PlR 15 quod S 22 scripturae] scripture (pture in ras. m. 2) R scribentis (8. I. m. 2 al scribentis) E,bd 23 singulatim d 24 respecit E 25 ille] illae P 26 diceret E 28 quereret S rectae R 42 S. AureliAugustini deret: dixit deus: fiat, id est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiain post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit. in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat, intellegimus, 5 quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam 10 factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret. 7. Ac per hoc manet adhuc causa requirendi, cur, postea- quam dixit: et sic est factum, ubi perfectio iam operis indicatur, addidit: et fecit deus, cum eo ipso, quod ait: is et dixit deus: fiat illud. et sic est factum, iam intelle- gatur id deum dixisse in uerbo suo, et factum esse per uerbum eius, atque ibi iam non solum patris, sed etiam filii possit adparere persona. nam si propter ostendendarn filii personam repetitur ac dicitur: et fecit deus, numquid ergo *o non per filium congregauit aquam tertio die, ut adpareret arida, quia ibi non dicitur : et fecit deus congregari aquam, aut : congregauit deus aquam? sed tamen etiam ibi, posteaquam dixit: et factum est sic, tunc repetiuit dicens: et con- gregata est aqua, quae est sub caelo. numquid etiam ^ lux non per filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic ita dicere : et dixit deus : fiat lux. et sic 24 Gen. 1, 9 2 igitur] ergo Bbd inquipit El unumquidque El 3 narratio- nera] rationem E> quaerente £ 5 et om. E{ 6 uero] uer»o (b er.) E 8 praescribtos E perscriptos SB, (in ras.) P 10 benigni- tate* (m er.) E 12 manere El 14 operis iam Sbd 16 illud] lux E 18 ubi d fili E 19 fili E 23 aquas ES 25 post caelo sequitur in congregatione" undarti in S 26 prorsus E{ prossus B nullo (n in ras. m. 2) E 27 et ante dixit om. S de Genesi ad litteram lib. II. 43 est factura. et fecit deus lucem. et uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione narrauit. 8. Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo 10 demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiri- talis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes — et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis 15 creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueri- tatis, ad quam conuersa fomiata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur, ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo? quapropter lucis conditio 20 prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata . et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod 25 ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum 1 post uidit add. dS SE* aut — u. 6 deus otn Pl 3 tamen] tantum d tamen iterum om. P 4 lucem om. El 5 post est duo uerms uacui rel. R 6 et init. om. El 8 nulla E 9 cap. VII E 10 prima b quod El 11 appellate P1 entimare PRl 12 angeli sancti PRbd 14 racionalis R 16 inlustratione Rl 19 creature S creaturae — suo in ras. P 20 rationemq: S qua] que S 21 patris E*Sb 22 qua PRbd 23 hic inras. m. 2E 25 esset] ess.& (e 8. I m. 2) R 28 creaturam E quod om. d 44 S. AureliAugustini factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorura et herbarum, sic luminaria caeli, sic ani- mantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis uident angeli * haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo, a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura conditur, 10 prior est in uerbo dei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellec- tuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, i* intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde ista respicientes secundum id, quod intus uident, uel recte facta adprobant uel peccata inprobant. Nec mirum est, quod sanctis angelis suis in prima lucis *> conditione formatis prius deus ostendebat, quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. quis enim cognouit intellectum domini? 15 cf. Kom. 1, 20 22 cf. Rom. 11, 34—36 1 iam] etiam PRSbd generi E 2 et] ut et (in rcut. m. 2) E a speties R 3 natura S herberum S 6 sed om. b si (w mg. m. 2 aJ siC) E 7 que E 8 sit] fit ERl 10 intellegamus PSRlbd a quemammodum PRS qu* Rl quae S conditor S 12 in om. P 13 tenebrata non bd conditio] cognitio b 14 creaturae] creare Pl post creaturae add. postea in genere proprio b dl sapientiam S 16 creati] facti b uerbi om. b 17 contemplatione (one add. m. 2) S 18 respicientes] respicientes [8. I. m. 2 af de) E despicientes PRPSbd dispicientes Rx 19 rectae R 21 deus om. El 22 creaturus (u fin. m. 1 mpra i) S 23 intellectum] sensum 5 domini] dl PR deGenesiadlitteramlib. II. 45 aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei ? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. * Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeterni- tatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimu?: et sic est factum, intellegamus in creatura in- 10 tellectuali factam cognitionem rationis, quae in uerbo dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso dei uerbo prior faciendam esse cognouit, ut postremo, cum audimus repeti et dici, quod fecit deus, iam intellegamus in suo tf genere fieri ipsam creaturam. porro cum audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegamus benignitati dei pla- cuisse, quod factum est, ut pro modo sui generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam. » 9. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salu- » bribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper 1 illi] eius PBlSbd dedit ei et retribuetur illi (signa adscr. m. 2) E 2 in om. P er. B 5 qu*appx (p ex p m. 2) B 7 audiuimus Ex aeternitatem PBSbd, (s. I. m. 2 add.) E: aeterni El 8 scrib- turae E 9 audiuiraus exp. m. 1 E 10 factam] facta El 11 con- dendae] conditae PBl natura] creatura SE2 13 facienda EPS audiajmus El 14 et] ac bd 21 nostras] sc"as S 22 his] iis d 23 profutura Pl dicentibus P 24 pretiosa] prolixa b praetiosa EPBS 26 sphera EPBS sp^ra b undi que P terra El 27 ea E1 46 S. AureliAugustini uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commeraoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo & eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntian- tibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura. t 10 Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane con- trarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana u infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstran- dum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium ; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut *> camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua con- uexio ? quodsi oportet, sicnt oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari dispu- $& tationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus 13 Ps. 103, 2 20 cf. Es. 40, 22 1 operiant El agitur (a in ras.) B scribturarum E 2 semel] simul b 3 intellens Sl 5 a se rationibus] assertionibus b 6 mo- mentibus E1 pronuntiantibus (anti 8. I. m. 1) S,d 8 spiritus E 9 eos] ipsos PJRSbd 11 his] iis d 12 sperae E spherae PS spejre b litteris] libris Sb 13 extendet S sit] sit (t m. 1 super c 8cr.) P sic & sanae B 16 sed si forte om. Pl 18 aput E*B est de pelle dictum b ueris (e supra. i m. 1) P 21 caraera PB 22 ca- mere Pl curba J5?1 conbexio E1 convexio (v s. I. m. 1) P 23 sic- uti PBSbd 26 eas om. Z1 de Genesi ad litteram lib. II. 47 docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et ilia quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene 5 quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod 10 humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim, Confes- sionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui. siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios is exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbi- tror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram qucmodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, pro- sofecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotun- dum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est. 10. De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, in- 11 Confession. XIII 15 1 spherae EPS sphaere B spere b figuram E undeque P1 2 probatur et illa (sic coni.J b 3 camere E 4 acceptam El sphe- ram S speram EPB spe/a b 5 ea parte El nos (s m. 1 *. I.) E 6 scripturam RSbd spera E sphera PES speja b 8 conteget S contigit PB1 spera E sphera SB sp^ra b undeque P1 9 urguet S sperae E spherae PBS sp^r^ b 10 nostri El camere R 11 alle- goric^ PS allegorice E*Bbd 18 alio aliquo S 15 littera E1 16 for- tasse] forse P1 id est om. b 17 intellegi figurat*e E 18 autem] enim S 19 curba E1 rectae B 20 nitundum E1 21 post uter add. sicut bd uessica B ues Pl ante pellis add. sicut P, quod in B eras. est 22 cap. VIII E etiam ante nonnulli add. E ques- tionem S 23 mobunt El anne] an bd mouetur] moueatur b 48 S. AureliAugustini quiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occi- dentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta car- dinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius s cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utili- 10 tatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firma- menti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare per- 13 suaserit, inpcdiri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis qulppe, qui haec curiosissime et otio- sissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. ao 11. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem 2;, 21 Gen. 1, 9. 10 2 sydera S in om. Pl 3 septetrionalibus b giros S 5 sphera PES spera E spera b 6 cardo est alius S 8 an] an non bd adque 2* 9 iam mihi d 10 salutem suam PEbd aeclesiae E 12 caelum om. b 13 firmitatem] firmamentum S 15 intellegere. Licet nec P i ueritas (u $. I. m. 1) E 16 inpedire S inpedire P1 circuitu b nec SR2b ne# (c er.) E 17 possumus PElb haec (*. I. w. 2 af hoc) E hoc b 18 quaesierunt PEbd 19 mouerentur] uerterentur Exbd 20 conpraehensa EE 21 quae sub caelo est Ebd 22 congregatione una El 23 sub caelo est PEbd 24 congregatione E1 suam] sua E1 unam bd 25 congregationes PE*bd de Genesi adlitteram lib. II. 49 aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de hoc opere dei propter alterius rei quaerendae necessi- tatem in primo nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter admonemus, ut, quem forte non mouet. quando 5 species aquarum terrarumque creata sit, quaerere. accipiat isto die non esse factum, nisi ut seceraerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lui et caelum, extra dies autem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente 10 deo: fiat, haec autem deo quidem d.icente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem : terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: 15 in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore M separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis inter- uallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius in- formitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus ss id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem 3 lib. I 12. 13 13 Gen. 1, 2 15 Gen. 1, 1 1 aquarum PElSbd 3 nostro 8. I. m. 1 B 4 ammonemus PlB post mouet add. quaerere E*PBSbd 5 speties B sint E1 quae- rere om. PBSbd 7 uero] enim b 8 autem om. E1 9 aquaruin (mm exp. m. 2) E 10 dicente quidem deo SBbd dicente deo P qui- • dem om. P discre^ta (a er.) P 11 d6 *. I. m. 1 P 12 scilicet (e sup. i a m. 1) P enumerationem dierum b 13 inuisibilis] in P inanis B incomposita EPBbd 16 his 8. I. m. 1 B informitate* (m er.) B 17 elegens P*Bl 18 materiam (». h m. 2 al em) E 19 qua S duo haec PBxbd 22 materiam quae B 24 predixit S 25 id om. S exis^tentit, (pr. i m. 2 ex t, s in ras.f i er.) E XXVIIL Ang. sect. III pars 1. 4 50 S. AureliAugustini propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quae- que formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a ter- renis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua infor- mitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: ad- i<> pareat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem. terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. 12. Et dixit deus: germinet terra herbam pabuli is ferentem semen secundum genus et secundum simili- tudinem et lignum fructiferum faciens fructum, cuius semen eius in ipso in similitudinem suam super terram. et factum est sic. et eiecit terra herbam pabuli semen habentem secundum suum genus et secundum simili- *► tudinem et lignum fructiferum faciens fructum. cuius semen eius in ipso secundum genus super terram. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies tertius. hic mode- ramen ordinatoris aduertendum est, ut, quoniam distincta 9» 15 Gen. 1, 11—13 2 quoniam (am in ras.) R 3 iam er. R 4 distant El 5 infirma PR l 6 uoluit b creaturum E1 creaturarum E*PS crefidarum b ordine S 9 infirmiorem (in exp, m. 1) E 11 duae PS propias S 12 nobis quae R aquft P aqua» R terram EPS immobilem EPR 13 ante ideo add. et SRbd ante adpareat add. autem d 14 la- uitur El 15 pauuli E1 16 genus snura S 18 eius addidi sec. LXX * in ipso] sit in ipso bd sit ipsius (sit 8. I. m. 2) E ipsius SR post ipso tree Utt. er. P in] secundum bd om. PS 19 eiecit terra] eiecit ds ER* proiecit ds S produxit terra PRlbd 20 suum om. d genus suum b semilitudinem P1 22 in ipso] in sit EPRS insit b in eo sit d 25 ordi- natores Rl de Genesi ad litteram lib. II. 51 quaedam creatura est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur, ut exirent de terra, et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur: et factum est sic, 5 ac deinde repeteretur, quod factum est, seorsum quoque in- dicaretur deum uidisse, quia bonum est, tamen, quia fixa radicibus continuantur terris et conectuntur, ista quoque ad eundem diem pertinere uoluerit. 13. Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento io caeli, sic ut luceant super terram in inchoationem diei et noctis et ut diuidant inter diem et noctem, et sint in signa et in tempora et in dies et in annos; et sint in splendorem in firmamento caeli, sic ut luceant super terram. et factum est sic. et fecit deus duo i* luminaria magna, luminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis, et stellas: et posuit ea deus in firmamento caeli. sic ut luceant super terram et ut sint in inchoationem diei et noctis et ut diuidant inter lucem et tenebras. et to uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies quartus. in hoc quarto die quae- rendum est, quid sibi uelit ista ordinatio, ut prius uel fierent uel secernerentur aqua et terra priusque terra germinaret, quam in caelo sidera fierent. neque enim possumus dicere *3 electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distin- gueretur, ut finis et medium maxime. ornatius eminerent; 9 Gen. 1, 14—19 1 quedam R om. El creaturain (m exp. m. 1) R 4 illis s. I. m. 1 R 10 sicut SR2 ut bd luceat El 11 ut om. 8 12 in ante temp. om. EPSbd in dies] dies E in annos] annos ES 13 splendo- re E splendore* R sic ut] sicut PSR2 ut bd 15 incoationem ElSl 16 etjpr. om.b 17 easESR2b flrmamentum S sicut SPR ut bd 18 in- choatione E 19 ut 8. I m. 1 P 20 factum (a* a s. I. m. 2) E,PRSb uespere SR2b uespera» P 22 quod E fiere*t R 23 aquae PSb et] a Pb et (in ras. w. 1) R priusque] prius quae R prius quippe S 26 fines ER2 emineret S 4* 52 S. AureliAugustini septem quippe dierum medius quartus est. occurrit enim illud, quia septimo die non est facta ulla creatura. an forte lux primi diei magis respondet ad quietem septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste rerum ordo texatur eminen- tibus de medio luminibus caeli? sed si primus dies septimo 5 concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. quid autem simile habet iirmamentum caeli cum homine facto ad imaginem dei? an quia caelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est ? sed quid agimus de pecoribus et bestiis, quas ipso die sexto 10 in sua genera terra produxit? quae illis cum caelo potest esse conlatio? An potius, quoniam primo facta intellegitur lucis nomine spiritalis creaturae formatio, consequens erat, ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste uisibilis fieret, qui factus 15 est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniuersa creatura spiritalis et corpo- ralis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus »0 quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo conlocatus mo 2 VII (mo add. m. 2) P 3 diei s. I P respondet E1 post quietem add. diei PRSbd 4 concinentibuBj continentibus Ex con- cinnat P1 concinjnantibus Rl conicientibua S finibus om. Pl re- rum om. PRSbd tessatur I?1 5 dej e S 6 concinnet PRl conci*nere (n er.) R 8 qui 221 cael6 Rl 9 post totam add. m. 2 8. I. parte E 10 ante bestiis add. de PSRlbd 11 suo genere PRbd 12 conlatio ^1 collatio PR 13 primQ b 16 uiduo E1 17 uniuersum El uniuersus mundus b terra E hanc] hanc ergo ^ 18 conlationem J^1^ collationem PR qua] quae S om. P et eras. R M ipsa om. P1 uniuersa om. S 20 turbo lentioris Sl terreni b terraenae (a pr. exp. m. 1) E exalationibus EPRS 23 per- teneat PlRl 24 corporae El corporaee S conlocatus E*S locatus b de Genesi ad litteram lib. II. 53 est mundus, consequens erat, ut inpleretur partibus intra nniuersum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur. cuius generis herbae atque arbores non sunt. radicibus quippe istae ftxae sunt terrae et, quamuis habeant motus incremen- & torum suorum, de locis tamen propriis non mouentur nisibus suis, sed, ubi fixa sunt, ibi aluntur et crescunt; propterea magis pertinent ad terram quam ad genera rerum, quae in aquis et terris mouentur. quia ergo uisibili mundo constituendo, hoc est caelo et terrae, duo sunt adtributi dies, restat, ut 10 his mobilibus et uisibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur; et quia, sicut caelum prius factum est, ita prius est ordinandum huiusmodi partibus suis, quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque inlustretur inferior, ne habitatorcfs eius in 15 habitationem tenebrosam inducantur. et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum succedente motibus quiete reparantur, factum est, ut circumeunte sole diei noctisque uicissitudine propter uicissitudinem dormiendi et uigilandi potirentur, nox uero illa non indecora remaneret, sed lunae so ac siderum luce et ipsos consolaretur homines, quibus plerum- que operandi est nocturna etiam necessitas, et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficien- tiam temperaretur. 14. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in 25 tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi supe- 24 Gen. I, 14 3 haerbae B 4 ista PBSbd fixa PBSbd 6 alunntur E 8 aquis (a *. /. m. 1) Pl 9 atributi E 10 uisibilibus Bl 11 prius cae- lum PBSbd 12 ornandum Bbd 18 suis. Quarto (sic distinguitj b 15 inducantur B* 16 quietae E1 17 reparatur b 18 propter uicissi- tndinem om. E1 19 poterentur Pl ante non 9. I. m. 2 add. ut E non S1 21 etiam eat b etiam nocturna PBSbd quidam P1 23temperarentur PBl 24 c. VIIII E in fin. om. PBSbd 25 et in annos et in dies E in ante annos om. S 26 obscura PB 54 S. AureliAugustini rius triduum sinc tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum 5 specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera. sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate infonnitas materiae ; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata 10 eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per tempdris praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturaepropriemodus. 15 et unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et 20 huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris quali- tates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum 25 caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tem- 1 tridum E igitur] ergo bd 2 penetret b transierint E^P^Rbd transire potuerint S 3 inquiperent E1 5 sit] est S pribationera El nox] nos E1 6 nox] nos E{ 7 formatis (ati in ras.) R tamenj ctl b 8 ex] in PSbd ex (in ras.) B mutabilitatem El 10 refecta Sl 12 rebus] in rebus P6, (in eras.) R 13 uesperae S 15 quod S propriae PRSb proprius d 18 inrumpat El 20 et om. PRlb it rr 22 bomine8 omnes E puidendos b aeris om. S 23 hiaemem R 24 nemirum P1 uocat Rl 25 uicissitudine P 28 traiecerit S d e G o n e s i a d 1 i 1 1 e r a m 1 i b. II. 55 pore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab ex- ordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut s articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam alti- tudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod to item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinejn, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos solis anfiractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca 15 siderum redit — quod non facit nisi peractis trecentis sexa- ginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum uocant, ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam con- 20 pletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur — : si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum ests sint in signa et in tempora et in dies et in annos, 1 quid («. I. m. 2 al s) E optineat EP 2 sed certae] secut§ S certe EP ore E1 3 usitat*e (a er.) P fierint d nisi El 4 itaque om. Bl si hoc in ras. B dies] et dies S et annos om. S 5 ante articulos add. tempora bd, m. 2 add. id est sicut B orologia ElSl computarnus E 6 notissimos] notamus S 7 insurgit (it ex & m. 1) S 8 uergit (it ex & m. 1) S luna PBSbd 9 sydus S 10 meridianam] mediam E*PBSbd 11 occursurum P1 12 totos EK in ro8. B totus S occidentem] orientem E*Pld 13 istos om. S anfractds ^jB1 amfractus 6 14 cottidie ES 15 trecentos PlB 16 sexj tribus S oris jR 17 pars 8. I. m. 1 B 18 bisextum b eundem] eum P1 19 completis Eb 21 ante annos add. et E*Sbd dubitat a(t tn raa.) B 24 in tempora] tempora ElPBlbd et in dies] et dies J^1^1 in ante annos om. S 56 S. AureliAugustini an signa et tempora ad cetera, dies uero et anni ad soleni tantummodo. 15. Qualis etiam luna facta sit, multi loquacissime inquirunt. atque utinam inquirentes loquantur ac non potius docere conantes! dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat, « ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam 10 siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi i& forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis *> quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id, quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum esse diceretur. 25 Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et incon- posita et postea tertia die conspicua redditur atque con- 3 cap. X E 6 quo] quod El 7 est om. b sunt 6 8 debuit ergo S 9 inquipit El enumerare Sbd 10 adseram E1 11 per- fectum E1 13 quicquid E*SR progressu (u in ras. m. 2) R 14 etsi E*PRSbd 15 ui] sui RlPbd et om. R*bd 20 quae] q; R 22 fecisse (i sup. e m. 1) P 28 repraehensionis EPR sentencia R sen- tial?1 24 esset] esse S 25 diceretur (dicerentur P) esse perfectum PRSbd 26 quid S quaeruntur EPR1 27 ante caelum add. deus PRSbd terra E1 incomposita EPbd 28 tertio PRSbd componitur EPRbd deGenesiadlitteramlib. II. 57 ponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis di8tributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis 5 uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una 10 sphaerulae suae parte semper lucet. sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam i5 sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam w primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore 25 quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indi- 22 Ps. 185, 9 1 tenebras de luna PR 3 materiam rebus] res b 4 distributionem ElPl distributionem R 5 uidere S 6 rutunditate El cornibulato P corniculato (nicu in ras. m. 2) R 7 inquipiens El 8 crescet PXR 9 adcenditur 8 10 sperulae ER spherulae PS spe/ule, b partem (rtem m. 2 in ras.) E 11 conuertet S quod in ras. m. 2 E 12 ad oto. b fit] fecit S 14 si] cum S sol b 16 totam S inlu- strata P1 17 possit (t 8. I m. 1) P 18 illuminatur d 23 inquipi- unt E1 24 anpliore S 25 minuetur S 26 et hoc b magis hoc S 58 S. AureliAugustini cat, cum dictum est: apx^v, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potes- tatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam. 16. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. 5 id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel 10 aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; stella ir> enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria, sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resur- gentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se «o ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum, ut eum radiis suis quasdam stellas et eas quidem principales, quibus amplius subplicant isti quam ceteris, et tenere dicant et retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile » 2 Ps. 135, 8. 9 14 I Cor. 15, 41 1 arciin El archin E*PBS 3 a quartfi, decima Bl numerari ElS 5 cap. XI E 6 quod om. b 7 distenta S 8 minusque] minusquod S appareant (n s. I. m. 1) S 9 hoc S minus eam PBSbd solem] solet E 10 illustari b autera] etiam in ras. m. 2 B 12 paruas] possint S 13 quoquo] qui quoquo b artifice] scimus artifice b 15 pr. et om. EPBbd 16 ab] a b 17 resistunt S 18 terrae- norum B resurrectionum S 19 qui] quia P 20 aliter. Differunt (sic!) b 22 quemammodum Pl tam magnum soli S 24 amplius isti quam ceteris supplicant PBSbd suplicant EP temere (s. I. m. 2 supra me 8cr. ne) E 25 a om. E d e G e n e s i a d 1 i 1 1 c r a m 1 i b. II. 51) maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur 5 eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque con- tendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuara tribuere potestatem ex libris eorum certe mani- io festum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere talique inquisitioni rebus grauioribus et melioribus tempus necessarium inpendere non expedit nec i3 congruit. et melius credimus esse ea ceteris maiora luminaiia, quae sancta scriptura ita commendat: etfecit deus duo luminaria magna, quae tamen non sunt aequalia. nam con- sequenter dicit, cum ea ceteris praeposuerit, inter se ipsa differre. ait enim: luminare maius in inchoationem diei *> et luminare minus in inchoationem noctis. certe enim uel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clarere nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur. 25 17. De fatis autem qualeslibet eorum argutias et quasi 16 Gen. 1, 16 3 adserunt El solo R 4 ista PRd signa] singula S 5 pro- «eptrm hibent S 8 factorum ES deuiis S deui (septem exp. m. 2) E suapicuntur P1 9 tribue (fin. uers.) R 14 necessarium tempus PRSbd non] nec PRSbd 15 congruet S ea esse PRSbd 16 et om. EPR 17 magna luminaria EPRb; sed cf. pag. 51, 15 aequalia (e *. I. m. 1) E 19 differe El inchoatione S 20 inchoationem (m exp. m. \) S 21 concedat b manifesta S 22 caeteris R clarere] clarere super teiram S 24 quemammodum P*R iulustratur El 25 cap. XII E fa#tis R post autem add. siderum bd qualeslibet El argutias] angustias PRl, in marg. b 60 S. AureliAugustini de mathesi documentorum experimeiita, quae illi owcots- XsajxaTa uocant, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus; talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur et inpia peruersitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius deum auctorem * siderum quam hominem scelerum. sed quod animae nostrae non sint natura corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognoscant, quia, cum multa corpora 10 diuersorum generum, uel animantium uel herbarum et arbusto- rum, uno simul puncto temporis seminentur unoque puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uarietates in pro- gressibus, in actibus et passionibus eorum, ut uere isti, sicut 15 dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse 2o felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum 19 cf. Gen. 25, 25 1 matesi P om. ES eras. in R experimentura Pb experinienta (a in ra8.) R apotelesmata ESb apotelismata P aputuelesmata (tueles m. 2 in ras. quae in mg. add. al apotelesmata) R 2 nostre S re- spuimus S 4 impia E 5 repraehenduntur ER accusandum] ad causandum (in mg. al accusandu) b 6 hominum scelera b scelerum] scelerum commissorum S 7 sit E1 nature (e in ras. m. 2) jR nec Eb subdite S 8 philosphos S suos (s init. s. I. m. 1) S quia] quid R1 10 quia om. PRi 12 unoquoque R 14 hisdem EPR iisdem bd tante R progressibus] professioujbus (oni exp. m. 1) E 15 possessionibua PRl uere isti] uesti S 16 considerant d 17 quam om. E1 18 sibi om. b subitiendos R 19 ipsis SR* 20 gminis El diuersae ESPR uiuorum PR diuersae EPR 21 uel infelicium om. Pl diuersaeque EPRS 23 in om. El deGenesiadlitteramlib. II. Q\ ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas 5 appellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud diceret, falsum profecto diceret; si autem hoc diceret, uerum quidem, sed 10 non secundnm suorum librorum ineptas cantiunculas diceret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se mi- nime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum considerare gemi- 15 norum. Ideoque fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur. quod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus 20 rebus nosse permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent, partim experientia calli- diore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae 25 sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter 1 conpraehendi ER posset b 2 nascerentur (n fin. s. I. m. 1) E 5 esse] se P poterunt Pb potuenint (pr. u in ras. m. 2) R 7 oro- scopum Ex ad] et ad b matre] mare El 9 uerum] et uerum S 10 canticulas 8 11 storiae El proferuntur P 13 horam (h in ras. m. 2) R saltim PSR1 14 hominis R1 16 cap. XIII E stinctu P1 17 mentis PR 18 spiritum ElS 19 operatio est (o est in ras. m. 2) E uero P 20 rebus om. P1 permittunt P permittuntur 6 promittitur R partim] partim quia Sbd 21 ante quia add. partim bd subtilibus ES partim — partim in mg. inf. m. \ R 22 partera R a sanctis b 24 occul- tissime PS 25 iidem d 26 ipsi quae S sunt om. P1 uelud S praedicunt (*up. u m. 2 add. al a) E predicunt P quiapropter (i del. m.\)P 62 S. Aureli Augustini bono christiano siue mathematici siue quilibet iupie diuinan- tium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemo- niorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant. 18. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant rectores quosdam spiritus suos, 5 et, si habent, utrum ab eis etiam uitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per animas animalium, an sola sine ulla permixtione praesentia. quod licet non facile conprehendi possit, arbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuni- ora loca posse occurrere, ubi nobis de hac re secundum sanctae 10 auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura tetoere debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis siue testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit ad- 15 uersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus. LTBER TERTIDS. 1. Et dixit deus: educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia super terram secundum firmamen- 20 tum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos et omne animal reptilium, quae eduxerunt aquaesecun- 19 Gen. 1, 20—23. 1 quilibet (q in ras. m. 2) R 2 doemoniorum S 8 inretiant E* 4 cap. XIIII E 5 quosdam rectores 8 8 permixcione R pre^sen- cia R om. b post licet add. in praesenti bd facile non possit con- prehendi b conpraehendi ER 11 regulas] litteras 6 certam P 12 pie PRS 13 de re] debere ^1 taemere P 17 iam om. El Explicit liber secundus. Incipiunt capitula libri tertii fol. 30 E Explicit liber secun|dus do gratias sSper (litt. mai. color) fol. 39b P Explicit liber secundus. Incipit liber tertius (litt. mai.) pag. 50b S fol. 63b R fol. 16 C 18 Explicuerunt capitula. Incipit liber tei-tius fol. 31 E Incipit liber tertius (litt. mai. rubr.) fol. 40» P 20 secundum] secundum (pr. u sup. e m. 1) P et secundum 6 21 coetos ERl coetus PlSR2 22 quae (e *. I m. 1) E de Genesi ad litteram lib. III. 63 dum genus eorum, et omne uolatile pennatum secun- dum genus. et uidit deus, quia bona sunt. et benedixit ea deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete aquas in mari, et uolatilia multiplicentur superterram. 5 et facta est uespera, et factum est mane dies quintus. nunc in inferiore parte mundi ea, quae spiritu uitae mouentur. fiunt, et primum aquarum, quod aeris qualitati proximum elementum est, quia huic caelo, in quo sunt luminaria, ita uicinus est aer, ut et ipse caeli nomen acceperit; sed nescio, 10 utrum etiam firmamentum possit uocari. dicuntur autem caeli pluraliter in una eademque re, quae dicitur unum caelum. nam cum in hoc libro singulari numero dicatur caelum, quod di- nidit inter aquas,' quae supra, et eas, quae infra sunt, in illo tamen psalmo, et aquae, inquit, quae super caelos sunt, i> laudent nomen domini. et caelos caelorum si bene intelle- gimus sidereos aeriorum, tamquam superiores inferiorum, et hos in eodem psalmo accipimus, ubi dictum est: laudate eum, caeli oaelorum, satis adparet hunc aerem non solum caelum, sed etiam caelos dici, sicut dicuntur et terrae, nec 20 aliud significatur quam illa quae singulariter terra dicitur, quando dicimus orbem terrarum et orbem terrae. 2. Hos etiam aerios caelos quondam perisse diluuio in quadam earum, quae canonicae appellantur, epistula legimus. neque enim umida illa natura, quae ita concreuerat, ut cubitis 25 quindecim altissimorum montium transcenderet uertices, potuit 14 Ps. 143, 4. 5 17 Ps. 148, 4 22 cf. II Petr. 3, 6 25 cf. Gen. 7, 20; cf. De ciuit. dei lib. XX 18 1 pinnatuin ElPl 2 genus suum b 3 deus om. R inpletej implete EPR replete Sbd 4 in marij maris ER2 6 eaq; R 7 et fiunt b qualitate R 9 nomen caeli S nomine El 10 uocaui Sl cap. I E 13 easj easdem 6 easq; R 14 inquid P caelos (s 8. I. m. 1) R 15 intellegamus PR intelligamus b 16 sidereos E1 sy- derios E*S aereorum b 18 post hunc Ut. 3 Utt. P ie#rem P 20 aliut R dicitur terra S 22 cap. II E aereos Pb periisse bd dijluuio E 23 appellantur (n in ras. m. 2) R epistula» (e er; ex u m. 2 fec. o) E 24 humida Ebd 25 potui El 64 S. AureliAugustini ad sidera peruenire. sed quia huius aeris umidioris, in quo aues uolant, uel tota uel prope tota spatia conpleuerat, perisse, qui fuerant, caelos in illa epistula scribitur. quod nescio quemadmodum possit intellegi nisi in aquarum naturam pinguioris huius aeris qualitate conuersa; alioquin non perierunt 5 tunc isti caeli, sed sublimius erecti sunt, cum locura eorum aqua occuparet. itaque facilius eos secundum illius epistulae aucto- ritatem perisse credimus et alios, sicut ibi scribitur, repositos extentis uidelicet exhalationibus, quam sic erectos, ut eis superioris caeli natura ioco suo cederet. 10 Oportebat itaque, ut in creandis habitatoribus inferioris huius mundi partis, quae saepe terrae nomine tota comme- moratur, prius producerentur ex aquis animalia, postea uero de terra, quod ita sit aeri aqua similis, ut eius exhalationibus pinguescere probetur, ut et spiritum procellae faciat, id est 15 uentum et nubila contrahat, et possit uolatus auium sustinere. quapropter etiamsi uerum dixit quidam saecularium poetarum : nubes excedit Olympus, et: pacem magna tenent, quia perhibetur in Olympi uertice aer esse tam tenuis, ut neque nebulis obumbretur nec turbetur uento nec sustentare alites 20 possit nec ipsos, qui forte ascenderint homines, crassioris 7 cf. II Petr. 3, 5—7 18 Lucani Pharsalia 2, 271. 273 19 cf. Au#. De ciuit. dei XV 17 1 quia* (m er; i 8. I m. 1) P humidioris ESbd 2 uo- lant El uolitant E*PRSbd compleuerat Ebd periisse bd 8 illa] ipsa C 4 quemammodum EPR 5 pinguioris (i med. s. I. m. I) E non] nono (0 fin. exp. m. 1) E 7 occupauerat d epistulae El 8 periisse bd credimus periisse b 9 extentis] extenuatis R*bd exalationibus ElPRSC «erectos (a er.) P ei PRC 10 superiori- bus b ce^deret S succederet 6 11 oportet b 12 partis (i ex e) E, (i sup. e m. 1) S sepe SR terra PRl conmemoratur P 14 aeri (i 8up. e m. 1) P exalationibus ElP exaUationibus (t er.) R 15 et $. I. m. 1 R procellae (a s. I. m. 1) P 16 abium P 18 nubis Weber Luc. Phars. excedet S magna cod. Lue. in ed. Weber: mag- nam EPRSCb suiuma d tenet PRlC 19 perbibentur Sl prohibetur U1 tinuisP1 20 nebulis] nubibus PR^Cbd nec] neque (bis) bd alites (s in ras. m. 2) R 21 neque bd ascenderent PR crassiores S de Genesi ad litteram lib. III. 05 aurae spiritu alere, sicut in isto aere consuerunt, tamen et ipse aer est, unde aquis uicina qualitate diffunditur, et pro- pterea ipse quoque in humidam naturam conuersus diluuii tempore creditur. neque enim arbitrandum est aliquid de 5 spatiis siderei caeli usurpasse, cum omnes etiam altissimos montes aqua transcenderat. 3. Quamquam de conuersione elementorum etiam inter ipsos, qui haec otiosa cura subtilissime perscrutati sunt, non paruav quaestio est. alii enim dicunt omnia in omnia posse io mutari atque conuerti ; alii uero esse aliquid omnino proprium singulis perhibent elementis, quod in alterius elementi quali- tatem nuilo modo uertatur. unde suo loco fortasse, si dominus uoluerit, diligentius disputabimus ; nunc autem, quod ad prae- sentem sermonem adtinet, haec commemoranda existimaui. i5 ut intellegamus seruatum esse ordinem rerum, quo prius oportuit aquarum animalia quam terrarum creata narrare. Et nullo modo arbitrandum est praetermissum esse in hac scriptura ullum mundi huius elementum, cum quattuor notis- simis eum constare persuasum sit, quia uidetur hic caelum so et aqua et terra commemorari, de aere autem taceri. con- suetudo quippe nostrarum scripturarum est aut caeli et terrae nomine mundum appellare aut interdum addere et mare. aer itaque uel ad caeium pertinere intellegitur, si qua sunt in eius superioribus partibus tranquillissima et pacatissima spatia, 25 uel ad terram propter hunc turbulentum et caliginosum locum, 1 consueuerunt bd et tamen Plb 3 umidam PR dillubii (b in u mut.) E dilui 22 * 4 aliquid] aliud b 5 siderei (ei in ras. m. 2) E siderii Rl 7 cap. IH E 8 hic b odiosa El cura] curiositate SC subtilissime El praescrutati PRSC 11 elimentis PRl 12 fortasse (fortassis bd) suo loco PRbd 13 disputauimus (m. 2 u med. in b mut. et 8. I. add. ai declarabimus) E,S ad (d 8. I. m. 1) R 14 hic b commemoranda* (m er.) P 15 quo] quod El 16 post terrarum add. natura P, quae uox er. est m R narrare (narrari d) creata PRCbd 17 Et nullo] nec ullo PRSbd 19 costare El 20 aquam et terram PR*b commemorare b tacere PRlb 21 nostrarum (no *. I. m. 1) E aut] aut ut (ut exp. m. 1) S et] aut b 22 addere (re *. I. m. 1) P 24 et pacatissima om. Pl 25 turbolentum S XXVIII. Aug. scct. III p*r* i. 5 (36 S. AureliAugustini qui humida exhalatione pinguescit, quamuis et ipse saepius caeli nomine nuncupetur. ac per hoc non scriptum est: producant aquae reptilia animarum uiuarum, et producat aer uolatilia uolantia super terram, sed utrumque hoc animantium genus ex aquis productum esse narratur. quidquid ergo aqua- 5 rum siue labiliter undosum et fluidum est siue uaporaliter tenuatum atque suspensum, ut illud reptilibus animarum uiuarum, hoc uolatilibus adpareat distributum, utrumque tamen humidae naturae deputetur. 4. Ideoque sunt etiam, qui subtilissima consideratione 1» quinque istos manifestissimos corporis sensus secundum quat- tuor usitata elementa ita distinguant, ut oculos ad ignem. aures ad aerem dicant pertinere. olfaciendi autem gustandique sensum naturae humidae adtribuunt : et olfactura quidem istis exhalationibus humidis, quibus crassatur hoc spatium, in quo w aues uolitant, gustatum uero istis fluxibilibus et corpulentis humoribus. nam quaecumque in ore sapiunt, ipsius oris humori commiscentur, ut sapiant, etiamsi arida cum acci- perentur fuisse uideantur. ignis tamen omnia penetrat, ut motum in eis faciat. nam et humor priuatione caloris con- »> gelascit et, cum possint feruescere elementa cetera, ignis frigescere non potest; facilius quippe extinguitur, ut ignis non sit, quam Mgidus manet aut fit alicuius frigidi contactu tepidior. tactus autem, qui est quintus in sensibus, terreno 1 exalatione ElPBSC sepius S 2 nuncupetur] appelletur C est] esse in ras. m. 2 B 4 sed et E 5 quicquid E*SB 6 fluuidum PBSC uaporabiliter C 9 umidae S deputatur PBSCbd 10 caj). HII E qui» (b er.) B subtilissima EK (s init. 8. I. m. 1) B 12 ut] et E 13 olefaciendi E, (post 1 er. e) PB 14 naturae sensum E umidae S ol#factum B quidam Bl 15 exalationibus ^1^ 16 gustuin E^B^Clt corpolentis S 17 umoribus S #oris (h er.) S 18 umori S sapi- unt P 19 cap. V E 20 urnor S pribatione El 21 cetera leg. ante feruescere in S feruescere] frigescere b cetera elementa PBbd ignis frigescere] ignescere JP1 22 frigescere in ras. m. 2 B 28 frigidus] frigus El manet ElPl: maneat E*P2BSbd fit] sit Bbd fiat SC 24 terraeno E de Genesi adlitteram 1 i b. III. 67 elemento magis congruit ; proinde per totum corpus animantis, quod maxime ex terra est, quaeque tacta sentiuntur. dicunt etiam nec uideri sine igne posse aliquid nec tangi sine terra, ac per hoc elementa omnia in omnibus inesse, sed unum- 5 quodque eorum ex eo, quod amplius habet, accepisse uoca- bulum; ideo autem caloris priuatione, cum corpus nimie frigescit, obtundi sensum, quia motus pigrescit, qui ex calore inest corpori, dum ignis aerem et aer humida et humor terrena quaeque adficit, subtilioribus scilicet crassiora pene- io trantibus. Quanto autem quidque subtilius est in natura corporali, tanto est uicinius naturae spiritali quamuis longe distante genere, quandoquidem illud corpus est, illud non est. 5. Ac per hoc, quoniam sentire non est corporis, sed animae 15 per corpus, licet acute disseratur secundum diuersitatem cor- poreorum elementorum sensus esse corporis distributos, anima tamen, cui sentiendi uis inest, cum corporea non sit, per subtilius corpus agitat uigorem sentiendi. inchoat itaque motum in omnibus sensibus a subtilitate ignis, sed non in 20 omnibus ad idem peruenit. in uisu enim peruenit represso calore usque ad eius lucem, in auditu usque ad liquidiorem aerem calore ignis penetrat; in olfactu autem transit aerem purum et peruenit ad humidam exhalationem : unde crassior haec aura subsistit. in gustatu et hanc transit et peruenit 35 usque ad humorem corpulentiorem : quo etiam penetrato atque 2 tacta] acta El post dicunt add. m. 2 in ras. enl E 4 aelementa P unumquodque (d 8. I. m. 1) E 6 pribatione E1 priuatione* (m er.) P nimi*e (a er.) EP nimie, S 7 obtundi E1 8 ignis (gn m. 2 in ras.) E umida El 9 terr»ena (a er.) E subtilioribus Ex scilicet & crassi- ora S* 11 quique E1 subtilius El 12 est <m. S 13 iUut Jm.P1 14 cap. VI E ac] ad Ex 15 diseratur E^B corpor«eorum (a er.) PB 18 subtilius El sentiendi id est per ignem S inchoat. Itaque S 19 motu S subtilitate El 20 repraesso R 22 calorem (m exp. m. 1) P calore» (m er.) S calore (a ex o m. 1) E olfacto PRl 23 ad] usque ad b umidam El exalationem ElSR exaUatiohem (t er.)P 24 gustum E2 gustu Cb et hanc] autem b 25 umorem El corpolentiorcm S penetrato (o in ras. m. 2) E 5* 68 S. AureliAnguetini traiecto, cum ad terrenam grauitatem peruenit, tangendi ulti- mum sensum agit. 6. Non igitur ignorabat naturas elementorum eommque ordinem, qui cum uisibilium, quae intra mundum in elementis natura mouentur, conditionem introduceret prius caelestia 5 luminaria, deinde aquarum animantia. terrarum autem postrema narrauit, non quod aerem praetermiserit, sed quod purissimi et quietissimi aeris, ubi uolare aues non posse dicuntur, si qua sunt spatia caelo superiori coniunguntur et caeli nuncu- patione in scripturis ad superiorem mundi partem pertinere 10 intelleguntur, ut terrae nomine uniuersaliter hoc totum signi- ficetur, ei quo incipit deorsum uersus: ignis, grando. nix, glacies, spiritus tempestatis et omnes abyssi, donec perueniatur ad aridam, quae proprio nomine terra dicitur. aer itaque superior ille, siue quod ad caelestem mundi pertinet 15 partem, siue quod nullum habet uisibilem habitatorem. de qualibus nunc sermo narrantis est, neque praetermissus est caelo nominato neque adnumeratus in creandis animalibus; iste uero inferior, qui excipit exhalationes humidas. maris ac terrae et ad sustinendas aues quodammodo crassatur, nonnisi 20 ex aquis accipit animalia. quod enim eius humidum est. hoc portat alitum corpora, quae ita nituntur pennis uolantes, quemadmodum pisces quibusdam suis alis natantes. 7. Proinde scienter tamquam spiritus dei, qui scribenti aderat, ex aquis dicit producta uolatilia. quarum natura biper- » titum locum sortita est: inferiorem scilicet in unda labili, 12 Ps. 148, 8. 9 3 Non igitur om. El 6 postremo G 9 spacia R 11 ut] et (*. I. m 2 a! ut) E 12 inquipit El 13 glaties SR 15 ille superior PRSbd 16 post quod duo uocdb. er. R 18 caelo] de cf lo b annumeratus « b 19 excepit E exalationes &SR 21 accepit F1 22 alitum P1 pinnis E*P 23 quemammodum PlRS 25 quarum] aqnarum (a init. 8. I. m. 1) P ♦quarum (a eras.) R aqnarnm enim b aqnarnm qu^ C qnornm d; ef. de Genesi contra Man. eap. 15 et de Genesi ad litteram libri imperfecti cap. 14 bipartitnm bd 26 inferiori El labili E labili (la in ras.) R labi S de Genesi ad litteram lib. m. 69 superiorem uero in aura flabili, illum deputatum natantibus, istum uolantibus. sicut liuic elemento congruos duos etiam sensus animalibus datos uidemus: olfactum explorandis uapori- bus, gustatum explorandis liquoribus. quod enim et tactu & aquas uentosque sentimus, hoc est, quod terrae solidum omnibus admiscetur elementis; sed in his crassioribus sen- titur amplius, ita ut etiam tangendo contrectari ualeant. ideo- que et ista in duabus maximis mundi partibus generali terrae nomine conplectuntur, sicut ille psalmus ostendit, omnia 10 superiora ab illo principio enumerans: laudate dominum de caelis. omniaque inferiora ab alio principio: laudate do- minum de terra: ubi et spiritus tempestatis nominantur et omnes abyssi et ignis iste, qui urit tangentem, quia de terrenis et humidis motibus ita existit, ut subinde uertatur u in aliud elementum. et quamuis naturae suae sursum nitendo indicet adpetitum, in caelestem tamen superiorem tranquilli- tatem non possit euadere, quia multo aere superatus et in eum conuersus extinguitur . ac per hoc in ista rerum parte corruptibiliore atque pigriore turbulentis motibus agitatur ad 90 temperandum eius rigorem et ad usus terroresque mortalium. Quia ergo etiam tactu, qui ad terram proprie pertinet, sentiri possunt et fluctus undarum et flatus aurarum, prop- 10 Ps. 148, 1 11 Ps. 148, 7 1 in om. P\ 8. I. m. 1 B flauili E^P1 2 cap. VII E hoc b aelemento P 3 olfactam P1 olfactum (c *. I. m. 1) B explorandis (s 8. I. m. 1) P 4 gustum E*Cb et er. El, in ras. m. 2 B tactu] ad tactum Pb tactu» (m er.) B 5 cum uoce hoc inc. cap. VUI E solida Bxb 6 in omnibus & ammizcetur B ammixetur P1 aele- mentis P 7 etiam] iam B contractari PBl 8 et ista om. El maximis] mazime Pbd maxim^ B generali El generali*»* (ter er.) S generaliter PBbd post generaU add. c§li et b 11 omniaquae EPB 12 et omnes abyssi nominantur PBSbd 18 cum et inc. cap. VHII E de] om. El 14 motibus] humoribus b uerta*tur P 15 alium E aelementum P 16 adpetitum El 17 possit] potest d superatus (3 fin. ex r) B 19 pigriore] pinguiore SC turbolentis S 21 tac- tnm E 22 fiuctus (us in ras. m. 2) B flatus (us in ras. m. 2) B 70 S. AureliAugustini terea ipsa quoque aquatilium animalium corpora et terrenis uescuntur et, maxime aues, in terra etiam requiescunt fetus- que propagant; pars enim humoris, quae uaporaliter exhalatur, etiam super terras extenditur. ideoque, cum dixisset scriptura : educant aquae reptilia animarum uiuarum et uola- 5 tilia, inquit, super terras, addidit sane dicens: secuudum firmamentum caeli, in quo potest aliquanto manifestius adparere illud, quod ante uidebatur obscurum. non enim ait: in firmamento caeli, sicut de luminaribus, sed, uolatilia, inquit, super terras secundum firmamentum caeli. id 10 est iuxta firmamentum caeli, quia uidelicet hoc caliginosum et humidum spatium, in quo aues uolant, illi spatio contiguum est ubi uolare non possunt, quod iam merito tranquillitatis et quietis pertinet ad firmamentum caeli. in caelo ergo uolant aues, sed in isto, quod ille psalmus etiam terrae nomine in- 15 cludit: propter quod caelum uocantur multis locis uolatilia caeli, non tamen in firmamento, sed secundum firmamentum. 8. Nonnulli putant propter sensus tarditatem non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum appellata. sed si propterea sic appellarentur, daretur auibus nomen animae *o uiuae. cum uero et ipsa uolatilia dicta sunt. sicut illa reptilia, ut subaudiatur animarum uiuarum, fatendum est, ut arbitror, ita dictum, ac si diceretur: quae sunt in animabus uiuis reptilia uel uolatilia, sicut dici posset: ignobilia hominum, ut intellegeremus, quicumque sunt in hominibus ignobiles 5 Gen. 1, 20 1 corpora (a ex e) P terraenis El 2 etiam requiescunt] et in mare (mari C) quiescunt SC setusque E1 foetusque 8 fetas quoque b 3 propagans E1 qui b exalatur E*SR 4 terram S 6 terram bd 7 aliquando E manifestus R1 8 antea E*PRSbd 9 luminibus S uolantia PSCd uolancia R 10 terram bd 12 uolitant SR2 con- tiguum] congruum E1 14 caeli am. b 15 in om. ES includet S 16 uocatur E1 uocantur (c ex 1) P 17 in firmamentu -K 18 nonnulli? E 20 auibus daretur PRSbd 21 sint C 23 in 8. Z. m. 1 E ani- malibus S uiuis om. S 24 possit S 25 ignobilibus Ex 15 de Genesi ad litteram lib. III. 71 quamquam enim sint et animalia terrestria, quae repunt super terram, tamen ex multo maiore numero pedibus mouentur, et tam pauca fortasse in terris repunt, quam pauca in aquis gradiuntur. 5 Nonnulli autem putauerunt propterea non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum pisces esse appellatos, quod eis memoria nulla sit nec aliqua uita uelut rationi uicinior; sed fallit eos experientia minor. nam quidam scrip- serunt, quae animaduertere potuerunt in uiuariis piscium, 10 multa miranda. sed etiamsi forte falsa scripserunt, memoriam tamen pisces habere certissimum est. quod ipse sum expertus, et experiantur, qui possunt et uolunt. nam fons quidam magnus Bullensium regionum fere plenus est piscium. solent autem homines desuper intuentes eis aliquid iacere, quod sibi uel » praeripiant confluentes uel inter se diripiant concertantes. quo pastu adsuefacti deambulantibus super oram fontis homi- nibus ipsi quoque cum eis gregatim natando eunt et redeunt, expectantes, unde aliquid iactent, quorum praesentiam sentiunt. non itaque frustra mihi uidetur aquarum animalia sic appel- so lata reptilia, quemadmodum aues uolatilia ; nam si uel nulla memoria uel sensus tardior animae uiuae nomen repulisset a piscibus, uolatilibus certe adhiberetur, quorum uita in oculis nostris est et memor et garrula et in nidis construendis educandisque fetibus sollertissima. 25 - 9. Nec ignoro ita quosdara philosophos sua cuiusque ele- 1 et om. E1 reppunt R 2 maiori C 3 tam#* (en er.) R 5 cap. X E nonnulli (1 *. I. m. 1) R 7 nec] uel b aliquam uitam El rationi (ni s. I. m. \) E 8 fallet S experiencia R scribserunt E 9 enimaduertere Ex 10 forte post scripserunt legitur in b memoria E 13 uullen8ium E bul«ensium R regiorum P2Rd piscium om. P1 15 praeeripiant S 16 adsuefacti S assuefacti in ras. m. 2 R ad- sueti Pd #oram (h er.) E 17 congregatim PRSbd 18 unde] ut inde 6 quo (in fine uers.) R 20 quemammodum EPR et aues b si uel E1 21 reppulisset SC 22 uolatilibus (li s. I.) E adhibe- retur Ex 23 et memor et garrula] memoratu garrula b memor et| memorat Rl 24 foetibus ES faetibus PRC sollertissimam P 25 cap. XI E ita] ista b quosdam (uo in ras. m. 2) R 72 S. AureliAugustini menti distribuisse animalia, ut terreha esse dicerent non tantum, quae in terra repunt atque gradiuntur, sed aues etiam, quod et ipsae in terra requiescant uolando fatigatae, aeria uero animalia daemones esse, caelestia deos: quorum quidem nos partim luminaria, partim angelos dicimus. idem * tamen aquis pisces et sui generis beluas adtribuunt, ut nullum elementum suis animalibus uacet: quasi uero sub aquis terra non sit, aut probare possint pisces non in ea requiescere ac reparare natandi uires sicut uolandi aues, etsi forte rarius pisces id faciunt, quod ad gestanda corpora sit unda quam 10 aura ualidior, ita ut terrena quoque animalia natantia ferat, siue usu docta, ut homines, siue natura, ut quadmpedia uel serpentes. aut si propterea non putant, quia non insunt pisci- bus pedes, [nec uituli marini] nec phocae aquarum sunt nec colubri cocleaeque terramm ; nam et illae pedes habent et « haec genera sine ullis pedibus, non dico, requiescunt in terra, sed ab ea uix aut numquam recedunt. dracones autem sine pedibus et in speluncis requiescere et in aerem sustolli per- hibentur: qui quamquam non facile noti sint, litterae tamen non tantum nostrae, sed etiam gentilium nequaquam de » istorum animantium genere tacuerunt. 10. Quapropter, etsi daemones aeria sunt animalia, quoniam corporum aeriorum natura uigent, et propterea morte non dissoluuntur, quia praeualet in eis elementum, quod ad facien- dum est quam ad patiendum aptius, duobus subterpositis. » 1 cf. Apulei de deo Socratis cap. 8 edit. Goldbacher p. 12 22 cf. De ciuit. dei lib. VIII 15 3 ipse SC 4 aerea PCb demones S deos] &§S 5 iidem PSbd 6 et] ex E ueluas E*P attribuunt (prim. t *. I. m. 1) E 7 aele- mentum PB 8 ea] terra b 10 ad *. I. m. 2 S 12 siue alt. (*. I. m. 2 al seu) E seu B 13 insunt] sunt El pedes piscibus bd 14 uitnli marini nec om. PBSCbd foce E focae PBSC 15 colobri S co- cleae quae B cochleaeque bd terram S habet S 16 ullis in ras. m.2E 17 sed] sed etA^ numquam (quam 8. I.) E drachonesJE1 dracones (con in ras.) B 18 aeie PB 19 quamquam] quam S 22 demones SB aerea PBlCb 23 aereorum b 24 aelementum PB 25 est om. bd post patiendum add. est bd de Genesi ad litteram lib. III. 73 aqua scilicet et terra, uno autem superposito, id est igne sidereo — distribuuntur enim elementa ad patiendum duo: humor et humus, ad faciendum autem alia duo: aer et ignis — : si ergo haec ita sunt, non inpedit ista distinctio nostram 5 scripturam, quae non ex aere, sed ex aquis producta indicat uolatilia, quia subtilioris quidem et in auras exhalati atque distenti, sed tamen humoris locus uolatilibus datus est. aer autem a confinio luminosi caeli usque ad aquarum fluuida et nuda terrarum peruenit. non tamen totum spatium eius ei- 10 halationes humidae infuscant, sed usque ad eum finem, unde incipit iam terra nominari secundum illum psalmum, ubi dicitur: laudate dominum de terra. superior uero pars aeris propter puram tranquillitatem caelo, cui conlimitatur, communi pace coniungitur et eius uocabulo connuncupatur. i5 in qua fortassis parte si fuerunt ante transgressionem suam transgressores angeli cum principe suo, nunc diabolo, tunc archangelo — nam nonnulli nostri non eos putant caelestes uel supercaelestes angelos fuisse — , non mirum, si post pec- catum in istam sunt detrusi caliginem, ubi tamen et aer sit w et humore tenui contexatur, qui commotus uentos et uehe- mentius concitatus etiam ignes ac tonitrua et contractus nubila et conspissatus pluuiam et congelantibus nubilis niuem et turbulentius congelantibus densioribus nubilis grandinem et distentus serenum facit occultis imperiis et opere dei a t5 summis ad infima uniuersa, quae creauit, administrantis. unde * 12 Ps. 148, 7. 1 aqua§ E 2 sidereo El aelementa P 8 umor EP humos Pl autem om. b 4 haec ergo PBSC istam S distinctio om. S 6 subtilioris E^ exalati E*RSC 7 umoris P 8 fluida bd 9 eialationes E*S exalationis PRl 10 umidae PR 11 inquipit E1 iam] etiam PRbd 12 port terra add. dracones SC 13 colliroitatur Ebd conliminatur Sl 14 coniungitur (aU. n 0. I. m. 1) E eius om. Pl eius suo E1 uocauulo El nuncupatur PRSbd 15 in*qua (i er.) E 16 diabulo PRS 19 istam] hanc b 20 umore PR cum motus S uentus S uentis RlC 21 ac (in ras. m. 2) R et PRlbd 22 pluuia El 23 turbolentius S congelantis P1 25 amministrantis PRC 74 S. AureliAugustini in illo psalmo, cum commemorata essent: ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, ne talia sine diuina prouidentia fieri mouerique putarentur, continuo subiecit: quae faciunt uerbum eius. Si autem transgressores illi, antequam transgrederentur, 5 caelestia corpora gerebant, neque hoc mirum est, si conuersa sunt ex poena in aeriam qualitatem, ut iam possint ab igne, id est ab elemento naturae superioris aliquid pati; nec aeris saltem spatia superiora atque puriora, sed ista caliginosa tenere permissa sunt, qui eis pro suo genere quidam quasi 10 carcer est usque ad tempus iudicii. et si quid de his trans- gressoribus angelis diligentius requirendum est, alius erit adcommodatior scripturae locus. proinde nunc quod satis est : si haec spatia turbida et procellosa propter aeris naturam usque ad undas terrasque porrectam possunt aeria corpora 15 sustinere, possunt et auium, quae productae sunt ex aquis, propter aquarum tenues halitus: qui scilicet eidem aeri iuxta undas et terras circumfuso atque ob hoc infimae et terrenae parti deputato uaporaliter inseruntur et auras intexunt, quae nocturnis rigoribus adgrauatae sereno etiam rore destillant, 20 si autem uehementius frigus est, etiam gelu candidius in- albescunt. 11. Et dixit deus: educat terra animam uiuam se- cundum genus: quadrupedia et reptilia et bestias terrae secundum genus et pecora secundum genus. «5 et factum est sic. et fecit deus bestias terrae secun- 1 Ps. 148, 8 23 Gen. 1, 24. 25 e 1 in] et in b 2 glaties SR prouidentia diuina b 6 ge»«rabant (ne er.) E 7 poena (e «. l. m. 1) E aeream b 9 saltim SC spacia R atque puriora add. in mg. inf. m. 1; ra in ras. m. 2 R 10 permissa (a in raa. m. 2) R permissi Pbd 11 transgres8*oribus (i er.) E 13 adcommodatior El quod nunc PRd quod om. E1 16 porrecta b 16 producta PRSbd 17 tenis Rl alitus &PRSC eius- dem S 18 infime S infirmae PRl et] ac PRSbd 20 aggrauate b distillant E*RSbd 21 inaluescunt El 26 et factum — 75, 2 genus om. b de Genesi ad litteram lib. III. 75 dum genus et pecora secundum genus et omnia reptilia terrae secundum genus. et uidit deus, quia bona sunt. iam nunc consequens erat, ut alteram partem, quae proprie terra dicitur, infimi buius loci, quem totum cum 5 omnibus abyssis et nebuloso aere uniuersaliter uocabulo terrae alibi scriptura conplectitur, ornaret animalibus suis. et mani- festa quidem sunt animalium genera, quae in uerbo dei terra produxit. sed quia saepe nomine pecorum uel nomine bestia- rum animalia omnia rationis expertia solent intellegi, merito 10 quaeritur, quas nunc proprie bestias et quae pecora dicat. et repentia quidem siue reptilia terrena non est dubitandum quod omnes serpentes intellegi uoluit, quamquam et bestiae dici possint; pecorum autem nomen non usitate serpentibus conuenit. rursum leonibus et pardis et tigridibus et lupis et i* uulpibus, canibus etiam et simiis atque id genus ceteris usi- tate conuenit uocabulum bestiarum. pecorum autem nomen his animalibus adcommodatius aptari solet, quae sunt in usu hominum, siue adiuuandis laboribus, ut boues et equi et si qua talia, siue ad lanicium uel ad uescendum, ut oues et sues. » Quid ergo sunt quadrupedia? quamquam enim haec omnia praeter quaedam serpentia quattuor pedibus gradiantur, nisi tamen hoc nomine proprie quaedam uellet intellegi, non utique hic etiam quadrupedia nominaret, quamuis de his in repeti- tione tacuerit. an cerui et damae et onagri et apri — quia » neque illis bestiis, ubi leones sunt, coniungi possunt ; similes 1 et pecora— genus in mg. m. 1 R omnia reptiliaj uolatilia PR 4 quem 8 propria S proprie, PR terra» (e er.) P 5 abyssis {y m. 1 ex i) E uocauulo E1 6 conplectitur El 8 sepe SRC 10 queritur R propri»e PS propriae R post quae add. 8. I. m. 1 •n nunc R,E* pecjpecora S dicat et repentia (sic) b 11 repti**a (coir. m. 1) R repta S 12 repentes Rb 13 possunt S usitatae E*Pl 14 rursum ex sursuni m. 1 E tigribus E*S 15 usitat»e E 17 ad- commodatius ElSl usum (m exp. m. 1) P 18 adiubandis El 19 lanitium EPSC lanicium R lanificium bd; cf. Ronsch Itala p. 31 21 preter S 22 proprio nomine b propriae PlRS 24 damulae E2 dammuli PR dammulae C damme S damule bd 76 S. AureliAugustini enim sunt illis pecoribus neque tamen sub cura humana sunt — proprie quadrupedia nuncupata sunt, quasi reliqua essent haec animalia, quibus ista appellatio generalis quidem cum multis propter numerum pedum, sed tamen speciali significatione tribueretur? an, quia ter dixit: secundum * genus, tria quaedam genera nos inuitat adtendere? primo secundum genus quadrupedia et reptilia: ubi arbitror signi- ficatum, quae quadrupedia dixerit, scilicet quae in genere sunt reptilium, sicut sunt lacerti, steliones et si quid huiusmodi est. ideoque in repetitione quadrupedum nomen non iterauit, 10 quia reptilium uocabulo fortasse conplezus est: unde ibi non simpliciter ait: reptilia, sed addidit: omnia reptilia terrae; ideo terrae, quia sunt et aquarum, et ideo omnia, ut illic intellegantur, quae quattuor etiam pedibus nituntur, quae superius quadrupedum nomine significata proprie sunt. bestias is autem, de quibus item ait: secundum genus, quidquid ore aut etiam unguibus saeuit exceptis serpentibus. pecora tiero, de quibus tertio ait: secundum genus, quae neutra ui lacerant, sed aut de cornibus aut ne hoc quidem. praedixi enim et quadrupedum nomen quam late pateat ipso pedum numero *> facile agnosci et nomine pecorum uel bestiarum omne in- rationale animal aliquando conprehendi. sed etiam ferarum uocabulum solet in latina lingua tantumdem ualere; non ideo tamen neglegenda fuit conaideratio, quomodo possint haec nomina, quae non frustra in hoc scripturarum loco posita as sunt, etiam speciali distinctione discerni, quod in usu loquendi cotidiano facile animaduerti potest. 12. Non frustra etiam lectorem mouet, utrumne passim et 1 humana cura bd 2 propriae P^RS1 3 quidem] e" quide" b 4 speciali (i m. 1 sup. e) P 6 adtendere ElS 9 stiliones PR stel- liones bd 11 uocabulum b 12 addit PRbd 15 proprie (propriaeJ? propri»e PS) significata PRSbd 16 quicquid E*S 17 ungibus P seuit SC 19 lacerat ^1 de om. PRSbd 20 quadruped»um (i er.) E ipsa El 21 nomen S omnem P 22 conpraehendi ElPR 23 uoca- uulum El 25 nomina] omnia C hoc] hoc libro S 26 epeciali] 8piritali b loquendi om. Sx 27 cottidiano El 28 cap. XII E de.Genesi ad litteram lib. III. 77 quasi fortuito an aliqua ratione dicatur: secundum genus, tamquam fuerint et antea, cum primo creata narrentur. an genus eorum in superioribus rationibus intellegendum est. utique spiritalibus, secundum quas creantur inferius? sed si b ita esset, hoc de luce, hoc de caelo, hoc de aquis et terris, hoc de caeli luminaribus diceretur. quid enim eorum est, cuius non aeterna et incommutabilis ratio in ipsa dei sapientia uigeat, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter? incipit autem hoc dici de herbis et lignis io usque ad haec terrena animantia. nam et in eis, quae ex aquis creata sunt, quamuis in prima commemoratione dictum non sit, in illa tamen iteratione dictum est: et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium reptilium, quae eduxerunt aquae secundum genus eorum, et omne v, uolatile pennatum secundum genus. An quia haec ita exorta sunt, ut ex eis alia nascerentur et originis formam successione seruarent, ideo dicuntur secun- dum genus propter propagationem prolis, qua permansura creabantur? sed cur de lignis et herbis non solum dicitur: 90 secundum genus, uerum etiam secundum similitudinem, cum et animalia siue aquarum siue terrarum secundum simili- tudinem suam generent? an, quia genus sequitur similitudo, noluit eam ubique repetere ? nam et semen non ubique repe- tiuit, cum tam herbis et lignis insit quam animalibus etsi 35 non omnibus. obseruatum est enim quaedam ita nasci ex aquis uel terra, ut sexus eis nullus sit, et ideo semen eorum 8 cf. Sap. 8, 1 12 Gen. 1, 21 1 fortuitu E^R^SCb 2 prima b narrarentur PRC 4 inferrius P 5 esset] est (w ras. m. 2) R 7 aeterna] est aeterna El sapiencia R 8 attingit E 9 suabiter P inquipit El de lignis C 10 terraena El 12 coetos ER caetos SC coetus P1 14 aqaae (e sup. exp. m add. m. 1) P 14 eorum] suum S 15 pinnatum E[PRl 16 alie S 18 genus suum SC . propter om. S 19 creabantur (corr. m. 1 ex credebantur) P creabantur (pr. a *. I. m. 1) R herbis et lignis bd erbis S 23 uoluit b ubique (b ex t) E repetibit P 24 insint P insit (t in ras. m. 2) R quam] quae E1 25 quedam R 78 S. AureliAugustini non sit in eis, sed in elementis, ex quibus oriuntur. hoc est ergo secundum genus, ubi et seminum uis et similitudo intellegitur succedentium decedentibus, quia nihil eorum ita creatum est, ut semel existeret, uel permansurum uel nullo succedente decessurum. 5 Cur ergo et de homine non ita dictum est: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram secundum genus, cum et hominis propago manifesta sit? an quia non ita deus fecerat hominem, ut moreretur, si praeceptum seruare uoluisset, et ideo non erat necessarius decessori successor? sed post 10 peccatum conparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis, ut iam filii saeculi huius generent et generentur, quo ipossit mortalium genus seruata successione subsistere. quid sibi ergo uult post hominem factum illa benedictio: crescite et multiplicamini et inplete terram, quod utique gene- 15 rando fieri posset? an nihil hinc temere dicendum, donec ad eum scripturae locum perueniamus, ubi diligentius ista requi- renda atque tractanda sunt? potest enim nunc fortasse sufficere propterea de homine non dictum esse: secundum genus, quia unus fiebat, de quo etiam femina facta est. non enim *> multa genera hominum, sicut herbarum, lignorum, piscium, uolatilium, serpentium, pecorum, bestiarum, ut sic dictum accipiamus: secundum genus, ac si diceretur generatim, ut inter se similia atque ad unam originem seminis pertinentia distinguerentur a ceteris. 25 13. Item quaeritur, quid tantum aquarum animalia de cre- atore meruerint, ut sola benedicerentur sicut homines. nam et ipsa benedixit deus dicens: crescite et multiplicamini 11 cf. Ps. 48, 13 14 Gen. 1, 22 3 succedentium de succedentibus b decedentibus (de sup. exp. suc iit. 1) P 4 semelj sem eorum C post uel fin. lit. 2 litt. B 9 ser- uare Bl 10 decessore Pb decessori (i ex e m. 1) B post] propter S 11 pecoribus] iuihtis C 13 possint E1 14 uult ergo Sb 15 ge»*ne- rando P 16 fieri posset generando PBbd an] ad E1 28 accipi- amus (a alt. s. I. m. 1) B si] sic E 26 cap. XIII E queritur B 27 meruerunt S de Genesi ad litteram lib. III. 79 et inplete aquas maris, et uolatilia multiplicentur super terram. an in uno genere creaturae dicendum fuit, ut in ceteris consequenter intellegeretur, quae generationibus crescunt? prius ergo diceretur in eo, quod primum tale h creatum est, in herba scilicet atque ligno. an forte quae nullum haberent propagandae prolis adfectum ac sine ullo sensu generarent indigna iudicauit illis benedictionis uerbis: crescite et multiplicamini, ubi autem talis inesset ad- fectus, ibi primum hoc dixit, ut in terrenis animalibus etiam 10 non dictum intellegeretur ? necessarium autem fuit hoc in homine repetere, ne quisquam diceret in officio gignendi filios ullum esse peccatum, sicut est in libidine siue fornicandi siue ipso coniugio inmoderatius abutendi. 14. Nonnulla etiam de quibusdam minutissimis animalibus 15 quaestio est, utrum in primis rerum conditionibus creata sint, an ex consequentibus rerum mortalium corruptionibus. nam pleraque eorum aut de uiuorum corporum uitiis, uel purga- mentis uel exhalationibus aut cadauerum tabe gignuntur, quaedam etiam de corruptione lignorum et herbarum, quaedam 20 de corruptionibus fructuum : quorum omnium non possumus recte dicere deum non esse creatorem. inest enim omnibus quoddam naturae sui generis decus, ita ut in his maior sit admiratio bene considerantis et laus uberior omnipotentis artificis, qui omnia in sapientia fecit, quae a fine usque ad 85 finem pertendens et suauiter cuncta disponens nec ea ipsa rerum nouissima, quae pro sui generis ordine dissoluuntur, et quarum dissolutionem ex poena nostrae mortalitatis horre- raus, relinquit informia, sed creat minima corpore, acuta 24 cf. Ps. 103, 24 25 cf. Sap. 8, 1 2 in om. Ex creaturae (creature F) genere PBSbd 6 propa- gande B 7 generaret E1 illis Sl 11 gignandi P 12 libide E1 14 cap. XIIII E quibusdam om. b 15 est om. 8 conditionibus] conpactionibus 8 18 exalationibus ElPBSC 20 fructum E1 21 di- cere om. S1 22 ita] sic Sbd ita (»n ras. m. 2) B 23 ammiratio E*PBC considera*tis (n er.) B 24 artificis om. P1 quae] qui PBb 25 sua- biter P 27 quorum b dissolutione El 28 informia (i fin. 8. 1. m. 1) B gO S. AureliAugustini sensu animantia, ut maiore adtentione stupeamus agilitatem muscae uolantis quam magnitudinem iumenti gradientis am- pliusque miremur opera formicularum quam onera camelorum. Sed utrum, ut dixi, in primis rerum conditionibus, quae isto sex dierum ordine creata narrantur, haec quoque minima 5 instituta credamus, an postea consequentibus corruptibilium corporum solutionibus, hoc quaeritur. et potest quidem dici ea minutissima, quae ex aquis uel terris oriuntur, tunc creata : in quibus etiam illa non absurde intelleguntur, quae nascuntur ex his, quae terra germinante orta sunt, et quia praecesserant 10 conditionem non solum animalium, sed etiam luminarium, et quia terrae continuantur per radicum conexionem, unde illo die, quo adparuit arida, exorta sunt, ut potius ad sub- plementum habitationis quam ad numerum habitatorum per- tinere intellegerentur. cetera uero, quae de animalium gignuntur 15 corporibus, et maxime mortuorum, absurdissimum est dicere tunc creata, cum animalia ipsa creata sunt: nisi quia inerat iam omnibus animatis corporibus uis quaedam naturalis et quasi praeseminata et quodammodo liciata primordia futurorum animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo 90 quaeque genere ac differentiis erant exortura per administra- tionem ineffabilem omnia mouente incommutabiliter creatore. 15. De generibus quoque animalium uenenosis et perniciosis quaeri solet, utrum post peccatum hominis ad uindictam creata sint, an potius, ut iam creata essent innoxia, nonnisi 35 1 maiori B2C adtentione El 4 in prirais ut dixi PBSbd con- dicionibus S 5 isto sex] istos ex S isto ex C creatae PSCd 7 potest (tes in ras. m. 2) B 8 q^a ea E ex] uel ex PCb *##ex B 10 iis d praecesserat El 11 conditione E1 12 conexione El 13 suplementum E*P 15 intellegerentnr (m. 2 s. I. al gantur) E intel- legantnr d 16 maximae B 18 iam (m. 2 8. I. aJ etia) E om. S omnibua] in omnibus Sb uis] suis S naturalia S et om. B, sed lit 2 litt. 19 pseminata materia b liciata (ex licebat m. 1) B liciat P; cf. Deciuit dei XXII 14 aprimordia P 21 amministrationem PBS*C 22 incommutabili PBSbd creator*e (a er.) S 23 cap. XV E bene- nosis ^1 24 utrum] quomodo b uindicta El 25 sint (i ex u) P ut] cum PBSbd de Genesi ad litteram lib. III. 81 postea peccatoribus nocere coeperunt neque hoc mirum est, quandoquidem etiam temporibus huius uitae laboriosae atque aerumnosae, cum sit nemo ita iustus, ut perfectum se audeat dicere fideliter adtestante apostolo et dicente: non quia iam 5 acceperim aut iam perfectus sim, cumque adhuc exercendae atque in infirmitate perficiendae uirtuti necessariae sint temtationes et molestiae corporales eodem rursus apostolo manifestante, qui ait, in magnitudine reuelationum ne extol- leretur, datum sibi esse stimulum carnis, angelum satanae, 10 ut eum colaphizaret, rogatumque a se dominum tertio, ut discederet ab eo, respondisse sibi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur, tamen et sanctus Danihel inter leones saluus atque intrepidus uixit, qui non utique deo mentiens in oratione non tantum peccata populi 15 sui, sed etiam sua fatetur, et in ipsius apostoli manu morti- fera uipera inhaesit nec laesit. potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non extitisset uel terrendorum puniendorumque uitiorum uel probandae perficiendaeque uir- tutis, quia et exempla sunt demonstranda patientiae ad pro~ w fectum ceterorum, et ipse sibi homo in temtationibus certius innotescit, et iuste salus illa perpetua, quae turpiter amissa est per uoluntatem, fortiter recipitur per dolorem. 16. Dicet aliquis : cur ergo inuicem bestiae nocent, quibus nec peccata ulla sunt, ut uindicta ista dicatur, nec uUam S6 recipiunt tali exercitatione uirtutem? ideo nimirum, quia 4 Phil. 3, 12 8 cf. H Cor. 12, 7. 8 11 II Cor. 12, 9 13 cf. Dan. 6, 22 14 cf. Dan. 9, 4—19 16 cf. Act 28, 3. 5 1 coeperint Rd 3 erumnose ESC sit ita nemo PRC ita sit nemo bd 4 adtestante El 5 iam] etiam PRbd 6 in om. P, 8. I. m. 1 S uirtutis b 7 temptationes ERSbd corporalis P 8 manifestat El 10 colafizaret ElS c*olafizaret (h er.) P 11 eo] illo b 13 Daniel bd 14 deo mentiens in oratione S 15 sni om. S fateretur PRlCb 16 inhesit PR adh^sit b lesit SRC 18 pnniendornm quae R perficiendae (om. qne) S 19 profectum (pro ex per m. 1) P 20 cercius-R 21 iuste, 81 22 uoluptatem EtRtd recipitur Pl 23 cap. XVI E dicit S quur S 24 ullam] ullum Rl IXVUI. Ang. eect. ni par» 1. 6 .g2 S. AureliAugustini scilicet aliae cibi sunt aliarum. nec recte possumus dicere: non essent aliae, quibus aliae uescerentur. habent enim omnia, quamdiu sunt. mensuras, numeros, ordines suos : quae cuncta merito considerata laudantur nec sine occulta pro suo genere moderatione pulchritudinis temporalis etiam ex alio in aliud s transeundo mutantur. quod si stultos latet, sublucet pro- ficientibus clarumque perfectis est. et certe omnibus talibus inferioris creaturae motibus praebentur homini salubres admo- nitiones, ut uideat, quantum sibi satagendum sit pro salute spiritali et sempiterna, qua omnibus inrationalibus animantibus "> antecellit, cum illa uideat a maximis elephantis usque ad minimos uermiculos pro salute corporali et temporali, quam pro sui generis inferiore ordinatione sortita sunt, siue resistendo siue cauendo agere quidquid ualent: quod non adparet, nisi cum quaedam refectionem corporis sui ex aliorum corporibus « quaerunt, alia se uel repugnandi uiribus uel fugae praesidio uel latebrarum munimine tuentur. nam et ipse corporis dolor in quolibet animante magna et mirabilis animae uis est, quae illam conpagem ineffabili permixtione uitaliter continet et in quandam sui moduli redigit unitatem, cum eam non indiffe- *> renter, sed, ut ita dicam, indignanter patitur corrumpi atque dissolui. 17. Illud etiam fortasse aliquem moueat, si animalia noxia uiuos homines aut poenaliter laedunt aut salubriter exercent aut utiliter probant aut ignoranter docent, cur in escas suas m dilacerant etiam corpora hominum mortuorum. quasi uero 1 ciui E1 aliarum] alia sunt S recte^ 2? 3 quandiu P nu- merus P et ordines b 4 nec] ne b 6 etsi EPPRSbd 7 clarum b 8 prebentur S ammonitiones EPPC ammonitionis 2?1 9 uideant (n exp. m. 1) E 10 inrationabilibus EP 11 elefantis El 13 sint S 14 quicquid &S apparet 2?1 apparent S1 16 pr. ul (I *. 2. m. 2) E fuge SE 17 tuejentur PB tuerentur (re exp. m. 1) S tueantur b 18 animamte E1 19 conpagem El conpag*em P compagem bd 20 quun- dam (n *. I. m. 1) PS modoli i?1 indeferenter i?1 21 patiatur b 22 disolui B 28 cap. XVII E 24 laedant E1 ledunt SC exer- cunt ElP exerce*nt (u er.) 2? de Genesi ad litteram lib. III. 83 quidquam intersit ad nostram utilitatem, ista caro iam ex- animis in naturae profunda secreta per quos transitus eat, unde mirabili omnipotentia creatoris reformanda rursus eruatur. quamquam et hinc fiat quaedam prudentibus admonitio, ut 5 se ita commendent fideli creatori omnia, maxima et minima, occulto nutu administranti, cui nostri etiam capilli numerati sunt, ne propter inanes curas exanimatorum corporum suorum ulla genera mortium perhorrescant, sed piae fortitudinis neruos ad omnia praeparare non dubitent. 10 18. Talis etiam quaestio de spinis et tribulis solet oboriri et de quibusdam lignis infructuosis, uel cur uel quando creata sint, cum deus dixerit: producat terra herbam pabuli seminantem semen et lignum fructiferum faciens fructum. sed qui ita mouentur, non intellegunt saltem de 15 usitatis formulis humani iuris, quemadmodum appelletur usus- fructus. utilitas enim quaedam fruentium in fructus nomine consideratur. quantae autem sint utilitates, siue manifestae siue occultae, omnium, quae terra gignens radicitus alit, et ipsi quaedam intueantur et ab expertis cetera inquirant. *> Et de spinis quidem ac tribulis absolutior potest esse responsio, quia post peccatum dictum est homini de terra: spinas et tribulos pariet tibi. nec tamen facile dicendum est tunc coepisse ista oriri ex terra. fortassis enim quoniam in ipsis quoque generibus seminum multae reperiuntur utili- 6 cf. Luc. 12, 7 12 Gen. lt 11 22 Gen. 3, 18 1 quicquam EZPRSC 2 e#at (r er.) R 3 mirabilis R rursum S eruatur] seruatur ESCb «eruatur (s er.) R 4 ammonitio E*PRC 5 maxima (a fin. ex e m. 1) P 6 etiam nostri S post capilli add. m. 2 8. I. capitis E 8 mortuum SRl perorrescant E1 pi»e (a er.) P 10 cap. XVIII E Tales P tribolis E1 aboriri P obo*nri (o init. m. 2 in ras.) R 11 quur S creat» sunt S 12 erbam S post herbam seguitur uirentem in SC pauuli El 13 faciens fructum om. E1 14 saltim P%SRC 15 quemammodum PR appellaretur P appell#»etur R usitatius fructus C 17 quant#a> (ae m. 2 in ras.) P utilitatis PR 18 occulte S alet S1 20 tribolis El absoluta b 22 tribolos JE1 dicendum (end sup. exp. t m. 1) 7? 23 forsis Pl 24 seminum om. El repperiuntur PSR2C 6* 84 S. AureliAugustini tates, poterant habere locum suum sine ulla poena bominis. sed ut in agris, in quibus iam poenaliter laborabat, etiam ista naseerentur, hoc ad cumulum poenae ualere credi potest, cum possent alibi nasci uel ad auium pecorumque pastus uel ad ipsorum hominum aliquos usus. quamquam et ille 5 sensus non abhorret ab his uerbis, quo ita intellegitur dictum: spinas et tribulos pariet tibi, ut haec etiam antea terra pariens non tamen homini pareret ad laborem, sed cuiusque modi animalibus conuenientem cibum — sunt enim, quae his generibus, et mollioribus et aridioribus, commode suauiterque 10 uescantur — tunc autem coeperit ista homini parere ad aerumnosum negotium, cum post peccatum coepit in terra laborare, non quod aliis locis haec antea nascerentur et postea in agris, quos homo ad capiendas fruges coleret, sed et prius et postea in isdem locis, prius tamen non homini, post autem i* homini, ut hoc significetur, quod additum est: tibi, quia non est dictum: spinas et tribulos pariet, sed: pariet tibi, id eat, ut tibi iam ista nasci incipiant ad laborem, quae ad pastum tantummodo aliis animalibus antea nascebantur. 19. Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem 20 et similitudinem nostram; et dominetur piscium maris et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terram. et fecit deus hominem, ad imaginem dei fecit eum: masculum et feminam fecit eos. et benedixit eos deus w dicens: crescite et multiplicamini et inplete terram et dominamini eius et principamini piacium maris 20 Gen. 1, 26—31 1 poterat El 8 nasceretur b hoc (0 m. 1 sup. eras. ae) R pone S 4 possint S 6 aborret ER aborreret 8 7 tribolos E1 8 cuiuscemodi PRSbd 9 ciuum El cybum R 10 suabiterque P 11 coeperit E1 12 •erumnosum R 18 postea] post PRSbd 14 ca- piendos S fruges] fructus S 15 hisdem ESR eisdem bd postea (tea *. I. m. 1) R 16 tibi] ibi E tibi (t s. I. tn. 1) S 17 tribolos E 18 inquipiant E1 19 alius P1 23 reptilium Rl repentium om. P1 25 deus om. E 26 replete S 27 principiamini (i tned. exp. m. 1) E de G e n e s i ad litteram lib. III. 85 et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terram. et dixit deus: ecce dedi uobis omne pabulum semi- nale seminans semen, quod est super omnem terram, 5 et omne lignum, quod habet in se fructum seminis seminalis — uobis erit ad escam et omnibus bestiis terrae et omnibus uolatilibus caeli et omni reptili repenti super terram, quodhabetin se spiritum uitae — et omne pabulum uiride in escam. et factum est sic. io et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde. et facta est uespera, et factum est mane dies sextus. etiam atque etiam de natura hominis post erit uberior con- siderandi et diligentius disserendi locus. nunc tamen, ut opera sex dierum nostra inquisitio pertractatioque concludat, hoc i6 primum breuiter dicimus non indifferenter accipiendum, quod in aliis operibus dicitur: dixit deus: fiat, hic autem: dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et simili- tudinem nostram, ad insinuandam scilicet, ut ita dicam, pluralitatem personarum propter patrem et filium et spiritum so sanctum. quam tamen deitatis unitatem intellegendam statim admonet dicens: et fecit deus hominem ad imaginem dei, non quasi pater ad imaginem filii aut filius ad imaginem patris — alioquin non uere dictum est: ad imaginem nostram, si ad patris solius aut ad filii solius imaginem zs factus est homo — sed ita dictum: fecit deus ad imagi- nem dei, tamquam diceretur: fecit deus ad imaginem suam. cum autem nunc dicitur: ad imaginem dei, cum superius dictum sit: ad imaginem nostram, significatur, quod non id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos uel dicamus 1 pecorum — omnium om. S 2 reptilium om. C 8 omnem E*S pauulum El seminalem Ex 4 terram omnem E 5 seminis <m. S 7 omne E1 9 omnem El pauulum E1 uiridem El 10 ecce] // // erant (*• l> ». 2 add. ecce ei erant exp.) E ualde bonal? 1 lpr. faetam SE 12 post erit] poterit S 14 inquisicio B 18 insinuandum B 21 am- monet PBSC 24 ad alt. om. Pbd nli El 2bpost dictum add. est d 86 S. AureliAugustini uel credamus uel intellegamus, sed patrem et filium et spiri- tum sanctum — propter quam trinitatem dictum est: ad imaginem nostram — unum deum accipiamus, propter quod dictum est: ad imaginem dei. 20. Hic etiam illud non est praetereundum, quia, cum 5 dixisset: ad imaginem nostram, statim subiunxit: et habeat potestatem piscium maris et uolatilium caeli et cete- rorum animalium rationis expertium, ut uidelicet intellegamus in eo factum hominem ad imaginem dei, in quo inrationalibus animantibus antecellit. id autem est ipsa ratio uel mens uel 10 intellegentia uel si quo alio uocabulo commodius appellatur. unde et apostolus dicit: renouamini in spiritu mentis uestrae et induite nouum hominem, qui renouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum, satis ostendens, ubi sit homo creatus ad ima- i* ginem dei, quia non corporis liniamentis, sed forma quadam intellegibili mentis inluminatae. Ac per hoc, sicut in illa prima luce, si eo nomine recte intellegitur facta lux intellectualis particeps aeternae atque incommutabilis sapientiae dei, non dictum est : et sic est 20 factum, ut deinde repeteretur: et fecit deus, quia, sicut iam, quantum potuimus, disseruimus, non fiebat cognitio aliqua uerbi dei in prima creatura, ut post eam cognitionem inferius crearetur, quod in eo uerbo creabatur, sed ipsa primo crea- batur lux, in qua fieret cognitio uerbi dei, per quod creabatur, » atque ipsa cognitio illi esset ab informitate sua conuerti ad formantem deum et creari atque formari, postea uero in ceteris creaturis dicitur: et sic est factum,* ubi significatur 12 Ephes. 4, 23. 24 13 Col. 3, 10 3 accipiamus deum b 5 pretereundum S 6 dixiset R 8 ani- mantium S racionis R cum ut inc. cap. XVIIII E 9 in om. b inrationabilibus PR 11 uocauulo E1 12 in om. Sb 14 agnitione PRSCb 16 corporeis bd lineamentis d quadam forma bd .17 intellegi- bilis P*RC inluminatae El 19 participes E1 particepes Rl 21 ut] et El 23 postea (ea exp. m. 1) S ea E1 24 prima PRd 26 est (*. I m. 2 add. 2X esset) E 28 ceteris] creaeris E1 de Genesi ad litteram lib. III. 87 in illa luce, hoc est in intellectuali creatura, prius facta uerbi cognitio, ac deinde, cum dicitur: et fecit deus, ipsius erea- turae genus fieri demonstratur, quod in uerbo dei dictum erat, ut fieret: hoc et in hominis conditione seruatur; dixit 5 enim deus: faciamus hominem ad imaginem et simili- tudinem nostram et cetera. ac deinde non dicitur: et sic est factum, sed iam subinfertur: et fecit deus hominem ad imaginem dei, quia et ipsa natura scilicet intellectualis est sicut illa lux, et propterea hoc est ei fieri, quod est 10 agnoscere uerbum dei, per quod fit. Nam si diceretur: et sic est factum, et postea sub- inferretur: et fecit deus, quasi prime factum intellegeretur in cognitione rationalis creaturae ac deinde in aliqua creatura, quae rationalis non esset ; quia uero et ista rationalis creatura 15 est, et ipsa eadem agnitione perfecta est. sicut enim post iapsum peccati homo in agnitione dei renouatur secundum imaginem eius, qui creauit eum, ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto ueterasceret, unde rursus in eadem agnitione renouaretur. quae autem non in ea cognitione creata 2o sunt, quia siue corpora siue inrationales animae creabantur, primo facta est in creatura intellectuali cognitio eorum a uerbo, quo dictum est, ut fierent, propter quam cognitionem primo dicebatur: et sic est factum, ut ostenderetur facta ipsa eognitio in ea natura, quae hoc in uerbo dei ante cogno- 25 scere poterat; ac deinde fiebant ipsae corporales et inratio- nales creaturae, propter quod deinceps addebatur: et fecit deus. 0 1 in alt. om. ES 4 condition* (cort. m. 2) P 5 imaginem et om. b 6 et cetera] etc. bd 8 et intellectualis C 9 et illa b ei om. S 11 si] et si Pb & er. R dicetur El subinferetur Sl 12 primo] prius PBbd 13 ac er. R 14 rationabilis PRX ista] ipsa PRbd creatura rationalis b 15 post eadem 8. I. add. m. 1 & R cogniti- one PRbd 16 labsu P 18 ueteresceret EPRSC rursum bd 19 cognitione] agnitiono C 20 corpora (8. I. m. 2 af creatura) E creatura in ras. m. 2 R inrationabiles P 22 uerbo dei b quo) quod ECxb 24 ante] antequam esset b 25 corporalis Rl et om. b inrationabiles PR 26 deinceps ex deincepus Pl 88 S. AureliAugustini 21. Quomodo autem inniortalis factus sit homo et acceperit ad escam cum aliis animalibus herbam pabuli ferentem semen et lignum fructiferum et herbam uiridem, difficile est dicere. si enim peccato mortalis effectus est, utique ante peccatum non indigebat talibus cibis. neque enim posset corpus illud 6 fame corrumpi. nam illud, quod dictum est: crescite et multiplicamini et inplete terram, quamquam nisi per concubitum maris et feminae fieri non posse uideatur — unde hinc quoque mortalium corporum existit indicium — potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus inmor- io talibus, ut solo pietatis adfectu nulla comiptionis concupi- scentia filii nascerentur, nec mortuis parentibus successuri nec ipsi morituri, donec terra inmortalibus hominibus inple- retur, ac sic instituto iusto et sancto populo, qualem post resurrectionem futurum credimus, nascendi etiam modus fieret: is potest quidem dici et, quomodo dicatur, alia consideratio est; sed non etiam hoc quisquam dicere audebit ciborum indigen- tiam, quibus reficiantur, nisi mortalibus corporibus esse posse. 22. Nonnulli autem etiam hoc suspicati sunt tunc interiorem hominem factum, corpus autem hominis postea, cum ait scrip- «a tura: et finxit deus hominem de limo terrae, ut, quod dictum est: fecit, ad spiritum pertineat, quod autem: finiit, ad corpus, nec adtenderunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. licet enim subtilissime disse- ratur ipsam mentem hominis, in qua factus est ad imaginem ss dei, quandam scilicet rationalem uitam, distribui in aeternae contemplationis ueritatem et in rerum temporalium admini- 1 homo inmortalis factus sit PRSbd cum et inc. cap. XX E 2 ad om. PRlbd erbam Sl pauuli E1 3 erbam S 4 peccata Pl 5 ciuis E1 possit 8 illud corpus b 9 hinc] huic b extitit Pb existet 8 exstitit R2d 10 modo J?1 11 pietatis] pie caritatis P piae caritatis SRbd 12 successuri. Nec ipsi (sic) b 13 donft R 14 iusto] isto iusto S 17 ciuorum El 18 reficiebantur Pb reficiabantur C corporibu8 om. E* post posse add. necessariam SC 19 nunc ElPRlSbd 28 adtendunt PRlCbd nonnisi (non 8. 1. m. 2) E 24 subtilissimae RS 26 quadam SC rationabilem E rationali SC uita SC 27 et in] et in quandam b administratione E amministrationem PRC de Genesi ad litteram lib. III. 89 strationem, atque ita fieri quasi masculum et feminam illa parte consulente, hac obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago dei, nisi illud, quod inhaeret contem- plandae incommutabili ueritati. in cuius rei figura Paulus s apostolus uirum tantum dicit imaginem et gloriam dei; mulier autem, inquit, gloria uiri est itaque quamuis hoc in duobus hominibus diuersi sexus exterius secundum corpus figuratum sit, quod etiam in una hominis interius mente intellegitur, tamen et femina, quia corpore femina est, reno- 10 uatur etiam ipsa in spiritu mentis suae in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit, ubi non est masculus et femina. sicut enim ab hac gratia renouationis et reforma- tione imaginis dei non separantur feminae, quamuis in sexu corporis earum aliud figuratum sit, secundum quod uir solus » dicitur esse imago et gloria dei, sic et in ipsa prima condi- tione hominis secundum id, quod et femina homo erat, habebat utique mentem suam eandemque rationalem, secundum quam ipsa quoque facta est ad imaginem dei. sed propter unitatem coniunctionis, fecit deus, inquit, hominem ad imaginem » dei. ac ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum, quamuis secundum solum spiritum fieret ad imaginem dei, fecit illum, inquit, ma?culum et feminam fecit illos, ut iam etiam corpus factum intellegatur. rursus ne quisquam arbitraretur ita factum, ut in homine singulari uterque sexus » exprimeretur, sicut interdum nascuntur, quos androgynos 6 I Cor. 11, 7 2 hac] ac E1 optemperante S 8 illut P inheret EC ineret S contemplande B 6 inquid B itaque] ita ES 9 femina] femina est P, est er. B quia] qnae bd et corp. C est c. fem. bd ferai- natal? est om.P 10 agnitione&Z 11 eius] *eV (d er.) B 12 enim] autem PBSbd (8. L m. 2) E reformatione» (m er.) P 18 sexu (s ex n wi. 2) E 14 secundum] propter PBbd solus uir S 15 gloria* (m er.) E 17 itaque S rationalem E1 19 inquid P 22 inquit illum S*C fecit illos om. bd 28 rursum PBlbd 24 facta E1 25 post nascuntur add. homines SC androginos E androgenos S 90 S. AureliAugustini uocant, ostendit se singularem numerum propter coniunctionis unitatem posuisse et quod de uiro mulier facta estt sicut postea manifestabitur, cum id, quod hic breuiter dictum est, diligentius coeperit explicari ; et ideo pluralem numerum con- tinuo subiecit dicens: fecit eos et benedixit eos. sed, ut 5 iam dixi, diligentius in consequenti scriptura de hominis creatione requiremus. 23. Nunc aduertendum est, quod, posteaquam dixit: et sic est factum, statim subiecit: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, ubi intellegitur potestas et 10 facultas ipsa data naturae humanae sumendi ad escam pabulum agri et fructus ligni. ad hoc enim intulit: et sic est factum, quod ab illo loco inchoauerat, ubi ait: et dixit deus: eoce dedi uobis pabulum seminale et cetera. nam si ad omnia, quae supra dicta sunt, rettulerimus, quod ait: et sic est 1» factum, consequens erit, ut fateamur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eodem sexto die, quod eadem scriptura testante post multos annos factum in- uenimus. quapropter, cum data esset facuitas haec edendi, et hoc <Leo dicente homo cognouisset, dicitur: et sic est factum, 20 in hoc utique, quod deo dicente homo cognouit. nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa, quae data sunt, etiam uescendo adsumsisset, seruaretur illa consuetudo scrip- turae, ut, posteaquam dictum est: et sic est factum, quod ad exprimendam praecedentem cognitionem pertinet, deinde ** inferretur etiam ipsa operatio ac diceretur: et acceperunt et 1 ostendit se] ostendisse R se om. E1 3 manifestatur EPRSC bid (h m. 1 exp.) E brebiter El 4 eiplicare ElC 6 dixij dixi si s. I. m. 2 E in s. I P 8 animaduertendum b 9 factum est Sbd 10 pr. et om.P1 13 inchoaberat P1 14 uos b pauulum El semi- nalem E etc. bd si] et si PRXC 15 dicta bis pos. S ret- tulerimus .Eretulerimus PRSbd 16 confiteamur PRSbd creauisse E 19 haec facultas PRSbd aedendi E 20 deo om. El cognouis- se (*. I. m. 2 al set) E factum est S 22 esca* (m cr.) R quae (q *. I m. 1) R 28 assumsisset Pd assumpsisset SRb 25 ad 8. I. m. 1 P 26 ferretur Sl de Genesi ad litteram lib. III. 91 ederunt. poterat enim ita dici, etiamsi non rursus nominaretur deus, sicut illo loco, posteaquam dictum est: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida, subinfertur: et sic est factum, ac 5 deinde non dicitur: et fecit deus, sed tamen ita repetitur: et congregata est aqua in congregationem suam et cetera. 24. Quod autem non singillatim ut in ceteris etiam de bumana creatura diiit: et uidit deus, quia bonum est, io sed post hominem factum datamque illi potestatem uel domi- nandi uel edendi subintulit de omnibus: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, merito quaeri potest. potuit enim primo reddi homini singillatim, quod singillatim ceteris, quae antea facta sunt, redditum est, tum 15 demum de omnibus dici, quae fecit deus, ecce bona ualde. an forte, quia sexto die perficiuntur omnia, propterea de omnibus dicendum fuit: uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, non singillatim de his, quae ipso die facta sunt? cur ergo de pecoribus et bestiis et reptilibus w terrae dictum est, quae ad eundem diem sextum pertinent? nisi forte illa et singillatim in suo genere et cum ceteris uni- uersaliter dici bona meruerunt, et homo factus ad imaginem dei nonnisi cum ceteris hoc dici meruit. an quia perfectus nondum erat, quia nondum erat in paradiso constitutus ? quasi £& uero, posteaquam ibi constitutus est, dictum sit, quod hic praetermissum est. Quid ergo dicemus? an, quia praesciebat deus hominem 2 Gen. 1, 9 2 illo] in illo PRxbd loco om, S 3 sub caelo est bd in om. C congregatione una EXPR congregatio una C 5 repetiturj reperitur b 6 congregationes suas EPRSCbd; cf. pag. 48, 24 10 uel dominandi om. S 12 que R queri S 13 (et U) singulatira d 14 ante SR2 16 proficiuntur R 17 et ecce om. El 18 his] iis d qui El 19 bestiis et om. E 20 pertinet E1 21 et illa b et fin. om. El 23 meruit Rl 24 constitutus (n s. I. m. 1) R 26 praetennissus R 27 dicimus PRlSCb 92 S. AureliAugustini peccaturum nec in suae imaginis perfectione mansurum, non singillatim, sed cum ceteris eum dicere uoluit bonum, uelut intimans, quid esset futurum ? quia, cum ea, quae facta sunt, in eo, quod facta sunt, quantum acceperunt, manent, sicut uel illa, quae non peccauerunt, uel illa, quae peccare non 5 possunt, et singula bona et in uniuerso omnia ualde bona sunt. non enim frustra est additum: ualde, quia et corporis membra, si etiam singula pulchra sunt, multo sunt tamen in uniuersi corporis conpage omnia pulchriora; quia oculum, uerbi gratia, placitum atque laudatum, tamen, si separatum 10 a corpore uideremus, non diceremus tam pulchrum quam ia illa conexione membrorum, cum loco suo positus in uniuerso corpore cerneretur. ea uero, quae peccando amittunt decus proprium, nullo modo tamen efficiunt, ut non etiam ipsa recte ordinata cum toto atque uniuerso bona sint. homo igitur 15 ante peccatum et in suo genere utique bonus erat; sed scrip- tura praetermisit boc dicere, ut illud petkts diceret, qttod futurum aliquid praenuntiaret. non enim falsum de illo dictum est. qui enim singillatim bonus est, magis utique cum oinni- bus bonus est. non autem, quando cum omnibus bonus est, 20 sequitur, ut etiam singillatim bonus sit. moderatum est itaque, ut id diceretur, quod et in praesenti uerum esset et prae- scientiam significaret futuri. deus enim naturarum optimus conditor, peccantium uero iustissimus ordinator est, ut etiam, si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen as cum eis uniuersitas pulchra sit. sed iam ea, quae sequuntur, in sequenti uolumine pertractemus. 4 in— sant in mg. sup. add. P quo B 6 bona sunt b omnia om. Pbd bona nalde Sbd 7 ualde 8.1. P 8 si om. S multa El 9 uniuerso b 11 uiderimns PRXC in 8. I. m. 1 E 12 in om. Bl 13 ammittunt JR 14 tamen modo bd ut (t 8. L m. 1) E non (n fin. 8. I. m. 1 E 15 rectae SR 16 in om. CBxb utique genere d 18 de illo falsum S 20 bonus init. exp. m.lE 22 idj ad in ras. m. 2 B quod et] et quod b quod PBld praesentia El 24 uero om. S 26 8equntur E secuntur S 27 Eipl. liber tertius. incipiunt capitula fol. 45 E Explicit liber tertius (litt mai. col.) fol. 63b P Explicit liber ter- tius :| Tncipit liber quartus (litt. mai. col.) fol. 78» B pag. 76b S fol. 24* C de Genesi ad litteram lib. IIII. 93 LIBER QUARTUS. 1. Et consummata sunt caelum et terra et omnis ornatns eorum. et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit; et requieuit deus die septimo 5 ab omnibus operibus suis, quae fecit. et benedixit deus diem septimum et sanctificauit eum, quia in ipso requieuit ab omnibus operibus suis, quae in- ehoauit deus facere. arduum quidem atque difficillimum est uiribus intentionis nostrae uoluntatem scriptoris in istis 10 sex diebus mentis uiuacitate penetrare, utrum praeterierint dies illi et addito septimo nunc per uolumina temporum non re, sed nomine repetantur. in toto enim tempore multi dies ueniunt praeteritis similes, nullus autem idem redit. utrum ergo praeterierint dies illi, an istis, qui eorum uocabulis et i& numero censentur, in temporum ordine cotidie transcurrentibus illi in ipsis rerum conditionibus maneant, ut non solum in illis tribus, antequam fierent luminaria, sed etiam in reliquis item tribus diei nomen intellegamus in specie rei, quae creata est, noctemque eius in priuatione uel defectu uel si quo alio 20 nomine melius significatur, cum amittitur species aliqua muta- tione a forma ad informitatem declinante atque uergente — quae mutatio in omni creatura siue possibilitate inest, etiamsi desit effectu, sicut in caelestibus superioribus, siue ad in- plendam in infimis rebus pulchritudinem temporalem per ordi- ss natas uices quorumque mutabilium cessionibus successionibus- que peragitur, sicut manifestum est in rebus terrenis atq*ie mortalibus — uespera uero in omnibus perfectae conditionis 2 Gen. 2 1—3 1 Explicuerunt capitula. inC liber quartus fol. 46 E 4 in die PRSbd 12 nomina ES 13 praeteris E1 similis P1 14 ergo] autem b praeterierunt PESb istis El 15 cottidie ES 16 condicionibus R 18 item Sl cum item tnc. cap. I E 19 priuatione" 6 defectum b si (i ex e m. 1) R 20 admittitur E 21 atque. P 23 des it P effectu] in aifectu S effectus EPPRb 25 decessionibus bd successi- onibus queperagitur R l 27 mortalibus («. Z. m. 2 al mutabilibus) E perfecte EPS 94 S. AureliAugustini quasi terminus quidam sit. mane autem incipientis exordium — omnis enim creata natura certis suis initiis et finibus continetur — : indagare difficile est. sed siue lioc siue illud siue aliquid etiam tertium probabilius, quod dicatur, possit inueniri, quod in progressu disputationis forsitan adparebit, 5 quemadmodum in illis diebus et nox et uespera et mane in- tellegatur, non est tamen ab re, ut consideremus senarii numeri perfectionem in ipsa interiore natura numerorum : quam mente intuentes ea, quae sensibus etiam corporis adiacent, numeramus numeroseque disponimus. 10 2. Inuenimus ergo senarium numerum primum esse per- fectum ea ratione, quod suis partibus conpleatur; sunt enim et alii numeri aliis causis rationibusque perfecti. proinde istum senarium ea ratione perfectum diximus, quod suis par- tibus conpleatur, talibus dumtaxat partibus, quae multiplicatae 15 possint consummare numerum, cuius partes sunt; talis enim pars numeri dici potest quota sit. nam ternarius numerus potest dici pars non tantum senarii, cuius dimidia est, sed omnium ampliorum, quam est ipse ternarius, nam et quater- narii et quinarii pars maior ternarius est; potest enim diuidi «0 et quaternarius in tria et unum et quinarius in tria et duo. et septenarii et octonarii et nouenarii et quidquid ultra est numerorum pars est teraarius non maior uel dimidia, sed minor. nam septenarius quoque diuidi potest in tria et quat- tuor et octonarius in tria et quinque et nouenarius in tria 25 et sex; sed nullius horum potest dici ternarius quota sit pars nisi tantum nouenarii, cuius pars tertia est sicut senarii dimidia. itaque horum omnium, quos commemoraui, nullus 7 dc senario numero cf. etiam I)e ciuit. dei lib. XI 30. 31 1 quidam terminus bd inquipientis E1 6 quemammodura ER 7 ab] abs bd 8 interiora S interiori bd 9 adiacet P1 10 numeroseque S quaedisponimus (a exp. m. 1) P 11 primo S 12 quod] que S 16 sunt Ex tales P 20 quinari P 21 et ante unum in mg. Pl et unum om. Bl 22 septinarii S quicquid E*RS 24 septinarius S 27 pars post cuius (ar in ras. m. 2) P sicut & S de Genesi ad litteram lib. IIII. 95 consummatur ex aliquct ternariis nisi senarius et nouenarius. nara ille constat ex duobus ternariis, iste autem ex tribus. Senarius ergo numerus, ut dicere coeperam, partibus suis connumeratis et in summam ductis ipse conpletur. alii namque 5 sunt numeri, quorum partes simul ductae minorem summam faciunt, alii uero ampliorem ; certis autem interuallorum ratio- nibus pauciores inueniuntur, qui suis partibus conpleantur, quarum summa nec citra insistat nec ultra excrescat, sed ad tantum occurrat, quantus est ipse numerus, cuius partes sunt. 10 horum primus senarius est. nam unius in numeris nullae partes sunt. sic enim dicitur et unum in numeris, quibus numeramus, ut non habeat dimidium uel aliquam partem, sed uere ac pure et simpliciter unum sit. duorum autem pars unum est et ea dimidia nec ulla altera. ternarius uero i5 duas habet, unam, quae dici possit quota sit — quod est unum; nam tertia eius est — et aliam maiorem, quae non possit dici quota sit, id est duo; nec huius ergo conputari possunt partes illae. de quibus agimus, id est quae dici possunt quotae sint. porro quaternarius duas habet tales : nam so unum quarta eius est, duo dimidia ; sed ambae in summam ductae, id est unum et duo simul, ternarium faciunt. non quaternarium. non ergo eum conplent partes suae, quia in summa minore consistunt. quinarius non habet talem nisi unam, id est ipsum unum, quae quinta pars eius est; nam 25 et duo quamuis pars eius minor sit et tria maior, neutra tamen earum dici potest quota pars eius sit. senarius uero tres partes tales habet: sextam, tertiam, dimidiam . sexta 1 aliquod E1 aliquo SB 2 et ille S 3 cap. II E 4 summa E e ipse] in se PBlbd 5 ducte S 6 autem] uero Pltbd 7 paucior**s (corr. m. 1) B inueniunt P1 8 cit*ra P consistat S 10 horum] quorum S unus PB1 11 et unum] unum PBSbd 13 et] ac b 14 ea] eo (o in ras.) B est Pb 15 habeat E1 quota sit 8. I. m. 1 B 17 posset El quota# (e er.) E potst nec lit. 2 litt. B partes conputari possunt PBSbd 18 ille SB 20 summa E 21 id est duo & unum S duo, simul ternarium (sic) b 22 in Bl 24 pars (ar in ro8.) P 25 pars (ar in ras.) P neultra P 27 habet b 96 S. AureliAugustini eius unum est, tertia duo, dimidia tria. haec autem partes in summam ductae, id est unum et duo et tria, simul eundem consummant perficiuntque senarium. Iam septenarius non habet talem partem nisi septimam, . quod est unum, octonarius tres : octauam, quartam, dimidiam, 5 id est: unum, duo et quattuor . sed haec similiter ductae septenarium faciunt infra insistentem, non ergo inplent eundem octonarium. nouenarius duas habet: nonam, quod est unum, et tertiam, quod est tria. haec autem simul quaternarium faciunt longe nouenario minorem. denarius tres habet partes 10 tales: unum decimam, duo quintam, quinque dimidiam: qui numeri simul ducti ad octonarium perueniunt, non ad dena- rium. undenarius non habet nisi solam undecimam, sicut septenarius solam septimam et quinarius solam quintam et ternarius solam tertiaro et binarius solam dimidiam, quod in 15 omnibus unum est. duodenarius uero partibus suis talibus simul ductis non ipse consummatur, sed exceditur; ampliorem quippe duodenario numerum faciunt: nam usque ad sedecim perueniunt. habet enim eas quinque: duodecimam, sextam, quartam, tertiam, dimidiam . nam duodecima eius unum est, so sexta duo, quarta tria, tertia quattuor, dimidia sex: unum autem et duo et tria et quattuor et sex in summam ducta sedecim faciunt. Et ne multis morer, in infinita serie numerorum plures numeri reperiuntur, qui tales partes aut non habent nisi sin- ss gulas, sicut ternarius et quinarius et ceteri eiusmodi, aut ita 1 est unum b hae* (c er.) EP hae SBbd 2 summa E 4 septi- nariu8 S septima El 5 octabam E1, (u ex b m. 1) B et quartam E 6 & duo S haec El hae PBbd similiter] similiter (8. I. w. 2 aJ simul) E simul PBSbd 7 eeptinarium S insistentem] existentg b complent E*PBSbd 9 tertia P hae. (c er.) EPB hae Sbd 10 nobenario El partes habet tales S tales partes PBbd 11 decimam (a ex u m. 1) E 14 septinarius S 17 excedit b 18 duo- denarifltf 19 quinque] quippe E1 20 duodecimam Ex 22ductami£I 23 faciunt] sunt PBSbd 24 cum in inc. eap. III E seriae S seriae P1 25 repperiuntur EPBS inueniuntur b aut om. S 26 huiusmodi S de Genesi ad litteram lib. IIII. 97 plures habent tales partes, ut in unum ductae atque in summam redactae uel citra insistant, sicut est octonarius et nouenarius et alii plurimi, uel ultra excedant, sicut duode- cimus et duodeuicesimus et multi tales. plures ergo repe- 5 riuntur quilibet horum quam illi, qui perfecti uocantur, eo, quod suis simul ductis talibus partibus conpleantur. nam post senarium duodetricesimus inuenitur, qui similiter suis partibus talibus constat; habet enim eas quinque: uicesimam et octauam, quartam decimam, septimam, quartam, dimidiam ; 10 id est: unum et duo et quattuor et septem et quattuor- decim . quae simul ductae eundem duodetricesimum conplent; fiunt enim uiginti octo. et quanto magis numerorum ordo procedit, tanto productioribus pro rata portione interuallis reperiuntur hi numeri, qui suis talibus partibus in summam 15 redactis ad se ipsos occurrunt, dicunturque perfecti. quorum enim numerorum tales partes simul ductae non inplent eos- dem numeros, quorum partes sunt, inperfecti nominantur; quorum autem etiam excedunt, plus quam perfecti appellantur. Perfecto ergo numero dierum, hoc est senario, perfecit deus m opera sua, quae fecit. ita enim scriptum est: et consum- mauit deus in die sexto opera sua, quae fecit. magis autem in istum numerum intentus fio, cum considero etiam ordinem operum ipsorum. sicut enim idem numerus gradatim 20 Gen. 2, 2 I atque] atquae P aut S 2 insistant] eiistant S 3 nobenarius El ultra om. P1 4 duodeuicensimus EXP duodeui^ce^simus R duodeuiginti b duodeuigesimus d erga S repperiuntur ER repperiunt P1 5 ille P 6 simul suis PRb ta#*libus P 7 duodetricensimus ElP duodetri- ginta b duodetrigesimus d 8 talibus partibus PRSbd talibus 8. I. m. 1 S consistat S uicensimam PRX uigesimam E2d 9 et om. bd octabam El dimiam P1 10 et septem om. Rl septem] septimam El et om. R XIHI R 11 duodetricensimum ElP duodetrigesimum d 12 XXVm P magis om. RSd 13 procedet S praecedit PR por- tione] proportione b 14 repperiuntur EPRS hii EP ta#*libus (bu *. 2. m. 1) P 16 re^dactis (d er.) R ad] a R dicunturque El quarum S 18 etiam om. b 20 quae (e 8. I. m. 1) E 21 sexto] septimo b 22 isto numero S 23 opperam R XXVIII. Aug. teet. III pars 1. 7 98 S. AureliAugustini partibus suis in trigonum surgit — nam ita sequuntur unum, duo, tria, ut nullus alius interponi possit, quae singulae senarii partes sunt quibus constat: unum sexta, duo tertia, tria dimidia — ita uno die facta est lux, duobus autem sequentibus fabrica mundi huius: uno superior pars, id est s firmamentum, altero inferior, id est mare et terra . sed partem superiorem nullis alimentorum corporalium generibus inpleuit, quia non ibi erat positurus corpora tali refectione indigentia. at inferiorem, quam sibi congruentibus animalibus ornaturus erat, necessariis eorum indigentiae cibis ante ditauit. reliquis 10 ergo tribus diebus ea creata sunt, quae intra mundum, id est intra istam uniuersitatem uisibilem ex elementis omnibus factam, uisibilia suis et congruis motibus agerentur . primo in firmamento luminaria, quia prius erat factum firmamentum, deinde in inferiore animantia, sicut ordo ipse poscebat, uno 15 die aquarum. alio terrarum. nec quisquam ita demens est, ut audeat dicere non potuisse deum facere uno die cuncta, si uellet, aut, si uellet, biduo: uno die spiritalem creaturam et alio die corporalem, siue uno die caelum cum omnibus pertinentibus et alio terram cum omnibus, quae in ea sunt . *o et omnino quando uellet et quamdiu uellet et quomodo uellet. quis est, qui dicat uoluntati eius aliquid potuisse resistere? 3. Quapropter, cum eum legimus sex diebus omnia per- fecisse et senarium numerum considerantes inuenimus esse perfectum, atque ita creaturarum ordinem currere, ut etiam 25 ipsarum partium, quibus iste numerus perficitur, adpareat quasi gradata distinctio, ueniat etiam illud in mentem, quod 1 surget S secuntur S sequuntur (alt. u 8. I. m. 1) E 2 ut] et El que Sl singuli S 3 sexta] sex Sl 4 tria om. S dimidia tria (tiia m. 2 exp. et sexta superscr.) S die* (pr. i 8. I. m. 1; i er.) P 5 una b pars (ar in ras.) P 6 altera b 9 ad El 10 necessariis (iis paene er.) S ciuis E1 12 aelementis P 15 inferiore] feriore E1 16 nec] ne El 18 uellit (ante biduo) P uiduo E* 19 alio die] alio PESbd 21 prim. et om. PRlbd quandiu P 22 est s. U.1J2 25 creaturarum omnium S 27 gradata] grata S distintio i?1 Ueniat sqq. iticip. cap. U.U. E III in b illa El mente Ev de Genesi ad litteram lib. IIII. 99 alio loco scripturamm ei dicitur: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, atque ita cogitet anima, quae potest. inuocato in auxilium deo et inpertiente atque inspirante uires, utrum haec tria, mensura, numerus, pondus, & in quibus deum disposuisse omnia scriptum est, erant ali- cubi, antequam crearetur uniuersa natura, an etiam ipsa creata sunt, et, si erant antea, ubi erant. neque enim ante creaturam erat aliquid nisi creator. in ipso ergo erant. sed quomodo? nam et ista. quae creata sunt, in ipso esse legimus . an illa 10 sicut ipse, ista uero sicut in illo, a quo reguntur et guber- nantur? et quomodo illa ipse? neque enim deus mensura est aut numerus aut pondus aut ista omnia. an secundum id, quod nouimus mensuram in his, quae metimur, et numerum in his, quae numeranms, et pondus in his, quae adpendimus, i* non est deus ista? secundum id uero, quod mensura omni rei modum praefigit et numerus omni rei speciem praebet et pondus omnem rem ad quietem ac stabilitatem trahit, ille primitus et ueraciter et singulariter ista est, qui terminat omnia et format omnia et ordinat omnia, nihilque aliud dictum *> intellegitur, quomodo per cor et linguam humanam potuit: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, nisi: omnia in te disposuisti? Magnum est paucisque concessum excedere omnia, quae metiri possunt, ut uideatur mensura sine mensura, excedere » omnia, quae numerari possunt, ut uideatur numerus sine numero, excedere omnia, quae pendi possunt, ut uideatur pondus sine pondere. 1 Sap. 11, 21 9 cf. Rom. 11, 36 3 inpertinente El 5 alicui b 6 natura] creatura PBSbd (s. I. m. 2 al creatura) E 8 erat (a m. 1 in ras.) E 9 legemus P post an Utura 10 litt. in R 11 ips$ S 12 omnia ista b 13 his {s. I. m. 2 a* eia) E eis PRSbd 14 his El eis PRSbd (bis) adpendi- mus E1 15 uero El 16 omnis S 17 stabilem S 18 iste S 19 dictum aliud S 20 per (8. I. m. 2 aJ et) E potuit] dici potuit b 21 dieposuisti* (s er.) E 23 omniaque R 24 me*tiri (n er.) E 25 omniaq; R 26 adpendi PRSbd 7* 100 ^- Aureli Augustini 4. Neque enim mensura et numerus et pondus in lapidibus tantummodo et lignis atque eiusmodi molibus et quantis- cumque corporalibus uel terrestribus uel caelestibus animad- uerti et cogitari potest. est autem mensura aliquid agendi, ne sit inreuocabilis et inmoderata progressio ; et est numerus 5 et adfectionum animi et uirtutum, quo ab stultitiae deformi- tate ad sapientiae formam decusque conligitur; et est pondus uoluntatis et amoris, ubi adparet, quanti quidque in adpetendo, fugiendo, praeponendo postponendoque pendatur . at haec animorum atque mentium et mensura alia mensura cohibetur, 10 et numerus alio numero formatur, et pondus alio pondere rapitur. mensura autem sine mensura est, cui aequatur quod de illa est, nec alicunde ipsa est; numerus sine numero est, quo formantur omnia, nec formatur ipse ; pondus sine pondere estt quo referuntur, ut quiescant, quorum quies purum gau- 15 dium est, nec illud iam refertur ad aliud. Sed nomina mensurae et numeri et ponderis quisquis non- nisi uisibiliter nouit, seruiliter nouit. transcendat itaque omne, quod ita nouit, aut si nondum potest, nec ipsis nominibus haereat, de quibus cogitare nisi sordide non potest. tanto 20 enim magis cuique ista in superioribus cara sunt, quanto ipse minus est in inferioribus caro. quodsi non uult aliquis ea uocabula, quae in rebus infirmis et abiectissimis didicit, trans- ferre ad illa sublimia, quibus intuendis mentem serenare conatur, non est urgendus, ut faciat. dum enim hoc intelle- u 2 huiusmodi PBSbd mobilibus El 4 autein] etiam PRSbd (8. I. m. 2 al etia) E 6 et adfectionum om. b affectionum lib. 8 uoluntatis El quique E1 adpetendo E1 9 post- ponendoqu»e (a er.) E postponendo quae S at] ad E sed PRSEPbd hic b 10 et er. R 12 sine] nisi E1 13 ali*unde P aliunde RSbd cum numerus inc. VI E 14 formantur (n s. I. m. 2) S ipse formatur b 15 est om. S 16 iam] tamen b aliud {8. I. m. 2 al gaudiu) E 17 nomine S et ponderis et numeri P 18 uisibiliter] uiliter S ui*** liter R nouit (pr; uit add. 8. I. m. 2) E seruiliter nouit om. S 19 nominibus (n init. 8. I. m. \) R 20 hereat EPRS sor- dide. S sordid»e P 22 caro] cara S 23 infimis E*Sbd 24 sub- limia (mi s. I. m. 1) R 25 urguendus PRS de Genesi ad litteram lib. IIII. 101 gatur, quod intellegendum est, non magnopere curandum est. quid uocetuf. scire oportet tamen, cuiusmodi similitudo est inferiorum ad superiora. non enim aliter recte hinc illuc ratio tendit et nititur. 5 Jam uero si quisquam dicit creatam esse mensuram et numerum et pondus, in quibus deum omnia disposuisse scriptura testatur, si in illis omnia disposuit, eadem ipsa ubi disposuit? si in aliis, quomodo ergo in ipsis omnia, quando ipsa in aliis? non itaque dubitandum est illa esse extra ea, 10 quae disposita sunt, in quibus omnia disposita sunt* 5. An forte putabimus ita dictum esse: omnia in men- sura et numero et pondere disposuisti, ac si diceretur: omnia sic disposuisti, ut haberent mensuram et numerum et pondus? quia et, si diceretur: omnia corpora in colori- 15 bus disposuisti, non hinc esset consequens, ut ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, colores in se prius habuisse intellegeretur, in quibus faceret corpora, sed ita acciperetur : omnia corpora in coloribus disposuisti, ac si dice- retur: omnia corpora sic disposuisti, ut haberent colores. 20 quasi uero a creatore deo disposita in coloribus corpora, id est ita disposita, ut colorata essent, possit aliter intellegi, nisi aliqua ratio colorum singulis corporum generibus distri- buendorum in ipsa disponentis sapientia non defuisse intelle- gatur, etsi color ibi non appellatur. hoc est enim, quod duri, 25 dum res conceditur, non esse de uocabulis laborandum. Faciamus ergo ita dictum esse: omnia in mensura et 11 Sap. 11, 21 2 quod S cuiusmodi tamen S 3 rectae R 4 tendit** S 7 scrip- tora om. E eadem— disposuit bis pos. sed alt. del. m. 1 8 8 in s. 1. m. \ R omnia in ipsis b 9 ea om. P1 11 putauimus JS1 esse dictum b 16 quem R 17 intellegetur P1 18 acceperetur P 21 posset E 23 disponendis S disponenti Rb non defuisse] fuisse b 24 coloris S ibi om. S 25 res (s m. 1 s. I.) R conceditur] cognoscitur Rbd «onditur (c er.) P uocauulis E1 26 faciamus] fateamur b ergo om. El 102 S. Aureli Augustini numero et pondere disposuisti, tamquam dictum esset ita disposita, ut haberent proprias mensuras suas et proprios numeros et proprium pondus, quae in eis pro sui cuiusque generis mutabilitate mutarentur, augmentis et diminutionibus, multitudine et paucitate, leuitate et grauitate secundum 5 dispositionem dei: numquid, sicut ista mutantur, ita ipsum dei consilium, in quo ea disposuit, mutabile dicimus? auer- terit ipse tantam dementiam! 6. Cum ergo haec ita disponerentur, ut haberent mensuras et numeros et pondera sua, ubi ea cernebat ipse disponens? io neque enim extra se ipsum, sicut cernimus oculis corpora, quae utique nondum erant, cum disponerentur, ut fierent. nec ita intra se ipsum ista cernebat, sicut cernimus animo phantasias corporum, quae non praesto sunt oculis, sed ea, quae uidimus, uel ex eis, quae uidimus, imaginando cogitamus. 15 quo ergo modo ista cernebat, ut ita disponeret ? quo, nisi eo, quo solus potest? Uerum tamen nos mortales et peccatores, quorum animas adgrauant corpora corruptibilia et quorum sensum multa cogitantem terrena deprimit habitatio — quamquam, et si »0 corda mundissima et mentes simplicissimas gereremus sanctis- que angelis iam essemus aequales, non utique nobis ita nota 7 esset diuina substantia sicut ipsa sibi — tamen istam senarii numeri perfectionem nec extra nos ipsos cernimus, sicut oculis corpora, nec ita intra nosmet ipsos, quemadmodum corporum *s 18 cf. Sap. 9, 15 1 ponderein (m exp. m. 1) P disposuisti] disposita S, (ita in ras.) R 2 et om. E1 6 cum uoce multitudine inc. cap. VII E leuitate om. Pl leuite Rl 7 auertat b 8 tantam»* (en er. et tan 8. I. pos. m. 1) R 9 haec 8. I. m. 1 R disponeretur b 11 post ipsum add. cernebat b 13 ita s. I. m. 1 R om PSbd ista] ita d animo cernimus bd 14 fantasias E presto ES eaq ; R 15 uidemus PRSb uel— uidimus om. S uideinus PR*b 16 cap. VIII E modo ergo PRd 18 tamen] etiam bd 19 adgrabant Ex aggrabant PR1 21 generemus El 23 cum uoce tamen incipit cap. VII in bd 24 cernimos P1 25 ita om. E*Sb quemammodum EPRS de Genesi ad litteram lib. IIII. 103 phantasias et uisibilium imagines rerum, sed alio quodam longe differenti modo. quamuis enim se obiectent mentis aspectui quasi corpusculorum quaedam simulacra, cum senarii numeri conpositio uel ordo uel partitio cogitatur, tamen uali- 5 dior et praepotentior desuper ratio non eis adnuit interiusque uim numeri contuetur: per quem contuitum fidenter dicit id, quod dicitur unum in numeris, in nullas partes diuidi posse, nulla autem corpora nisi in partes innumerabiles diuidi, et facilius caelum et terram transire, quae secundum senarium 10 numerum fabricata sunt, quam effici posse, ut senarius numerus non suis partibus conpleatur. gratias itaque creatori semper agat animus humanus, a quo ita creatus est, ut hoc possit uidere, quod auium nulla, nulla bestiarum, quae tamen nobis- cum uident et caelum et terram et luminaria et mare et 1* aridam et omnia, quae in eis sunt. Quamobrem non possumus dicere propterea senarium nume- rum esse perfectum, quia sex diebus perfecit deus omnia opera sua, sed propterea deum sex diebus perfecisse opera sua, quia senarius numerus perfectus est. itaque, etiamsi ista so non essent, perfectus ille esset; nisi autem ille perfectus esset, ista secundum eum perfecta non fierent. 8. Iam uero, quod scriptum est requieuisse deum in die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, et ideo eundem diem benedixisse et sanctificasse, quia in ipso requieuit ab 25 omnibus operibus suis, ut, quomodo possumus, quantum ab ipso adiuti fuerimus, intellectu conemur adtingere, prius de hoc carnales hominum suspiciones a nostris mentibus abi- gamus. numquid enim dici uel credi fas est deum laborasse in operando, cum ea, quae supra scripta sunt, condidit, quando 1 fantasias E 3 corpuscolorum PBl 5 adnnit El interiusquae ER interiu8 uue^ b 6 uim om. P numeri uim P2Bbd 11 creatori semper creatori (semper creatori exp. m. 2)E 12 itaque E 13 nulla bestiarum] aut bestiarum S uestiarum El 15 arida S que B 16 cap. Vim E 19 itaque] Perfectus itaque S 20 perfectus om. S 22 in om. El 24 ab omnibus operibus suis om. PBlbd 26 fuerimus adiuti b 27 suspitiones S suspiones Pl auigamus El 104 S. Aureli Augustini dicebat, et fiebant? ita quippe nec homo laborat, si aliquid faciendum, mox ut dixerit, fiat. quamuis enim humana uerba sonis adminiculata ita proferantur, ut sermo diuturnus fatiget, tamen, cum tam pauca sunt, quam pauca legimus in eo, quod scriptum est, cum deus dixit: fiat lux, fiat firmamentum 5 et cetera usque in finem operum, qtiae sexto die consummauit, nimis absurdi deliramenti est istum uel hominis, nedum dei, laborem putare. An forte quis dixerit dicendo quidem, ut fierent, quae continuo facta sunt, deum non laborasse, sed forte cogitando, 10 quid fieri debuisset, qua cura uelut liberatus rerum perfectione requieuerit et eo merito diem, quo primum factus est, ab hac animi intentione securus benedicere et sanctificare uolu- erit? quodsi haec sapere multum desipere est — rerum enim condendarum tam facultas quam facilitas inconparabilis et 15 9 ineffabilis est apud deum — quid restat, ut intellegamus, nisi forte creaturae rationali, in qua et hominem creauit, in se ipso requiem praebuisse post eius perfectionem per donum spiritus sancti, per quem diffunditur caritas in cordibus nostris, ut illuc feramur adpetitu desiderii, quo cum uenerimus requie- 20 scamus, id est nihil amplius requiramus? sicut enim recte dicitur deus facere, quidquid ipso in nobis operante fecerimus, ita recte dicitur deus requiescere, cum eius munere requie- scimus. Hoc quidem recte intellegimus, quia et uerum est et non 25 magnae intentionis indiget, ut uideamus ita dici requiescere 5 Gen. 1, 3. 6 19 cf. Kom. 5, 5 1 post dicebat add. fiant PBb et fiebant om. PB 5 dixit deus Sb 6 consumauit B 7 deliberamen! tis P deleramentis B1 inter hominis et nedum add. quanto magis b nedum] qnanto magis S 11 qua] quae El uelut cura b 12 requieuerit (er 8. I. m. 1) E requieuit b primo PMbd 14 si haec om. b 15 et] atque PBSbd 16 aput EP cum uoce quid incipit cap. 9 in bd 18 prebuisse S 20 feramur (r fin. sup. cxp. s m. 1) E adpetitu El cum] dum S perueneri- mus PSbd 22 quicquid E*BS inobis Pl 23 rectae B deus dicitur b 26 magna intentione b ista El dice E dicere b de Gcnesi ad litteram lib. IIII. 105 deum, cum requiescere nos facit, sicut dicitur cognoscere, cum efficit, ut cognoscamus. neque enim deus temporaliter cognoscit, quod ante non nouerat, et tamen dicit Abrahae: nunc cognoui, quoniam times deum: ubi quid aliud * accipimus, nisi : nunc feci, ut cognosceres ? his locutionum modis. cum ea, quae non accidunt deo, tamquam illi accidant loquimur, eum facere agnoscimus, ut nobis accidant, ea dum- taxat, quae laudabilia sunt, et haec quantum scripturarum usus admittit. neque enim temere nos aliquid de deo tale 10 dicere debemus, quod in scriptura eius non legimus. Ex hoc locutionis modo arbitror dictum illud ab apostolo: nolite contristare spiritum sanctum dei, in quo signati estis in die redemtionis. neque enim ipsa spi- ritus sancti, qua est quidquid ipse est, substantia contristari 15 potest, cum habeat aetemam atque incommutabilem beati- tudinem magisque sit ipsa aeterna incommutabilis beatitudo. sed quia ita in sanctis habitat, ut eos inpleat caritate, qua necesse est, ut homines ex tempore gaudeant prouectu fidelium et bonis operibus, et ideo necesse est etiam contristentur *o lapsu uel peccatis eorum, de quorum fide ac pietate gaudebant — quae tristitia laudabilis est, quia uenit ex dilectione, quam spiritus sanctus infundit — propterea ipse spiritus dicitur con- tristari ab eis, qui sic agunt, ut eorum factis contristentur sancti, non ob aliud, nisi quia spiritum sanctum habent: quo 35 dono tam boni sunt, ut eos mali maestificent, hi maxime, 4 Gen. 22, 12 12 Eph. 4, 80 1 no8 requiescere b fecit ElS 2 effecit PR 3 antea bd Abra- hae] ad Abraham d ad abraa b 5 cognosceres E1 cognosceretur PRSbd cup. X E loquutionum P 8 haec] hoc b <m. P1 9 ammittit PRX nos temere bd tale de deo PRbd tale om. S 11 Ex] Et b loqnutionis PR 12 contristare 2?1 lSdiemJ^ redemptionis RSbd 14 quae S quicquid E*RS est ipsa b 17 quae S 18 profectu PRSbd 20 labsu P pietate S 21 quam] quain (m exp. m. 1) S qua b 22 aii. sps in ras. m. 2 R con*tristari (s er.) S 24 quomo (mo exp. m. 1) P quo* R 25 dono] donante S do no J^1 dono* jR mesti- ficent R hii E 106 S. AureliAugustini quos bonos fuisse siue nouerunt siue crediderunt. quae pro- fecto tristitia non solum non culpanda, uerum etiam praecipue laudanda ac praedicanda est. Hoc genere locutionis rursum idem apostolus mirabiliter U8us est, ubi ait: nunc autem cognoscentes deum, immo 5 cogniti a deo. neque enim tunc eos cognouerat deus, prae- cognitos uidelicet ante constitutionem mundi; sed quia tunc eum ipsi illius munere, non suo merito uel facultate cogno- uerant, maluit tropice loqui, ut tunc ab illo cognitos diceret, cum eis cognoscendum se praestitit, et uerbum corrigere, 10 quasi hoc minus recte dixerit, quod proprie dixerat, quam sinere, ut hoc sibi adrogarent se potuisse, quod eis posse ille donauerat. 10. Hic ergo intellectus in eo, quod positum est requieuisse deum ab omnibus operibus suis, quae fecit bona ualde, quia is ipse nos facit requiescere, cum bona opera fecerimus, quibus- dam forte suffecerit; sed nos huius sententiae scripturarum consideratione suscepta urguemur quaerere, quonam modo et ipse requiescere potuerit, quamuis requie sua nobis insinuata sperare admonuerit in se requiem nostram futuram. sicut »» enim ipse fecit caelum et terram et ea, quae in eis sunt. et omnia sexto die consummauit, nec in eis aliquid dici potest nos creasse illo donante, ut crearemus, et ideo dictum esse: consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit. quia, ut a nobis consummarentur, ipse praestitit : ita et quod » dictum est: requieuit deus in die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique nostram requiem. 5 Gal. 4, 9 7 cf. I Petr. 1, 10 24 Gen. 2, 2 1 bonus P1 2 praecipuae R 4 loqutionis P1 loquutionis R rursus PRSbd 6 cogniti estis ab eo b 8 eam Pl ipsi eum P*RSbd 10 prestitit EP 11 rectae R ' propriae 8 12 se] sed E 16 fecit PRl fecereinus P 17 sufficerit Rl nos] non S 18 urgemur E*Rbd quonani] quoniam PRl et om. S 19 requiem suam S nobia -R1 insinuatam 5 20 ammonuerit PR 21 sunt om. P 22 dici potest aliquid b 23 donante (te ex do m. 1) P crearemur S dictyxnm 'exp. m. 1) P 25 quia ut] qui aut S prestitit S 27 utiqu JR1 de Genesi ad litteram lib. IIII. 107 quam concedente ipso adepturi sumus, sed ipsius primitus intellegere debemus, qua in septimo die requieuit consummatis operibus, ut prius omnia, quae scripta sunt, facta monstrentur et deinde, si opus est, etiam aliquid significasse doceantur. 5 recte quippe dicitur, sicut deus post opera sua bona requieuit, ita et nos post opera nostra bona requieturos; sed ob hoc etiam recte flagitatur. ut, quemadmodum disputatum est de operibus dei, quae ipsius esse satis adparet, ita de requie dei satis disseratur, quae proprie ipsius demonstratur. 10 11. Quapropter iustissima ratione conpellimur indagare, si ualeamus, atque eloqui, quomodo utrumque sit uerum, et quod hic scriptum est in septimo die requieuisse deum ab omnibus operibus suis, quae fecit, et quod in euangelio dicit ipse. per quem facta sunt omnia, pater meus usque modo « operatur, et ego operor. eis enim hoc respondit, qui propter requiem dei scripturae huius auctoritate antiquitus commendatam sabbatum ab eo non obseruari querebantur. et dici quidem probabiliter potest obseruandum sabbatum Iudaeis fuisse praeceptum in umbra futuri, quae spiritalem 20 requiem figuraret, quam deus exemplo huius quietis suae fidelibus bona opera facientibus arcana significatione polliee- batur. cuius quietis et dominus Iesus Christus, qui nonnisi quando uoluit passus est, etiam sepultura sua mysterium confirmauit. ipso quippe die sabbati requieuit in sepulcro 25 eumque totum diem habuit sanctae cuiusdam uacationis, posteaquam sexto die, id est parasceue, quam dicunt sextam 14 Ioh. 5, 17 1 conce!|dente (ce add. m. 2) S 2 quia SB2 3 monstrarentur PBlb 7 rectae B quemammodum EPB1 disputatum bis pos. m. I alt. del.S 8apparet22l 9 proprie, SB propria bd demonstretur PBSbd 10 eap. XI E conpeUemur P 13 omnibus om. PBd operibus om. S 14 modo] nunc PBbd 15 eis] iudaeis S qua S 16 auctoritatem S 17 conmendatam E1 commendatum P*bd quaerebantur EPBS 18 pot- est] post S 21 arcana El 22 ante dominus add. ipse PBbd lesus Christus scripsi: ihs E xps PBSbd 24 sabati S sepulchro PBSb 25 uocationis P*Bxb 26 quem PBb sextum b 108 S. Aureli Augustini sabbati, consummauit omnia opera sua, cum de illo quae scripta sunt in ipso crucis patibulo conplerentur. nam et hoc uerbo usus est quando ait: consummatum est; et incli- nato capite tradidit spiritum. quid ergo mirum, si deus istum diem, quo erat Ghristus in sepultura quieturus, uolens 5 etiam hoc modo praenuntiare ab operibus suis in uno die requieuit, deinceps operaturus ordinem saeculorum, ut et illud uerum diceretur: pater meus usque nunc operatur? 12. Potest etiam intellegi deum requieuiese a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera 10- noua, deinceps autem usque nunc et ultra operari eorundem generum administrationem, quae tunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia eius a caeli et terrae omniumque rerum quas condiderat gubernatione cessaret, alioquin continuo dilaberentur. creatoris namque potentia et 15 omnipotentis atque omnitenentis uirtus ~causa subsistendi est omni creaturae : quae uirtus ab eis, quae creata sunt, regendis si aliquando cessaret, simul et illorum cessaret species omnis- que natura concideret. neque enim, sicut structor aedium, cum fabricauerit, abscedit, atque illo cessante atque absce- 20 dente stat opus eius, ita mundus uel ictu oculi stare poterit, si ei deus regimen sui subtraxerit. Proinde et quod dominus ait: pater meus usque modo operatur, continuationem quandam operis eius, quauniuersam creaturam continet atque administrat, ostendit. aliter enim « posset intellegi, si diceret: et nunc operatur, ubi non esset necesse, ut operis continuationem acciperemus, aliter autem 3 Ioh. 19, 30 8 Ioh* 5, 17 2 patiuulo E1 4 tradidit B1 reddidet P reddidit B*b 5 sepultura] sepulchro b 8 uere bd 9 concedendis E condendis {alt. n 8. I. m. 1) P 11 operari] opera B operatur b operarior P eundera P1 12 ammini8trationeni PB ut ». I tn. 1 B 13 saltim 8 14 omnium- quae P gubernatore* (s semier.) S 15 dilauerentur EP 17 eis] omnibus 8 que B 19 instructor 8 structura b 20 abscedit] quis abscedit b 21 opera 8 23 modo] nunc EPPBbd 25 amministrat PB 26 possit 8BX 27 autem] enim El de Genesi ad litteram lib. II II. 109 cogit intellegi, cum ait: usque nunc, ex illo scilicet, quo cnncta cum conderet operatus est. et quod scriptam est de sapientia eius: pertingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter, de qua item scriptum est, 5 quod motus eius agilior celeriorque sit omnibus motibus : satis adparet recte intuentibus hunc ipsum inconparabilem et ineffabilem, et si possit intellegi, stabiiem motum suum rebus eam praebere suauiter disponendis, quo utique subtracto, si ab bac operatione cessauerit, eas continuo perituras. et illud, 10 quod ait apostolus, cum deum Atheniensibus praedicaret: in illo uiuimus et mouemur et sumus, liquide cogitatum, quantum humana mens ualet, adiuuat hanc sententiam, qua credimus et dicimus deum in his, quae creauit, indesinenter operari. neque enim tamquam substantia eius sic in illo 15 sumus. quemadmodum dictum est, quod habeat uitam in semet ipso, sed utique, cum aliud sumus quam ipse, non ob aliud in illo sumus, nisi quia id operatur, et hoc est opus eius, quo continet omnia et quo eius sapientia pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia so suauiter, per quam dispositionem in illo uiuimus et mouemur et sumus. unde conligitur, quod, si hoc opus suum rebus subtraxerit, nec uiuemus nec mouebimur nec erimus. claret igitur ne uno quidem die cessasse deum ab opere regendi, quae creauit, ne motus suos naturaies, quibus 26 aguntur atque uegetantur, ut omnino naturae sint et in eo, quod sunt, pro suo quaeque genere maneant, ilico amitterent 8 Sap. 8, 1 5 cf. Sap. 7, 24 10 Act. 17, 28 16 cf. Ioh. 5, 26 18 Sap. 8, 1 20 Act. 17, 28 2 cum] dum 8 concederet (ce exp. m. 1) E 3 sapiencia B eius om. b pertinget 8 usad Pl 4 suabiter ElP 6 incon- parabilem] incorporabilem 8 (8. I. m. 2 al incorporabile) E 8 praeberet 8 suabiter El 9 hac (h «. I m. 1) B 10 atheneensibus P ateneensi- bus Bl in]& in 8 11 prius et om. b 12 adiubat El 13 iis Bd que B 14 substantiam E 15 quemammodum EPBl8 16 simus EPPBd 18 sapiencia B 19 disponet P 20 suabiter P et om. b 21 hic 8 22 uiuimus S mouemur S 25 uegitantur 8 sint] Bdt b 26 quaeque] quoque ESb queque B ilico (li in ras.) B illico bd 110 S. Aureli Augustini et esse aliquid omnino desinerent, si eis subtraheretur motus ille sapientiae dei, quo disponit omnia suauiter. quapropter sic accipimus deum requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, ut iam nouam naturam ulterius nullam conderet, non ut ea, quae condiderat, continere et guberaare cessaret. 5 unde et illud uerum est, quod septimo die requieuit deus, et illud, quod usque nunc operatur. 13. Et opera quidem eius bona uidemus, quietem uero eius post bona opera nostra uidebimus. ob quam significandam mandauit Hebraeo populo unum diem obseruandum: quod 10 tam camaliter agebant, ut eo die dominum saluatorem nostrum uidentes operari criminarentur, ac sic eis de opere patris rectissime responderet, cum quo et ipse operabatur aequaliter non solum creaturae uniuersae administrationem, sed etiam ipsam nostram salutem. iam uero tempore gratiae reuelatae 15 obseruatio illa sabbati, quae unius diei uacatione figurabatur, ablata est ab obseruatione fidelium. in ea quippe iam gratia perpetuum sabbatum obseruat, qui spe futurae quietis operatur quidquid boni operatur nec in ipsis bonis operibus suis quasi habens bonum, quod non acceperit, gloriatur; ita enim tam- 20 quam diem sabbati, hoc est dominicae cessationis in sepultura suscipiens atque intellegens baptismi sacramentum quiescit a pristinis operibus suis, ut iam in nouitate uitae ambulans deum in se operari cognoscat, qui simul et operatur et quiescit 6 Gen. 2, 2 10 cf. Exod. 20, 8 22 cf. Rom. 6, 4 2 illae P suabiter El 4 que R iam] etiam S 5 ut ea quae] utiquae P utique b ea quae om. Rl ante condiderat add. ut quod b 6 in septimo PRSbd 8 uidemus bona PRbd 9 uideuimus E1 10 hebreo SR 11 dominum saluatorem nostrum (8. I. m. 2 aj salute" nostra) E dftm saluatorem nf m (sed ex saluatorem fact. salutarem et in mg. add. alibi) S salutem nostram dominum PRbd 12 sic 8. I. m. 2 P si bd 13 equaliter R 14 amministrationem PR 15 salutem nostram S reuelata S 16 sabati R uocatione P*Rl 17 iam legitur ante sabbatum in PRS, post sabbatum in bd 18 spei E1 ptuturae (p m. 2 ex i uocab. spei) E 19 quicquid E*SR 21 die IPPRS 24 et *. I. m. 2 S de Genesi ad litteram lib. IIII. Hl et creaturae praebens congruam gubernationem et apud se habens aeternam tranquillitatem. 14. Denique ipse nec, cum creauit, defessus nec, cum ces- sauit, refectus est, sed nos uoluit per scripturam suam ad 5 quietis exhortari desiderium intimando nobis eum diem se sanctificasse, in quo quieuit ab omnibus operibus suis. nam nusquam omnium sex dierum, quibus creata sunt omnia, legitur aliquid sanctificasse . nec ante ipsos sex dies, ubi scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, 10 additum est: et sanctificauit, sed diem istum, in quo requieuit ab omnibus operibus suis, qnae fecit, uoluit sanctificare, tam- quam et apud ipsum, qui nihil in opere suo laborat, plus quies quam operatio ualeat. hoc quidem in hominibus euan- gelium nobis intimat, ubi saluator noster meliorem partem i5 dicit Mariae, quod sedens ad pedes eius requiescebat in uerbo eius, quam Marthae quamuis propter obsequium, quo ei mini- strabat, circa multa occupatae et licet bonum opus operantis. uerum hoc in deo quomodo sit uel intellegatur, difficile dictu est, etiamsi cogitatu aliquantulum adtingi potest, cur deus so sanctificauerit diem quietis suae, qui nullum sanctificauerit operis sui, nec ipsum sextum, quo et hominem fecit et cuncta perfecit. ac primum ipsum requiescere dei quale sit, cuius humanae mentis acies adsequi potest? quod tamen nisi esset, hoc omnino ista scriptura non poneret. dicam sane, quod 85 sentio, haec duo indubitata praeloquens nec deum uelut post laborem desideratumue negotii sui finem temporali quadam 9 Gen. 1, 1 15 cf. Luc. 10, 39-42 1 guuernationem E1 aput E*PR 8 cap. XII E defesus Rl 5 exortari ESR 6 omnibus otn. E1 8 ubi] ub P1 11 sanctiflcare uoluit b 12 aput EP 13 hominibus] om||nibus E *om*nibus R 16 martae Pl 17 occupata 8 operantes 8 operatis Pl 18 uerum] uerbum S dictum E*P dictu* (m er.) R 19 quur S 20 sanctifi- cauerat b 21 et cuncta perfecit om. PR 23 adsequi E* 24 ista] in ista S ipsa b sanae R 25 hic b uelut om. PRl 26 deaide- ratumue Ex desideratumuae R desideratum de S desideratum b 112 S. AureliAugustini requie delectatum nec has litteras auctoritate tanta merito praeminentes frustra falsoque dixisse, quod deus ab omnibus operibus suis, quae fecit, in septimo die requieuerit eaque causa eundem diem sanctificauerit. 15. Nimirum ergo, quia uitium est et infirmitas animae 6 ita suis operibus delectari, ut potius in eis quam in se requiescat ab eis, cum procul dubio melius aliquid in illa sit, quo ea facta sunt, quam ipsa, quae facta sunt, insinuatur nobis deus per hanc scripturam, qua dicitur requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, nullo opere suo sic delec- io tatus, quasi faciendi eius eguerit, uel minor futurus, nisi fecisset, uel beatior, cum fecisset. quia enim ex illo ita est quidquid ex illo est, ut ei debeat, quod est, ipse autem nulli. quod ex ipso est, debeat, quod beatus est, se rebus, quas fecit, diligendo praeposuit, non sanctificans diem, quo ea i& facienda inchoauit, nec illum, quo ea perfecit, ne illis uel faciendis uel factis auctum eius gaudium uideretur, sed eum, quo ab ipsis in se ipso requieuit. et ipse quidem numquam ista requie caruit, sed nobis eam per diem septimum ostendit, hinc etiam significans non percipi requiem suam nisi a per- *> fectis, cum ad eam intimandam non deputauit diem, nisi qui perfectionem rerum omnium sequebatur. nam qui semper est quietus, tunc nobis requieuit, cum se requieuisse monstrauit. 16. Illud quoque adtendendum est, quod dei requiem, qua de se ipso beatus est, nobis insinuari oportebat, ut intelle- ** gamus, quomodo dicatur etiam requiescere in nobis: quod non dicitur, nisi cum in se requiem praestat et nobis. requies igitur dei recte intellegentibus ea est, qua nullius indiget 1 tanto S 4 causae (e exp. m.l)P 5 cap. XIII E 6 eis] ipsis b 8 ipsa] propter b 9 deus nobis b 10 oberibus P 13 quicquid E*RS 15 deligendo El 16 inchoabit El illura] ullum B nec PRd 18 ipsis (i fin. ex o m. 1) E 19 ista (a m. 1 s. I) E 20 per- cipe El; m. 2 re s. I. add. et al percipi adscr. 23 requiebit El 25 8e om. b insinuare EXPX 26 etiam om. b quod— nobis om. Sl 27 requiem (i m. 1 *. I) E prestat ES cap. XIIII E 28 in- giget S de Genesi ad litteram lib. IIII. H3 bono ; et ideo certa et nobis in illo est, quia et nos beati- ficamur bono, quod ipse est, non ipse bono, quod nos sumus. nam et nos aliquod bonum ab illo sumus, qui fecit omnia bona ualde, in quibus fecit et nos. porro alia res bona praeter 5 ipsum nulla est, quam ipse non fecit ; ac per hoc nullo praeter se alio bono indiget, qui bono, quod fecit, non eget. haec est eius requies ab omnibus operibus suis, quae fecit. quibus autem bonis laudabiliter non egeret, si nulla fecisset? nam etiam sic dici posset nullis egens bonis, non a factis in 10 se ipso requiescendo, uerum omnino nulla faciendo. sed bona facere si non posset, nulla esset potentia; si autem posset nec faceret, magna esset inuidentia. quia ergo est omnipotens et bonus, omnia ualde bona fecit; quia uero se ipso bono perfecte beatus est, ab omnibus, quae fecit, in se ipso 15 requieuit, ea scilicet requie, a qua numquam recessit. sed si diceretur requieuisse a faciendis, nihil aliud quam non fecisse intellegeretur : nisi autem diceretur requieuisse a factis, non eis egere, quae fecit, minus commendaretur. Quo itaque die hoc commendari oportuisse nisi septimo? *o intellegit quisquis senarii numeri perfectionem, de qua supra locuti sumus. perfectioni creaturae congruenter adhibitam recolit. si enim senario numero perficienda fuerat creatura, sicuti perfecta est, eaque requies dei nobis erat commendanda, qua demonstraretur nec perfectis beatificari creaturis, procul 25 dubio dies erat in hac commendatione sanctificandus, qui sequitur sextum, quo erigeremur ad hanc requiem concupi- scendam, ut et nos in illo requiescamus. 17. Neque enim similitudo pia est, si uelimus similes ita 1 in nobis b et om. PRlS 2 alt. ipse om. b 3 aliquot El bona omnia S 5 nulla] non S 6 indiget] eget PRSbd facit RSd egit Ex 9 possit S potest b a om. El a factis] affectis Rl 10 non omnino E 14 perfectae S ab omnibus] ab omjjnibus (*. I. m. 2 af a bonis) E a bonis PRSbd 19 oportuisset bd post septimo add. Quod sane bd 21 loquuti P perfectionis .E1 perfectioni (i fin. ex e m. 1) R athibitam El 23 eaquae E ea quae S erat nobis bd 24 demon8tretur b beatificare b 28 cap XV E ita esse similes PRS ita similes esse bd XX VIII. Aug. scct. III pars 1. 8 114 S. Aureli Augustini esse deo, ut et nos ab operibus nostris requiescamus in nobis, sicut ipse requieuit in se ab operibus suis. in quodam quippe incommutabili bono requiescere debemus, quod ille nobis est, qui nos fecit. haec erit igitur summa minimeque superba et uere pia requies nostra, ut, sicut ipse requieuit ab omnibus & operibus suis, quia non ei opera sua, sed ipse sibi bonum est, quo beatus est, ita et nos ab omnibus operibus non tantum nostris, uerum etiam ipsius nonnisi in illo requieturos nos esse speremus idque desideremus post bona opera nostra, quae in nobis agnoscimus illius potius esse quam nostra, ut 1» etiam sic post bona opera sua ipse requiescat, cum post bona opera, quae ab illo iustificati fecerimus, in se nobis requiem praestat. magnum est enim nobis ab illo extitisse, sed maius erit in illo quieuisse, sicut ipse non ideo beatus est, quia haec fecit, sed quia etiam factis non egens in se i& potius quam in ipsis requieuit. unde non operis, sed quietis diem sanctificauit, quia non haec faciendo, sed eis, quae fecit, non egendo se beatum intimauit. Quid ergo tam humile ac facile adfatu et quid tam sublime atque arduum cogitatu quam deus requiescens ab omnibus *> operibus suis, quae fecit? et ubi requiescens nisi in se ipso, quia beatus nonnisi se ipso ? quando, nisi semper ? in diebus autem, quibus rerum, quas condidit, consummatio narratur et ab eis quietis dei ordo distinguitur, quando, nisi in sepiimo die, qui earum sequitur perfectionem? a perfectis enim requie- s& scit, qui nec perfectis eget, quo beatior esse possit. 18. Et quod apud illum quidem quieti eius nec mane nec uespera est, quia nec aperitur initio nec clauditur fine, 3 commutabili El requiescere (re init. in ras.) R 4 erit om. S minimaeque (a exp. rn. 1) P 5 uera 8 7 nostris non tantum 8 9 desederemus PEl 11 post requiescat add. in nobis b 12 fecere^ mus P 13 prestat E8 exstitisse bd 14 requieuisse bd 15 hoc b 19 ac] et b adfatu] affatu EPSBb effatu d 20 cogitatum El 22 nonnisi m. 1 post se ipso posit. m. 2 exp. et post beatus pos. E in se ipso E 24 distinguitur. Quando sqq. (sic) b 27 quietis El 28 finem JR1 de Genesi ad litteram lib. IIII. H5 perfectis autem operibus eius mane habet et uesperam non habet, perfecta quippe creatura habet quoddam initium suae conuersionis ad quietem creatoris sui, sed illa non habet finem quasi terminum perfectionis suae, sicut ea, quae facta 5 sunt. ac per hoc requies dei non ipsi deo, sed rerum ab eo conditarum perfectioni inchoatur, ut in illo incipiat requie- scere, quod ab illo perficitur, et in eo habere mane — in suo enim genere tamquam uespera terminatum est — sed in deo uesperam habere iam non potest, quia non erit aliquid 10 illa perfectione perfectius. In illis enim diebus, quibus omnia creabantur, uesperam terminum conditae creaturae, mane autem initium condendae alterius accipiebamus. ac per hoc quinti diei uespera terminus est conditae quinto die creaturae, mane autem, quod post 15 ipsam uesperam factum est, initium est condendae sexto die creaturae, qua condita tamquam eius terminus facta est uespera. et quia nihil aliud condendum restiterat, ita post illam uesperam mane factum est, ut non esset initium con- dendae alterius creaturae, sed initium quietis uniuersae crea- 20 turae in requie creatoris. neque enim caelum et terra et omnia, quae in eis sunt, uniuersa scilicet spiritalis corporalis- que creatura in se ipsa manet, sed utique in illo, de quo dictum est: in illo enim uiuimus et mouemur et sumus, quia, etsi unaquaeque pars potest esse in toto, cuius pars «5 est, ipsum tamen totum non est nisi in illo, a quo conditum est. et ideo non absurde intellegitur sexto die conpleto post eius uesperam factum mane, non quo significaretur initium condendae alterius creaturae, sicut in ceteris, sed quo signi- 23 Act. 17, 28 1 et] haec Ex uespera S 6 perfectione b ut (ex & m. 1) S inquipiat E1 7 ini>r. 8. I- m. 1 R 9 uespera S 10 perfectius (i «. I. m. 1) B 11 enim] ergo b uespera S 12 creaturae conditae S condende S 15 condende S diei SR 18 condende S 19 crea- turaturae P1 21 que R 23 prius et om. b 24 et quia P unaque- que R 25 conditu (al totu g) b 26 est om. b 27 esse mane b non ante initium leg. in b 28 condende S 8* 116 S. Aureli Augustini ficaretur initium manendi et quiescendi totius, quod conditum est, in illius quiete, qui condidit. quae quies deo nec initium habet nec terminum ; creaturae autem habet initium, sed non habet terminum. et ideo septimus dies eidem creaturae coepit a mane, sed nullo uespere terminatur. 5 Nam si in ceteris diebus uespera et mane talium temporum uices significant, qualia nunc per haec cotidiana spatia per- aguntur, non uideo, quid prohibuerit et septimum diem uespera noctemque eiusdem mane concludere, ut similiter diceretur: et facta est uespera, et factum est mane dies 10 septimus, quandoquidem et ipse unus est dierum, qui omnes septem sunt, quorum repetitione menses et anni et saecula peraguntur, ut mane, quod poneretur post uesperam septimi, hoc esset initium octaui diei, de quo iam deinceps silendum fuit, quia idem primus est, ad quem reditur, a quo rursus » hebdomadis series ordiatur. unde probabilius est istos quidem septem dies illorum nominibus et numero alios atque alios sibimet succedentes currendo temporalia peragere spatia, illos autem primos sex dies inexperta nobis atque inusitata specie in ipsis rerum conditionibus explicatos, in quibus et uespera *> et mane sicut ipsa lux et tenebrae, id est dies et nox, non eam uicissitudinem praebuerunt, quam praebent isti per solis circuitus : quod certe de illis tribus fateri cogimur, qui ante condita luminaria commemorati atque numerati sunt. Ac per hoc qualiscumque in eis uespera et mane fuerit, *& nullo modo tamen opinandum est eo mane. quod post sexti diei uesperam factum est, initium accepisse requiem dei — ne temporale aliquod bonum illi aeternitati et incommutabili- 2 deo I^JR1 dei b 3 nec (c 8. I. m. 1) P autem om. S 4 eidera (ei m. 2 in ras.) R 7 significant (n fin. 8.l.m.\)E cottidiana ES 9 eiuedem] eius S 10 factum] factus E1 factum est om. S mane om. El 11 cum quandoquidem cap. XVI E 12 repetitionem (m cxp. m. 1) S 13 ut] et E1 uespera E1 14 esset E1 silendum deinceps E 15 re<Jditur E 16 ebdomadis EPRS ordinatur S 20 conditi- onibus El 22 ea uicissitudine El 23 circfiitus b 26 tamen modo b 28 aliquid S de Genesi aJ litteram lib. IIII. 1 1 7 tati accidisse uanitate temeraria suspicemur — sed illam quidem requiem dei, qua in se ipso requiescit eoque bono beatus est quod ipse sibi est, nec initium eidem ipsi habere nec terminum, consummatae autem creaturae habere initium s eandem requiem dei, quoniam rei cuiusque perfectio non tam in uniuerso, cuius pars est, quam in eo, a quo est, in quo et ipsum uniuersum est. pro sui generis modulo stabilitur, ut quiescat, id est, ut sui momenti ordinern teneat. ac per hoc ipsa uniuersitas creaturae, quae sex diebus consummata io est, aliud habet in sua natura, aliud in ordine, quo in deo est, non sicut deus, sed tamen ita, ut ei quies propriae stabi- litatis uon sit, nisi in illius quiete, qui nihil praeter se ad- petit, quo adepto requiescat. et ideo, dum ipse manet in se, quidquid ex iUo est retorquet ad se, ut omnis creatura in se 15 habeat naturae suae terminum, quo non sit, quod ipse est, in illo autem quietis locum, quo seruet, quod ipsa est. scio, quod non proprie dixerim locum; nam proprie dicitur in spatiis, quae corporibus occupantur . sed quia et ipsa corpora non manent in loco, nisi quo sui ponderis tamquam adpetitu 20 perueniunt, ut eo conperto requiescant, ideo non incongruenter a corporalibus ad spiritalia uerbum transfertur, ut dicatur locus, cum res ipsa plurimum distet. Initium ergo creaturae in quiete creatoris illo mane signi- ficatum arbitror, quod factum est post uesperam sexti diei; 25 non enim posset in eo nisi perfecta requiescere . proinde sexto die consummatis omnibus factaque uespera factum est et mane, quo inciperet consumraata creatura in illo, a quo 1 taemeraria P suscipimur P 2 qua om. El 3 ipsi] ipse S 5 eandem] tande b tam] tamen S 6 prim. in oro. S 7 modulo in E 8 momenti om. Sl 11 propria PS jn stabilitatis E 12 in om. El quiet*e (a er.) E adpetit El 18 re quiescat S 14 quicquid E*BS re»torquet (c er.) S 17 propriae (bis) B in otn. S 19 tamquam om. b adpetitu El 22 distet (pr. t 8. I. m. 2) E 23 cap. XVII E in — creatoris om. PlBl creaturis B2 24 sexte b 25 eo] illo Bbd 26 factaque uespera bis pos. sed m. 1 semel del. S 27 et om. S consummata El 118 S. AureliAugustini facta est requiescere. quo initio eum in se ipso requiescentem ubi et ipsa requiescere posset inuenit, tanto stabilius atque firmius, quanto ipsa illius, non ille huius eguit ad quietem suam. sed quoniam quidquid erit uniuersa creatura quibus- libet mutationibus suis non utique nihil erit, ideo creatura s uniuersa in creatore suo semper manebit; ac per hoc post illud mane nulla deinde uespera fuit. Hoc diximus, cur septimus dies, in quo requieuit deus ab omnibus operibus suis, mane habuerit post uesperam sexti, uesperam uero non habuerit. 10 19. Est aliud, quod de hac re magis proprie meliusque possit, quantum existimo, intellegi, sed aliquanto difficilius explicari, ut non creaturae, sed etiam sibi requies dei septimo die mane habuerit sine uespera, id est initium sine termino. si enim ita diceretur: requieuit deus in die septimo, nec 15 adderetur : ab omnibus operibus suis, quae fecit, frustra huius quietis initium quaereremus. non enim incipit deus requiescere, cuius requies sine initio, sine termino sempiterna est. sed quoniam ab omnibus operibus suis, quae fecit, eis non egendo requieuit, intellegitur requies quidem dei nec coepta nec «0 terminata; requies autem eius ab omnibus operibus suis, quae fecit, ex eo coepta est, ex quo illa perfecit. neque enim operibus suis non egehdo requieuisset, priusquam essent, quibus nec perfectis eguisset; et quia eis omnino numquam eguit nec ista beatitudo , qua non eis eget, tamquam pro- 25 ficiendo perficietur, ideo septimo diei nulla uespera accesgit. 20. Sed plane quaeri potest dignaque consideratione mouet, 1 eum] deum bd in] etiam in b 2 requiesceret b possit S om. b jn stabilius E 3 ille] ips$ S 4 quicquid E*SR 6 semper om. S permanebit S 7 deinceps b 8 post diximus inculcat ut intelligatur b 9 sexti diei S 11 propriae SR meliusque] atque melius bd 13 septimi b 14 diei b diej (i ftn. exp. m. 1) P die* (i er.) JR 17 inquipit Ex 19 quonia (nia 8. I m. 2) R 20 cepta S 21 ter- minata (ta s l. m. 1) S 22 cepta S 23 non] nec S 25 eguit] egeuit (alt. e s. I. m. 1) E egebit P*S beatitudo ista S quia i? 27 cap. XVIII E queri R de Genesi ad litteram lib. IIII. 119 quomodo intellegatur in se ipso deus requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, cum scriptum sit: et requieuit deus in die septimo. non enim dictum est: in se ipso. sed: in die septimo. quid est ergo dies septimus? utrum 5 creatura est aliqua, an temporis tantummodo spatium? sed etiam temporis spatium creaturae temporali concreatum est. ac per hoc et ipsum sine dubio creatura est. neque enim ulla tempora uel sunt uel es3e potuerunt uel poterunt, quorum deus non sit creator . ac per hoc et istum septimum diem. 10 si tempus est, quis creauit, nisi omnium temporum creator? sed illi sex dies cum quibus uel in quibus creaturis creati sint, superior scripturae sanctae sermo indicat. qiiocirca in his diebus septem, quorum species nota nobis est, qui re quidem ipsa praetereunt, sed aliis succedentibus nomina sua 15 quodammodo tradunt, ut illi sex dies nominentur, nouimus eorum primi quando creati sint; septimum autem diem, qui nomine sabbati nuncupatur, quando deus creauerit, non uide- mus. in ipso quippe die non fecit aliquid, immo ab eis, quae sex diebus fecerat. in eodem septimo requieyit. quomodo ergo *> requieuit in die, quem non creauit? aut quomodo eum post sex dies continuo creauit, cum sexto die consummauerit omnia, quae creauit, nec aliquid septimo die creauerit, sed in eo potius ab omnibus, quae creauerat, requieuerit? an unum tantummodo diem creauit deus, ut eius repetitione multi, 25 qui dicuntur dies, praeterirent atque transcurrerent, nec opus erat, ut septimum diem crearet, quia illius, quem creauerat, septima repetitio hunc utique faciebat? lucem quippe, de qua scriptum est: et dixit deus: fiat lux . et facta est lux, discreuit a tenebris eamque uocauit diem et tenebras uocauit 2 Gen. 2, 2 28 Gen. 1, 3 5 tantumodo B 6 est om. b 7 ac] hac P 9 istum] ipsum b 12 sunt R 18 quij qua S rem JE1 14 ipsam El 16 sunt PRSbd 20 dieip E quam b eum om. 6 21 consumauerit R 22 crea- oit El 23 cap. XX E 24 tantummodo] tantum b diem om. S ut] et b 25 praeteri»rent jB 27 repctitione S 28 prius et om. S 120 S. AureliAugustini noctem. tunc itaque deus diem fecit, cuius repetitionem scrip- tura appellat secundum diem, deinde tertium et usque ad sextum, quo consummauit deus opera sua: atque inde illius diei primitus creati septima repetitio septimi diei nomen accepit, in quo requieuit deus. ac per hoc nulla creatura est s septimus dies, nisi eadem ipsa septies rediens, quae condita est, quando uocauit deus lucem diem et tenebras noctem. 21. fiursus ergo ad eam quaestionem relabimur, de qua in primo libro exisse uidebamur, ut item quaeramus, quomodo circuire potuerit lux ad exhibendam diurnam nocturnamque io uicissitudinem, non solum antequam caeli luminaria, sed ante- quam ipsum caelum, quod firmamentum appellatum est, factum esset, antequam denique ulla species terrae uel maris, quae circuitum lucis admitteret sequente nocte, unde illa transisset. cuius quaestionis diificultate conpulsi ausi sumus discepta- is tionem nostram quasi ad hanc terminare sententiam, ut dice- remus illam lucem, quae primitus facta est, conformationem esse creaturae spiritalis, noctem uero adhuc formandam in reliquis operibus rerum materiem, quae fuerat instituta, cum in principio fecit deus caelum et terram, antequam uerbo 20 faceret diem. sed nunc diei septimi consideratione commoniti facilius est, ut nos ignorare fateamur, quod remotum est a sensibus nostris, quonam modo lux illa, quae dies appellata est, uel circuitu suo uel contractione et emissione, si corpo- ralis est, uices diurnas nocturnasque peregerit uel, si spiritalis 25. est, condendis creaturis omnibus praesentata sit suaque ipsa praesentia diem, noctem uero absentia, uesperam initio ab- sentiae, mane initio praesentiae fecerit, quam ut in re aperta 1 repetitione E*S 3 indie E*B2 4 primitus (mi 8. I. m. 1) E 6 septiens ElP 7 post tenebras add. uocauit PBbd 8 relabirour (m 8up. er. t a m. 1) B 9 exiisse bd 10 circumire ElSb poterit Sx exibendam 5, (h 8. I. m. 1) B diutumam b 14 circtlitum b am- mitteret PB om. El 15 questionis S difficultatem Ex ausi om. El 18 adhuc Bl formandam Bl 21 post diem add. in quo requieuit b communiti El 24 circuitu b emmissione B 25 spiritales P 26 ipea om. b 27 in initio S de Genesi ad litteram lib. IIII. 121 contra diuinae scripturae uerba conemur dicendo aliud esse diem septimum quam illius diei, quem fecit deus, septimam repetitionem. alioquin aut non creauit deus diem septimum aut aliquid creauit post illos sex dies, id et ipsum diem * septimum; falsumque erit, quod scriptum est, in sexto die consummasse omnia opera sua et in septimo requieuisse ab omnibus operibus suis. quod utique quoniam falsum esse non potest, restat, ut praesentia lucis illius, quem diem deus fecit, per omnia eius opera repetita sit, quotiens dies norninatus 10 est, et in ipso septimo, in quo requieuit ab operibus suis. 22. Sed quoniam lux corporalis, antequam fieret caelum, quod firmamentum uocatur, in quo etiam luminaria facta sunt, quo circuitu uel quo processu et reccssu uices diei et noctis exhibere potuerit, non inuenimus, istam quaestionem 15 relinquere non debemus sine aliqua nostrae prolatione sen- tentiae, ut, si lux illa, quae primitus creata est non corpo- ralis sed spiritalis est, sicut post tenebras facta est, ubi intellegitur a sua quadam informitate ad creatorem conuersa atque formata, ita et post uesperam fiat mane, cum post 20 cognitionem suae propriae naturae, qua non est quod deus, refert se ad laudandam lucem, quod ipse deus est, cuius contemplatione formatur. et quia ceterae creaturae, quae infra ipsam fiunt, sine cognitione eius non fiunt, propterea nimirum idem dies ubique repetitur, ut eius repetitione fiant tot dies, 25 quotiens distinguntur rerum genera creatarum, perfectione senarii numeri terminanda : ut uespera primi diei sit etiam sui cognitio non se esse, quod deus est, mane autem post 1 scripturae diuinae S 2 quem] quam Sb 3 septimum diem Bbd diem om. S 6 septimo die b 7 quod — uers. 7 suis om. b 9 opera eius Sbd quoties bd 10 ipso om. SRbd 11 cap. XXI E 13 pro- cessu (o ex ae m. 1) B 14 noctes Pl exibere Bl potuerint P, (n exp. m. 1 et 2) E (n s. I. add. m. 1) B 15 prolatione (*. I. m. 2 &i ba) E 16 ilia] ista b 18 ad om. El creatore El 19 et («. L m.2&iei)E uesperaJS1 23 cognitionem E 25 distinguuntur PBSbd creatura El creaturarum E*Sl 27 cognitione b 122 S. AureliAugustini hanc uesperam, quo concluditur dies unus et inchoatur secundus, conuersio sit eius, qua id, quod creata est, ad laudem referat creatoris et percipiat de uerbo dei cognitionem creaturae, quae post ipsam fit, hoc est firmamenti : quod in eius cognitione fit prius, cum dicitur: et sic est factum, 5 deinde in natura ipsius firmamenti, quod conditur. cum additur etiam postea iam dicto „et sic est factumtt: et fecit deus firmamentum. deinde fit uespera illius lucis, cum ipsum firmamentum non in uerbo dei sicut ante, sed in ipsa eius natura cognoscit : quae cognitio quoniam minor est, recte 10 nomine uesperae significatur. postquam fit mane, quo con- cluditur secundus dies et incipit tertius : in quo mane itidem conuersio est lucis huius, id est diei huius ad laudandum deum, quod operatus sit firmamentum, et percipiendam de uerbo eius cognitionem creaturae, quae condenda est post is firmamentum. ac per hoc, cum dicit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in collectionem unam et adpareat arida, cognoscit hoc illa lux in uerbo dei, quo id dicitur, et ideo sequitur: et sic est factum, hoc est in eius cognitione ex uerbo dei; deinde cum additur: et congregata «o est aqua et cetera, cum iam dictum esset: et sic est factum. ipsa creatura in suo genere fit: quae item, cum in suo genere facta cognoscitur ab ea luce, quae iam in uerbo dSi faciendam cognouerat, fit tertio uespera, et inde hoc modo cetera usque ad mane post uesperam sexti diei. 25 23. Multum quippe interest inter cognitionem rei cuiusque in uerbo dei et cognitionem eius in natura eius, ut illud merito ad diem pertineat. hoc ad uesperam. in conparatione 16 Gen. 1, 9 1 uesperam hanc b quo<} (d exp. m. 1) S unos P 2 qua] quia E*S 4 firmamentum P1 6 firmamentum b 7 etiam om. b 10 rectae PS 1 1 uesperae (uespere R) nomine PRSbd concludit El 12 inquipit El itidem mane bd manet S 13 pr. e$t (ro. 1 exp.) S 16 cum] quod i? 17 et] ut jR1 21 etc. bd factum est bd 22 in suo genere ipsa creatura PRbd 23 facienda S fatienda R 27 in natura (in *». 2 ex et) E illut P 28 uespera P comparatione* (m er.) R de Genesi ad litteram lib. IIII. 123 enim lucis illius, quae in uerbo dei conspicitur, omnis cognitio, qua creaturam quamlibet in se ipsa nouimus, non inmerito nox dici potest : quae rursum tantum differt ab errore uel ignorantia eorum, qui nec ipsam creaturam sciunt, ut in eius 6 conparatione non incongrue dicatur dies. sicut ipsa uita fidelium, quae in hac carne atque in hoc saeculo ducitur, in conparatione uitae infidelis atque inpiae non inrationabiliter lux et dies appeUatur dicente apostolo: fuistis enim ali- quando tenebrae, nunc autem lux in domino, et illud: 10 abiciamus ergo opera tenebrarum et induamur arma lucis. sic ut in die honeste ambulemus: qui tamen dies nisi rursus in conparatione illius diei, quo aequales angelis facti uidebimus deum, sicuti est, ipse quoque nox esset, non hic prophetiae lucerna indigeremus. unde apostolus Petrus i5 dicit: habemus certiorem propheticum sermonem, cui bene facitis intendentes sicut lucernae lucenti in obscuro loco, donec dies lucescat, et lucifer oriatur itf cordibus uestris. 24. Quapropter, cum sancti angeli, quibus post resurrectionem co coaequabimur, si uiam — quod nobis Christus factus est — usque in finem tenuerimus, semper uideant faciem dei uerboque eius unigenito filio, sicut patri aequalis est, perfruantur, in quibus prima omnium creata est sapientia, procul dubio uni- uersam creaturam, in qua ipsi sunt principaliter conditi, in *a ipso uerbo dei prius nouerunt, in quo sunt omnium, etiam 8 Ephes 5, 8 10 Rom. 13, 12. 13 15 II Petr. 1, 19 19 cf. Matth. 22, 80 1 q; Rl 2 creatura S 3 rursus PRSbd tantuni om. E1 4 creaturam ipsam b 7 conparatione El impie S inrationa- biliter El 8 enim om. El 10 ergo om. ElPRSbd induamurl induamus nosPRSbd 12 conparationem E coaequales& 13 uide- uimus E1 ipse S nox 8. I. m. 1 R 14 lucernam S eum unde ine. cap. XXII E 15 habeamus Sl prophetiam Rl 16 lucenti om. EPR 20 coequabimur S quo ^quabimur R quod] quam E nobis] nouimus El 21 semper gt (^t exp. m. 2) E 22 eius om. El 24 principaleter P 124 S. Aureli Augustini quae temporaliter facta sunt, aeternae rationes, tamquam in eo, per quod facta sunt omnia, ac deinde in ipsa creatura, quam sic nouerunt, tamquam infra despicientes eamque refe- rentes ad illius laudem, in cuius incommutabili ueritate rationes, secundum quas facta est, principaliter uident. ibi $ ergo tamquam per diem, unde et concordissima unitas eorum eiusdem ueritatis participatione dies est primitus creatus, hic autem tamquam per uesperam; sed continuo fit mane — quod in omnibus sex diebus animaduerti potest — quia non remanet angelica scientia in eo, quod creatum est, quin hoc 10 continuo referat ad eius laudem atque caritatem, in quo id non factnm esse, sed faciendum fuisse cognoscitur: in qua ueritate stando dies est. nam si uel ad se ipsam natura ange- lica conuerteretur seque amplius delectaretur quam illo, cuius participatione beata est, intumescens superbia caderet, sicut 15 diabolus : de quo suo loco loquendum est, cum de serpente hominis seductore sermo debitus flagitabitur. 25. Quia ergo angeli creaturam in ea ipsa creatura sic sciunt, ut ei scientiae electione ac dilectione praeponant, quod eam sciunt in ueritate, per quam facta sunt omnia, participes 20 eius effecti, ideo per omnes sex dies non nominatur nox, sed post uesperam et mane dies unus, item post uesperam et mane dies secundus, deinde post uesperam et mane dies tertius ac sic usque in mane sexti diei, unde incipit septimus quietis dei, quamuis cum suis noctibus dies tamen non 25 noctes narrantur. tunc enim nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti angeli id, quod creaturam in ipsa creatura nouerunt, referunt ad illius honorem et amorem, in quo aeternas rationes, quibus creata est, contem- plantur eaque concordissima contemplatione sunt unus dies, 30 1 factae PR2 2 facte b omnia om. b 3 dispicientes S refe- rentes om. El 4 incommutabili (in s. I. m. 1) 8 6 eorum unitas S - 10 scientia (*. I. m. 2 al sententia) E quin] quia non S 18 natu- ram E angeiicam E 14 se#quae (d er.) E illo (0 in ras. m 2) R 18 ipsa sic creatura (ura in ras.) S sic om. S 19 ei§ (s exp. m. 1) E eu M 22 pr. post om. El 28 uespera P 24 inquipit El 30 eaquae ^1^ de Genesi ad litteram lib. IIII. 125 quem fecit dominus, cui coniungetur et ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus et iucundemur in ea. 26. Huius ergo diei, cuius et uespera et mane secundum supra dictam rationem accipi potest, sexta repetitione consummata est 5 uniuersa creatura factumque est mane, quo finiretur sextus dies, et unde inciperet septimus uesperam non habiturus, quia dei requies non est creatura: quae. cum per dies ceteros conderetur. aliter in se ipsa facta cognoscebatur, quam in illo, in cuius ueritate facienda uidebatur, cuius cognitionis quasi decolor species io uesperam faciebat. non itaque iam forma ipsius operis dies et terminus uespera et alterius operis initium mane in hac rerum conditarum narratione debet intellegi, ne cogamur contra scripturam dicere praeter sex dies conditam diei septimi crea- turam, aut ipsum diem septimum nullam esse creaturam; sed is dies ille, quem fecit deus, per opera eius ipse repetitur non circuitu corporali, sed cognitione spiritali. cum illa beata societas angelorum et primitus contemplatur in uerbo dei, quo dicit deus: fiat, atque ideo prius in eius cognitione fit, cum dicitur: et sic est factum, et postea rem ipsam factam 20 in ea ipsa- cognoscit — quod significatur facta uespera — et eam deinde cognitionem rei factae ad illius ueritatis laudem refert, ubi rationem uiderat faciendae, quod significatur facto mane. ac sic per omnes illos dies unus est dies non istorum dierum consuetudine intellegendus, quos uidemus solis circuitu 25 determinari atque numerari; sed alio quodam modo, a quo et -illi tres dies, qui ante conditionem istorum luminarium com- memorati sunt, alieni esse non possunt. is enim modus non usque ad diem quartum, ut inde iam istos usitatos cogitaremus, 2 cf. Ps. 117, 24 1 coniungitur S et om. PRbd ex] de bd 2 exsultemus Pbd iocundemur SRbd ea] eo PRSbd 6 inciperet Ex 8 in post illo <m. E cuius om. E1 9 cognitionis f\ fin. 8. I. m. 1 supra e) P 10 cum non inc. cap. XXIII E 11 inicium R 16 beata illa bd 18 quod EPb dizit b 23 unus est dies duplic. pos. prius del. P 24 consu#etudine P 28 husque E *iam (s er.) E 126 S. AureliAugustini sed usque ad sextum septimumque perductus est, ut longe aliter accipiendus sit dies et nox, inter quae duo diuisit deus, et aliter iste dies et nox, inter quae dixit, ut diuidant lumi- naria, quae creauit, cum ait: et diuidant inter diem et noctem. tunc enim diem hunc condidit, cum condidit solem, » cuius praesentia eundem exhibet diem; ille autem dies primi- tus conditus iam triduum peregerat, cum haec luminaria illius diei quarta repetitione creata sunt. 27. Quapropter, quoniam illum diem uel illos dies, qui eius repetitione numerati sunt, in hac nostra mortalitate 10 terrena experiri ac sentire non possumus et, si quid ad eos intellegendos conari possumus, non debemus temerariam prae- cipitare sententiam, tamquam de his aliud sentiri congruentius probabiliusque non possit, istos septem dies, qui pro illis agunt hebdomada, cuius cursu et recursu tempora rapiuntur, is in qua dies unus est a solis ortu usque in ortum circuitus, sic illorum uicem quandam exhibere credamus, ut non eos illis similes, sed multum inpares minime dubitemus. 28. Nec quisquam arbitretur illud, quod dixi de luce spiritali et condito die in spiritali et angelica creatura et de *<> contemplatione, quam habet in uerbo dei, et de cognitione, qua in se ipsa creatura cognoscitur, eiusque relatione ad laudem incommutabilis ueritatis, ubi prius ratio uidebatur rei faciendae, quae cognita est facta, non iam proprie, sed quasi figurate atque allegorice conuenire ad intellegendum diem et 25 4 Gen. 1, 14 2 diuisit] dimisit b 3 diiitj dizit dS S 4 cum ait om. S 5 noctem (c in ras.) P hunc diem PBSbd 6 exibet B 7 cum] tum (t ex c) M 9 quoniam] quod Bbd 10 numerata b 12 temeraria Ex taemerariam P praecipitare (pi 8. I. m. 1) S 14 probabiliusque (pr. b 8. I. m. 1) B posset S 15 ebdomada E1 ebdomadam PBS hebdo- madam bd 16 hortu B 17 exibere B 18 illisj eis b 20 condito] de condito PBSbd in om. PBSbd spiritali (i fin. sup. e a m. 1) P 22 regelatione E 24 iam] tam S propriae PlBS 25 figuratae E^SB aliegoricae ESB de Genesi ad litteram lib. IIII. 127 uesperam et ruane, sed aliter quidem, quam in hac consuetudine cotidianae lucis huius et corporalis, non tamen tamquam hic proprie, ibi figurate; ubi enim melior et certior lux, ibi uerior etiam dies . cur ergo non et uerior uespera et uerius mane? 5 nam si in istis diebus habet quandam declinationem suam lux in occasum, quam uesperae nomine nuncupamus, et ad ortum iterum redituro, quod mane dicimus, cur et illic uesperam non dicamus, cum a contemplatione creatoris creatura despicitur, et mane, cum a cognitione creaturae in laudem creatoris ad- 10 surgitur? neque enim et Christus sic dicitur lux, quomodo dicitur lapis, sed illud proprie, hoc utique figurate. quisquis ergo non eam, quam pro nostro modulo uel indagare uel putare potuimus, sed aliam requirit in illorum dierum enume- ratione sententiam, quae non in prophetia figurate, sed in hac \5 creaturarum conditione proprie meliusque possit inteilegi, quaerat et diuinitus adiutus inueniat. fieri enim potest, ut etiam ego aliam his diuinae scripturae uerbis congruentiorem fortassis inueniam. neque enim hanc ita confirmo, ut aliam, quae prae- ponenda sit, inueniri non posse contendam, sicut confirmo so requiem dei scripturam sanctam nonquasi post lassitudinem uei curae molestiam nobis insinuare uoluisse. 29. Quamobrem potest aliquis fortasse mecum disputando certare, ut dicat sublimium caelorum angelos non alternatim contueri primo rationes creaturarum incommutabiliter in uerbi 25 dei incommutabili ueritate ac deinde ipsas creaturas et tertio earum etiam in se ipsis cognitionem ad laudem referre crea- 10 cf. Ioh. 8, 12 11 cf. Act. 4, 11 1 uespera 8 2 cottidianae (e pro ae S) ES 3 propriae B figu- ratae ElSB 4 etiam uerior b 6 occasu El uespere ESb nomine om. b 8 conplatione Pl creata b dispicitur Sd desipi- tur in mg. m. 2 B, in iextu despicitur 9 assurgit PBbd 11 pro- priae B figuratae ElS 12 ea PB 14 figuratae E*S 15 propriae BS posset S quae#rat S 16 adiutus om. El 18 neQuae (ne 8. I. m. 1 add. et a exp.) S ita hanc bd supra aliam add. m. 2 uide B ponenda .E1 22 dispotando P 24 inconmutabiliter E 25 crea- turas et] creatura est Pl 26 eorum ElS 128 S. Aureli Augustini toris, sed eorum mentem mirabili facilitate haec omnia simul posse. numquid tamen dicet aut, si quisquam dixerit, audiendus est illam caelestem in angelorum milibus ciuitatem aut non contemplari creatoris aeternitatem aut mutabilitatem ignorare creaturae aut ex eius quoque inferiore quadam cognitione non & laudare creatorem? simul hoc totum possint, simul hoc totum faciant; possunt tamen et faciunt. simul ergo habent et diem et uesperam et mane. 30. Neque enim uerendum est, ne forte qui est idoneus iam illa sentire ideo non putet hoc ibi posse fieri, quia in his 10 diebus, qui solis huius circuitu peraguntur, fieri non potest. et hoc quidem non potest eisdem partibus terrae; uniuersum autem mundum quis non uideat, si adtendere uelit. et diem, ubi sol est, et noctem, ubi non est, et uesperam, unde dis- cedit, et mane, quo accedit, simul habere? sed nos plane in 15 terris haec omnia simul habere non possumus; nec ideo tamen istam terrenam conditionem lucisque corporeae temporalem localemque circuitum illi patriae spiritali coaequare debemus, ubi semper est dies in contemplatione incommutabilis ueritatis, semper uespera in cogriitione in se ipsa creaturae, semper 20 mane etiam ex hac cognitione in laudem creatoris, quia non ibi abscessu lucis superioris, sed inferioris cognitionis di- stinctione fit uespera, nec mane tamquam nocti ignorantiae scientia matutina succedat, sed quod uespertinam etiam cognitionem in gloriam conditoris adtollat. denique et iile 25 nocte non nominata, uespere, inquit, et mane et meridie enarrabo, adnuntiabo; et exaudies uocem meam, hic 26 Ps. 54, 18 2 dicet] dicit S 5 interiore 5 quadam] quam E1 6 cum priorc simul inc. cap. XXIIII E 7 pr. faciunt S 10 putet hoc ibi| potest et hoc alibi S 12 eisdem (s 8. I. m. 1) E 13 attendere (re «. I. m. 1) E 14 discedet S 15 quoqye E accedet S 16 hic b 17 lucisquae E et temporalem (et *. I. m. 1) B (8. I. m. 2) E 18 coequare S 20 creatura M 21 laude PESbd 22 sed] seu b 23 nocti El 24 succedit S, (i cx a m. 1) R 26 inquid P 27 enarrabo (e 8. I. m. 1) E narrabo S et narrabo E et annuntiabo SEbd de Genesi ad litterara lib. IIII. 129 fortasse per temporum uiees, • sed tamen, quantum puto, significans, quid sine temporum uicibus ageretur in patria, cuius peregrinatio suspirabat. 31. Sed numquid, si iam nunc simul ista omnia gerit atque -5 habet angelica illa societas et unitas diei, quem primitus con- didit deus, tunc etiam cum haec conderentur simul haec babuit? nonne per omnes sex dies, cum ea, quae per singulos deo condere placuit, conderentur, primo haec accipiebat in uerbo dei, ut in eius notitia primitus fierent, cum dicebatur: io et sic est factum, deinde, cum facta essent in sua propria natura, qua sunt, deoque placuissent, quia bona snnt, tunc ea itidem cognoscebat alia quadam inferiore cognitione, quae nomine uesperae significata est ac deinde facta uespera fiebat mane, cum de suo opere deus laudaretur et alterius creaturae, *5 quae deinceps facienda erat, ex dei uerbo notitia, priusquam fieret, acciperetur? non ergo tunc simul omnia, et dies et uespera et mane, sed singillatim per ordinem, quem scriptura commemorat. 32. An etiam tunc simul omnia, quoniam non secundum «o temporum moras, sicut fiunt dies isti, cum oritur et occidit sol et in locum suum redit, ut rursus oriatur, sed secundum potentiam spiritalem mentis angelicae cuncta quae uoluerit simul notitia facillima conprehendente? nec ideo tamen sine ordine, quo adparet conexio praecedentium sequentiumque a& causarum. neque enim cognitio fieri potest, nisi cognoscenda praecedant: quae item priora sunt in uerbo, per quod facta sunt omnia, quam in his, quae facta sunt, omnibus. mens 2 perageretur 6 3 cuius] cuiijejus (e in ras.) P cui eius SRbd 5 illa angelica S 7 dies sex S 8 conderentur (alt. n 8. I. m. 1) P haec/// (aec in ras.) R hic b 11 quae E deoquae E deo quae P itidem ea bd 12 cognuscebat P cognoscebant R 13 uespere b ac otn. S 14 deus opere PRSbd lauderetur Sl 16 fierit P omnia simul S 17 sed 8. I. m. 1 R 19 quoniam] quia PRSbd 20 fient El post oritur add. m. 2 8. I. cotidie E oritur sol b 22 cum .spiritalem inc. cap. XXV E 23 conpraehendente EPES coraprehenden- tem bd 24 et apparet 6 connexio bd consequentiumque b 27 his] iis d XXVIII. Aug. sect. III pars 1. 9 130 S. Aureli Augustini itaque humana prius haec, quae facta sunt, per sensus cor- poris experitur eorumque notitiam pro infirmitatis humanae modulo capit et deinde quaerit eorum causas, si quo modo possit ad eas peruenire, principaliter atque incommutabiliter manentes in uerbo dei, ac sic inuisibilia eius per ea, quae * facta sunt, intellecta conspicere. quod quanta tarditate ac difficultate agat et quanta temporis mora propter corpus corruptibile, quod adgrauat animam, etiam quae feruentissimo studio rapitur, ut inltanter ac perseueranter haec agat quis ignorat? mens uero angelica pura caritate inhaerens uerbo io dei, posteaquam illo ordine creata est, ut praecederet cetera, prius ea uidit in uerbo dei facienda, quam facta sunt; ac sic prius in eius fiebant cognitione* cum deus dicebat, ut fierent, quam in sua propria natura : quae itidem facta in eis ipsis etiam cognouit minore utique notitia, quae uespera dicta est. i* quam notitiam sane praecedebant quae fiebant, quia praecedit cognitionem quidquid cognosci potest; nisi enim prius sit, quod cognoscatur, cognosci non potest. post hoc si eo modo sibi placeret, ut amplius se ipsa quam creatore suo delecta- retur, non fieret mane, id est non de sua cognitione in laudem *<> creatoris adsurgeret. cum uero factum est, faciendum erat aliud et cognoscendum deo dicente: fiat, ut prius itidem fieret in cognitione mentis angelicae et posset rursus dici: et sic est factum, ac deinde in natura propria, ubi sequente uespera nosceretur. * Ac per hoc etiamsi nulla hic morarum temporalium sint interualla, praecessit tamen ratio condendae creaturae in uerbo dei, cum dixit: fiat lux, et secuta est ipsa lux, qua angelica 6 cf. Rom. 1, 20 8 cf. Sap. 9, 15 10 cf. de ciuit. dei lib VHII 21 3 illorum S 6 quanto El tardietate E 7 agit b 8 quod] et b agrabat El acgrauat P grauat S 9 ac] hac R hoc bd 10 in- herens E 12 sic om. El si SJRb 13 fiebat P cognitiong S* 15 dictu 6 16 praecedet S 17 quicquid E2SR 18 hec b 20 alt. non om. Pb (8. I. m. 1) R 21 non assurgeret b post est add. mane d 22 ut] et El 23 cognitionem S 24 factum est b subsequente PSbd 27 condende R 28 sequuta P qua] quo EXPS de Genesi ad litteram lib. IIII. 131 mens formata est atque in sua natura facta est, non autem alibi sequebatur, ut fieret . et ideo non prius dictum est: et sic est factum, et postea dictum est: et fecit deus lucem, sed continuo post uerbum dei facta est lux adhaesitque creanti & luci lux creata, uidens illam et se in illa, id est rationem, qua facta est. uidit etiam se in se, id est distante, quod factum est, ab eo, qui fecit. et ideo cum placuisset deo factum uidenti, quia bonum est, et diuisa esset lux a tenebris et uocata lux dies et tenebrae nox, facta"est et uespera, quia 10 necessaria erat et ista cognitio, qua dtetingueretur a creatore creatura aliter in se ipsa cognita quam in illo; atque inde mane et aliud praenoscendum, quod fuerat uerbo dei faciendura, prius in cognitione mentis angelicae, deinde in natura ipsius firmamenti. et ideo dixit deus: fiat firmamentum. et sic 15 est factum, in cognitione spiritalis creaturae hoc priusquam in eo ipso fieret praenoscentis. deinde fecit deus firma- mentum, iam utique ipsam firmamenti naturam, cuius minor esset tamquam uespertina cognitio : ac sic usque ad omnium operum finem et usque ad requiem dei, quae non habet 20 uesperam, quia non est facta sicut creatura, ut posset etiam ipsius geminari cognitio, tamquam prior et maior in uerbo dei sicut in die et posterior ac minor in se ipsa sicut in uespera. 33. Sed si omnia simul mens angelica potest, quae singil- latim per ordinem conexarum causarum sermo distinguit, 25 numquid etiam quae fiebant, uelut ipsum firmamentum, uelut aquarum congregatio speciesque nudata terrarum.uelutfruticum et arborum germinatio, luminarium et siderum conformatio, aquatilia terrestriaque animantia, simul omnia facta sunt, ac 1 alibi autem S 2 et ante sic om. ElPRSb 3 et] sod PR est om. bd et om. R 4 adhesitque ESR creanti (n s. I. m. 1) R 5 illa] illam SP2 9 tebrae P1 12 et] ad d praenoscendum Ex praecognoscendum E*PRSbd fuerit Pb 13 cognitionem S 16 crea- turae spiritalis PRSbd 16 fieret in eo ipso d 20 possit S 21 in om. S 23 mens simul Rbd 25 uelud fin. S 26 terrarum nudata PRbd fructicum S fnuticum R 27 eonfirmatio b 28 ter- restriaqne E1 ac non] annon PRSbd 9* 132 S. Aureli Augustini uon potius per interualla temporum secundum praefinitos dies? an forte non, sicut ea secundum motus eorum naturales nunc experimur, ita etiam cum primitus instituta sunt cogitare debemus, sed secundum mirabilem atque ineffabilem uirtutem sapientiae dei, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et 5 disponit omnia suauiter? neque enim et ipsa gradibus adtingit aut tamquam gressibus peruenit. quapropter quam facilis ei efficacissimus motus est, tam facile deus condidit omnia, quoniam per illam sunt condita, ut hoc, quod nunc uidemus temporalibus interuallis ea moueri ad peragenda, quae suo 10 cuique generi conpetunt, ex Ulis rationibus insitis ueniat, quas tamquam seminaliter sparsit deus in ictu condendi, cum dixit, et facta sunt; mandauit, et creata sunt. Non itaque tarde institutum est, ut essent tarda, quae tarda sunt, nec ea mora sunt condita saecula, qua transcurrunt. w hos enim numeros tempora peragunt, quos cum crearentur non temporaliter acceperunt. alioquin si rerum naturales motiones dierumque istorum, quos nouimus, usitata spatia, cum haec primitus uerbo dei facta sunt, cogitemus, non uno, die opus erat, sed pluribus, ut ea, quae radicibus pullulant 20 terramque uestiunt, subter primitus germinarent, deinde certo numero dierum pro suo quaeque genere in auras erumperent, etiam si hoc usque fieret, quod de creata natura eorum die uno, id est tertio factum scriptura narrauit. deinde quot diebus opus erat, ut aues uolarent, si a suis primordiis exi- ** 5 cf. Sap. 8, 1 13 Ps. 32, 9 1 potius] etiam PxBlb 6 suabiter ElP enim om. b 7 facilis *i] facile se S 9 illam E uidemus legitur post moueri b 11 in- sitis rationibus PBSbd insitis (i fin. m. 1 ex a) B 12 quos S seminaliter] semina litteris S condendi (n prius 8. I. m. 1) E 14 cap. XXVI E 15 condita sunt bd qua] quae BP2 20 que B 22 quaeque] quoque EPBSb auras (a fin. ex e m. 1) B 23 huc 5 fierent S creata (pr. a *. I. m. 1) P diei S 24 quod E*P quot (t s. I. m. 1) B 25 post uolarent add. si a suis uolarent in P; quae uerba item repetita m. 1 exp. in B exsistentes PB de Genesi ad litteram lib. IIII. 133 stentes ad plumas et pennas per naturae suae numeros per- uenerunt? an forte oua tantum creata erant, cum quinto die dictum est, quod eiecerint aquae omne uolatile pennatum secundum suum genus? aut si propterea recte hoc dici potuit, 5 quia in illo humore ouorum iam eraut omnia, quae per numeros certos dierum coalescunt et explicantur quodammodo, quia inerant iam ipsae numerosae rationes incorporaliter cor- poreis rebus intextae, cur non et ante oua id ipsum recte dici potuerit, cum iam eaedem rationes in elemento humido fierent, 10 quibus alites per temporales sui cuiusque generis moras oriri et perfici possent? de quo enim creatore scriptura ista narrauit. quod sex diebus consummauerit opera sua, de illo alibi non utique dissonanter scriptum est, quod creauerit omnia simul. ac per hoc et istos dies sex uel septem. uel potius unum 15 sexies septiesue repetitum, simul fecit, qui fecit omnia simul. quid ergo opus erat sex dies tam distincte dispositeque narrari? quia scilicet hi, qui non possunt uidere, quod dictum est: creauit omnia simul, nisi cum eis sermo tardius incedat, ad id, quo eos ducit, peruenire non possunt. *o 34. Quomodo ergo dicimus septies repetitam lucis illius praesentiam per angelicam cognitionem a uespere ad mane, cum ipsa tria simul, id est et diem et uesperam et mane semel ei habere suffecerit, cum simul uniuersam creaturam, sicut simul facta est, et in primis atque incommutabilibus 13 cf. Eccli 18, 1 18 Eccli. 18, 1 1 pinnas ElP peruenirent ex peruenerunt Rl 2 oua (u sup. exp. b m. 1 superscr.) P 3 eicerint S eiecevint (i fin. m. 1 ex e) R omne omne Pl pinnatum E^P, (i ex e tnut. m. 1) R 4 rectae S hoc recte R 5 umore ElPRl 6 et om. S 8 idipsum (i init. ex & m. 1) R rectae R 9 easdem EXPXS ea»dem R ratione sine ele- mento Rl aelimento P umido El 10 alites] aliter (r ex s m. 1 ) R 12 ante opera add. omnia PRbd 15 repetitum (re in ras.) R 16 ti- stincte S distinctae ER dispositaeque E dissposite quae (pr. s. s. I. m. 1) R 17 hii JB7 hi* R ii d 19 duc& S 20 diiimus b septiesj sexies E*PRSbd 21 a om. Pl uesperae (a exp. m. 1) P uespera Sbd 22 nespera S 23 sufficerit SR1 24 adque El 134 S. Aureli Augustini rationibus, per quas condita est, contemplaretur propter diein et in eius ipsius natura cognosceret propter uesperam et creatorem ex ipsa etiam inferiore cognitione propter mane laudaret? aut quomodo praecedebat mane, ut in uerbo cogno- sceret, quid esset deo postea faciendum, id ipsum etiam con- s sequenter uespere cognitura, si prius et posterius nihil factum est, quia omnia simul facta sunt? immo uero et prius atque posterius per sex dies quae commemorata sunt facta sunt, et simul omnia facta sunt, quia et haec scriptura, quae per memoratos dies narrat opera dei, et illa, quae simul eum dicit 10 fecisse omnia, uerax est; et utraque una est, quia uno spiritu ueritatis inspirante conscripta est. Sed in his rebus, in quibus quid prius sit uel posterius, interualla temporum non demonstrant, quamuis utrumque dici possit, id est et simul et prius atque posterius, facilius tamen m intellegitur quod dicitur simul quara quod prius atque po- sterius: uelut cum solem intuemur orientem, certe manifestum est, quod ad eum acies nostra peruenire nou posset, nisi transiret totum aeris caelique spatium, quod inter nos et ipsum est . hoc autem cuius longinquitatis sit, quis aestimare 20 sufficiat? nec utique perueniret eadem acies uel radius ocu- lorum nostrorum ad transeundum aerem, qui est super mare, nisi prius transisset eum, qui est super terram, in qualibet mediterranea regione simus, ab eo loco, ubi sumus, usque ad litus maris. deinde, si ad eandem lineam contuitus nostri » adhuc post mare terrae adiacent, eum quoque aerem, qui super illas transmarinas terras est, transire acies nostra non potest, nisi prius peracto spatio aeris illius, qui super mare, 6 posterius (us $. I. ro. 2) E 7 simul omnia bd 8 que E com- memorata sint S 10 in illa E que R dicit] narrat S 12 con- scribta E 13 cap. XXVII E uel] si uel S 15 et ante simul om. bd atque] et bd 17 uelud S 19 transierit S caelique (li s. I. add. m. 2) P 20 longiquitatis El longinquitatis (tis in ras. m. 2) P eiistimare (x in ras.) P,Rb 21 post perueniret add. ad eum E 24 medii terranea S 26 mare S adiacente E 27 terras (•» mg. at partes) b de Genesi ad litteram lib. IIII. 1 35 quod priraum occurrit, extenditur. faciaraus iam post illas transmarinas terras nonnisi oceanum remanere. numquid et aerem, qui super oceanum diffunditur, potest transire acies nostra, nisi prius transierit quidquid aeris citra oceanum supra 5 terram est? oceani autem magnitudo inconparabilis perhi- betur; sed quantacumque sit, prius oportet aerem, qui supra est, transeant radii nostrorum oculorum et postea quidquid ultra est tum demum ad solem perueniant, quem uidemus. num igitur quia totiens hic diximus „prius* et »postea*, ideo io non simul omnia uno ictu transit noster obtutus? si enim clausis oculis faciem contra uisuri solem ponamus, nonne mox, ut eos aperuerimus, ibi potius aciem nostram nos inuenisse, quam illuc eam perduiisse putabimus, ita ut nec ipsi oculi prius aperti fuisse uideantur quam illa quo intenderat peruenisse? et certe i5 iste corporeae lucis est radius, emicans ex oculis nostris et tam longe posita tanta celeritate contingens, ut aestimari conpararique non possit. nempe hic et illa omnia tam ampla inmensaque spatia simul uno ictu transiri manifestum est et, quid prius posteriusque transeatur, nihilo minus certum est. 20 Merito resurrectionis nostrae celeritatem cum exprimere uellet apostolus, in ictu oculi dixit fieri. neque enim aliquid in rerum corporearum motibus uel ictibus potest celerius inueniri. quodsi oculorum carnalium acies celeritate potest tantum, quid mentis acies uel humanae? quanto magis ange- » licae? quid iam de ipsius summae dei sapientiae celeritate dicatur, quae adtingit ubique propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit? in his ergo, quae simul 21 I Cor. 15, 52 27 cf. Sap. 7, 24 1 primum] prius PRbd 2 remanere Rl 4 quicquid E*SR super b 5 terraa SR2 terra PRl 7 oculorum nostrorum b quicquid SR 8 perueniant (n fin. s. I. m. 1) E 9 num] nunc JB1, (post c quod in ras. pos. est lit. 6 litter.) R posttea (t exp. m. 1) P 10 transisit P 11 uisuri] uidenda b 13 putauimus 2?1 14 illo (o sup. exp. &m.l)S intenderant S certae (a m. 1 exp.) S 15 corpora El 16 celerita- te S constringens b existimari Rlb extimari P1 19 quod d 20 caeleritatem S 23 tantum potest TRSbd 26 munditiem d 136 S. Aureli Augustini facta sunt, nemo uidet, quid prius posteriusue fieri debueritr nisi in illa sapientia, per quam facta sunt omnia per ordinem simul. 35. Dies ergo ille, quem deus primitus fecit. si spiritalis ratio- nalisque creatura est, id est angelorum supercaelestium atque 5- uirtutum, praesentatus est omnibus operibus dei hoc ordine praesentiae, quo ordine scientiae, qua et in uerbo dei facienda praenosceret et in creatura facta cognosceret non per inter- uallorum temporalium moras, sed prius et posterius habens in conexione creaturarum, in efficacia uero creatoris omnia 1» simul. sic enim fecit, quae futura essent, ut non temporaliter faceret temporalia, sed ab eo facta currerent tempora. ac per hoc isti dies septem, quos lux corporis caelestis circumeundo explicat atque replicat, secundum quandam umbram signifi- cationis admonent nos quaerere illos dies, in quibus lux i* creata spiritalis omnibus operibus dei per senariam numeri perfectionem praesentari potuerit, atque inde in septimam requiem dei mane habere, nesperam non habere, ut non hoc sit deo requieuisse in die septimo, tamquam ipso die septimo eguerit ad requiem suam, sed quod in conspectu angelorura *> suorum requieuerit ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique nisi in se ipso, qui factus non est; id est, ut creatura eius angelica, quae cognoscendis omnibus operibus eius in ipso et in illis tamquam dies cum uespera praesentata est, nihil post omnia ualde bona opera eius melius cognosceret 25 quam illum ab omnibus in se ipso requiescere nullo eorum egente, quo sit beatior. 1 uidit Bl 2 sint S 9 temporum S cum sed inc. cap. XXVIII E 10 connexione Sbd efficientia S efficatia B 11 que B tempora- liter faceret om. El 12 current E 13 quos (s add. 8. I. m. 1) S 15 ammonet E aromonent PB querere B 17 in om. Sbd 18 et uosperam Sd sit hoc PBSbd 26 eorum] erum P1 27 egentem PBbd Expl. liber. quartus. incipiunt capitula E Explicit liber IIII fol. 101bP Explicit lib quartus 1 1ncipit lib V genesis; ad litteram aureli aug fol. 97b B Explicit geneseos liber quartus (litt. mai. atr.J Incipit liber quintus. (litt. mai. rubr.) pag. 116 h S de Genesi ad litteram lib. V. 137 LIBER QUINTUS. 1. Hic est liber creaturae caeli et terae, (?)cura factus est dies, (?) fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum 5 agri, antequam exortum est. non enim pluerat deus super terram et homo non erat, qui operaretur terram. fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. nunc certe firmior fit illa sententia, qua intellegitur unum diem fecisse deum, unde iam illi sex uel io septem dies unius huius repetitione numerari potuerint, quan- doquidem apertius sancta scriptura iam dicit, concludens quodammodo cuncta, quae ab initio usque ad hunc locum dixerat, atque infert: hic est liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque i5 dicturus est caelura et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in prin- cipio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicen- 20 dum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum, 25 sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus 2 Gen. 2, 4—6 16 Gen. 1, 1 1 Explicuerunt capitula. inc" liber quintus fol. 68 E Incipit liber .V. genesis (litt. mai. rubr.) | ad litt. aureli aug (litt. min. rubr.) fol. 102* P fol. 97b R 2 Hic— creaturae litt. mai. co- lor. P 4 foenum Sd faenum P 5 super terram deus PBbd 6 fin. terra El 7 inrigabat Ex 8 cap. I E certe R sentia El 9 sex in ras. 8 10 potuerunt b 13 hi#c (n er.) R est 8. I. m. \ E 14 quisquam Rd 16 principio (ci s. I. m. 1) P 21 cap. II E 25 terram E 138 S. AureliAugustini rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciera, quae mundus uocatur. Illud hic ergo caelum commemoratum est, quod cum creasset deus firmamentum uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae cum abysso imum obtinebat locum, 5 cum omnibus, quae in ea sunt. sequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terraui, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repe- tito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam 10 esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, ut, si quisquam uelit sic intel- legere, quod superius positum est: liber creaturae caeli et terrae, quemadmodum dictum est: in principio fecit 15 deus caelum et terram, priusquam conderet diem, quia prius et hic commemorata sunt caelum et terra et postea factus est dies, corrigatur consequentibus uerbis, quia et post commemoratum factum diem rursus caeli et terrae nomen adiunctum est. to Quamquam et hoc, quod positum est „cumtf et sic adiunctum, factus est dies, cuiuis contentioso extorqueat alium intel- lectum esse non posse. si enim ita esset interpositum, ut diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum et terram, quisquam forte arbitraretur 85 librum creaturae caeli et terrae sic appellatum, quomodo appellatum est: in principio fecit deus caelum et terram ante 1 quibus (i 8. I. m. 1) E creata E{ 2 redit El redderet (alt. re s. I. m. 1) S uocatur mundus S 3 hinc S 5 ea terri b ob- tinebat i£l obtinet E*PRSbd 8 et anie praemisso om. Sh praemissjo E repetit»o (i er.) E repetit b 14 creaturae CKtttwe {exp. w. 1) S 15 quemammodum EPE 17 terram E 18 est om. PJRbd subsequentibus PBbd 21 inter est et cum 8. I. m. 1 add. dies S et om. E sic] sit b sic 6 (6 add. m. 2) E 22 dies om. S cuiuis (i fin. 8. I. m. 1) R extorqueat (e *. I. m. 1) R esse intellectum Sbd 25 arbitretur ElSl 27 fecit deus om. PEd terraef de Genesi ad litteram lib. V. 139 conditum diem, ac deinde subiunctum: factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod deus fecerit diem : inde continuo rursum dictum: fecit deus caelum et terram, tamquam sic iam, quemadmodum haec facta sunt post conditum sdiem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus 10 caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terrara commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem 15 illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito factus est et secundus et tertius et ceteri usque ad septimum diem. 2. Cum autem nomine caeli et terrae usitato more scriptu- rarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest, cur addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo to posuisse, ut significantius intimaret, quem diem commen- dauerit, quod ait: cum factus est dies. cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circum- eunte nobis uicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. sed cum creaturarum conditarum ordinem recolimus et inueni- «5 mus omne uiride agri tertio die creatum, antequam sol fieret, qui quarto die factus est, cuius praesentia dies iste cotidianus usitatusque peragitur, quando audimus: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, 1 dies>dies (diest exp. m. 1) S 2 sicut ibi] sicubi S inde (de *. I m. 2) E 4 quemammodum EPR1 6 est] set El conexa sunt sit (sit 8. I. m. 1) S connectas Rbd 8 cjiest dies Sl item] idem E1 itidem b 14 liquidius (i fin. 8. I. m. 1) S limpidius b 18 ac- cepi P 19 quur R 20 significatius ElP 21 est] esset E cap. III E quisquam enim E 22 putaret (t fin. 8. I. m. 1) S lucis (u ex o) P quod PR circueunte E 23 eiibetur R 26 dies] est dies cuius S cottidianus ES 27 audiuimus E 140 S. Aure i Augustini admonemur de ipso die cogitare, quem siue corporalem in nescio qua luce nobis incognita siue spiritalem in societate unitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur. 3. Illud etiam non ab re fuerit intueri, quod, cum posset a dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quid- quid in eis est, sicut loqui diuina scriptura consueuit, ut nomine caeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, uniuersam insinuet creaturam, aliquando adiungens et dicens: 10 et quae sunt in eis, ut, quidquid horum diceret, ibi intellege- remus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praesentia solis facit : non ita dixit, sed interposuit diem dicens: cum factus est dies. nec ita locutus est, ut diceret: hic est liber creaturae diei et caeli et terrae, tamquam 15 hoc ordine, quo facta narrantur, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies et caelum et terra, cum fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus diem et caelum et terram et omne uiride agri, nec ita: hic est liber 2» creaturae caeli et terrae. fecit deus diem et caelum et terraui et omne uiride agri — hos enim magis locutionis modos lo- quendi consuetudo poscebat — : sed ait: hic est liber crea- turae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, tamquam illud 25 insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omn.e uiride agri. 11 cf. Ps. 145, 6 23 Gen. 2, 4. 5 1 ammonemur PR in om. RSbd 2 sotietate SR 3 hinc (n exp. m. 1) S 4 inuestigare b, (in add. m. 1) R 5 possit S 1 m terra Sb quidquid ElRl 8 consuebit El 9 celi S sepissime SR additum P1 maris (a ex o m. 1) R 10 creatura E1 11 quae] ea quae S quicquid E*R2S 12 primus (s. I m. 2 add. a* primitus) E 13 fecit Pd (e ex a m. 1) R 14 loquutus PR 16 narrantur ista. Xec sqq. b 17 terra) terram E cum— terram om. ES 19 caeli et terrae om. b cum om. S 20 nec ita— agri om. PRSbd 22 loquu- tionis PR modus S modo P1 de Genesi ad litteram lib. V. 141 Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt et lignum atque herbam terra pro- 5 duxit. an forte hoc illud est, quod in libro superiore molie- bamur ostendere deum simul fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia redi- guntur nomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere? 10 nimirum propter quod supra dixi, ut, si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri ante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. ita iam non ex alio sanctae scripturae libro profertur testimonium, quod omnia simul deus 15 creauerit, sed uicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam «0 uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatio- rumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proticias, quae sic 25 loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terreat, ueritate magnos pascat, afFabilitate paruulos nutriat. 14 cf. Eccli. 18, 1 2 post secundum add. m. 2 8. I. diem E 3 factum (m ex s m. 1) E 5 cap. IIII E 6 simul deum PESbd 7 contexio El cuncta cre- ata Sb 8 nunc autem b 10 dixit E diximus b 13 dixisse (pr. s m. 1 s. I.) R iam] etiam P ##iam (& er.) R scripturae sanctae PRbd 15 pagine S ex] et ex b 16 ammonet PR 1 7 ut] Et b istum] ipsum S 18 et om. b septiens P1 repetum Sl 21 adpraehen- das ESR . autem om. d 22 nondum] non PSlRlb ualentibus (a tx e m. 1) E cap. V E 23 cum om. S 24 materno# E 25 inrideat El adtentoa E^S^R 26 cum uoce ueritate inc. cap. VI E magnos (m s. I m. 1) R affabilitate. (m er.) E 142 S. Aureli Augustini 4. Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est. quid est hoc? nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam 5 essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc diuino elo- quio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non possit, credat tamen ante facta quam ex- 10 orta quisquis huic scripturae pie credit; inpie quippe non credit. Quid ergo dicemus? an, quod nonnulli putauerunt, in ipso uerbo dei facta omnia, antequam exorerentur in terra? sed, si hoc modo facta sunt, non cum factus est dies, sed antequam 15 fieret dies, facta sunt; aperte autem scriptura dicit: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur. si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies, ac per hoc non in uerbo, «0 quod patri coaeternum est, antequam dies, antequam omnino aliquid fieret, sed cum factus est dies. nam illa, quae in uerbo dei ante omnem creaturam sunt, non utique facta sunt; haec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et 25 antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dic- tum est. 1 Quod El uult ergo SRl itaj ista P ita (ta in ras.) R 3 omnein uiridem E omnia uiridia S essent E essent PRS 4 foenum S faenum P 5 hoc] ergo b querendum R fecit b 6 essent (n s. I. m. 1) E non om. b 7 fecesse Sl 8 nontequam El ammone- retur EPR hoc om. b 9 fecisse antequam bd exorerentur (n s. I. m. 1) E exorirentur SR?bd 10 possint E 13 dicimus S 14 ex- orerentur (e med. ex i) E exorirentur SR2bd 18 essent E 19 foenum S faenum PR exoriretur SR2bd cum om. S 20 ac] hac R 24 autem] cum S 25 esset b et om. PRbd 26 exorirentur SR2bd foeno S faeno PR de Genesi ad litteram lib. V. 143 Ubi ergo? an iu ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incrementa et species suas per numeros tem- porum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram 5 sunt, iam exorta sunt . an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum in auras eruperunt, quod per raoras temporum nunc fieri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc 10 facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? semina ergo primum terra produxit? sed non ita scriptura loquebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pa- 15 buli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in' se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, 20 sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra, 25 id est: prius sic est factum in cognitione illius diei, et pro- duxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. 14 Gen. 1, 12 22 Gen. 1, 11. 12 1 in s. I. m. 1 ER rationaliter Rbd 2 euolbant El euolent b 5 erat E 7 germinarent SR*b accessum E 8 erumperunt E erumpunt 8 9 sui El tunc om S 10 dies 8. I m. 1 R 11 foe- num S faenum P speciae R 12 ui] in b quae S 13 scribtura E 14 produxi El terra S erbam S pauuli El 15 faeni PRS geminantem bd 17 se alio secundum (alio exp. m. 1) P 18 cum uoce his inc. cap. VII E 19 exorta b erbis S illa om. El 21 foeni S faeni PR 22 haerbam R foeni S faeni PR 23 seminantem bd herba (hs. l.m. 1) S 1 44 S. Aureli Augustini Quomodo ergo, antequam essent super terram et antequam exorerectnr? quasi eis aliud fuerit fieri cum caelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum deus fecit, aliud autem exoriri iam super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis » facit per temporum moras suo cuique generi adcommodatas? quod si ita est diesque ille societas atque unitas super- caelestium angelorum atque uirtutum est, procul dubio longe aliter nota est angelis creatura dei, aliter nobis; excepto, quod eam in uerbo dei nouerunt, per quod facta sunt omnia, 10 etiam in se ipsa dico longe aliter eis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam, uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem iam per is ordines temporum, secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, *» quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectura et bonum ad escam.- nec tamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ** 21 cf. Gen. 2, 8. 9 1 esset PRb 2 exorirentur E*R2Sbd aliud eis PRSbd fieri in ras. R om. S 4 iam om. PRbd 6 commodatas El accumodatas P 7 cum uoce quod inc. cap. VIII E illa 6 ille (sup. e add. m. 1 ius) R 11 eis nota S notam eis PRbd 12 enim] enim in ras. R etiam Pb 14 con- tendo b 15 antea om. PRb conditarum om. P1 amministratio- nem PR 17 senariam perfectionem E per senariam perfectionem Pbd senaria» perfectione* R acjmodo E 18 terra E1 erbam S 22 deus om. Pl paradjsum E; semper uocali y scriptum, quod hic adnotauisse satis habebo 24 aliquid tunc Sd 25 uelud Sx per- fectioni (i fin. ex e »i. 1) R de Genesi ad litteram lib. V. 145 ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima con- ditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae s condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ei his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum 10 factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. 5.Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset 15 uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens prae- teritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura rion utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt 20 omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motug ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis u deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemad- modum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemad- 12 cf. De ciuitate dei lib. XI 6 19 cf. Rom. 11, 36 4 amministransque PR per om. S 7 alius] alter b etiam alius E 8 iis d 10 non om. b 12 facta* R creatura* R 13 cum unde inc. cap. X E requiruntur— tempora om. 8l 14 pr. tempora s. l.m.lR alt. tempora in ras. P 16 esset (t 8. I m. 1) P 18 quam] non S 20 a 8. I. m. 1 S 23 administrantis— quapropter in mg. m. 1 suppl. S amministrantis PR cum uoce quapropter inc. cap. XI E 24 crea- turam PSb 26 quemammodum EP 27 quemammodum P XXVUl. Aug. sect. ni para 1. 10 146 S. AureliAugustinl modum opevatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesen- tato perficerentur. 5 Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est infomiis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et 10 terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante ununi illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. 15 In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euiden- tiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firma- 20 mentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. » deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibi- libus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigeuas suos, omnia 30 1 inquiperent E1 quemammodum EP 3 connexione bd 10 quae om. d 11 sit] est.fc 13 terram E 14 iam] ut iam Rbd 16 euidentius qu*e (a er.) R 18 enim] ei b 19 optineret ES 20 possit S 21 inquipit El tercio R 22 natura S 23 erbarum S 25 exere- ret] exserereret (re exp. m. 1) P exsereret Rd exerceret b 26 uelud Sl 2(J ordinareturj ornaretur E2S, (in mg.) b qui, a caelo R . de Genesi ad litteram lib. V. 147 scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos teraporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea 5 uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinera creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens 10 uec in ipsis remanens, sed eorum etiam posterioren? cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis, notitiam repraesentans, i5 in qua non habet uesperain, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in prin- cipio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, 20 ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne 25 fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut po- tuerit. 6. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super 17 cf. Es. 11, 2 sq. 28 Gen. 2, 5 tili 1 natilia P1 nata»*##a R 2 per] sup (su exp. m. 1) S exserentur P exercerentur b exsererentur SRd , sexto die S 7 sexiens P 8 exi- buit RSl 10 cognitionem posteriorem PRbd 13 quieti ElPS quies (s in ras.) R conditoris S quia] quae S qua PRbd 16 septarium Pl spuJR1 17 aeclesiaJB1 ecclesiaU 23 cum— dies om. El 24essent# 25 foenum Sd faenum PR exoriretur R2Sbd tractabimus PRl 26 uideri ex uiride R 28 cap. XII E 10* 148 S. AureliAugustini terram, et homo non erat, qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tam- quam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortuni quam factum ab eo 5 uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et 10 omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, ante- quam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super 15 terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui ope- rando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. 20 An ob lioc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluuiam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque 25 adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit . ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine 3'foenum Sd faenum PE 5 faenum PE fecisset] fecisset deus b 9 omnibus ex hominibus P post suis add. quae fecit b 1 1 faenum PE 13 faenum PE 15 ipsufl (corr. m. 1) S foenum Sd faenum PE 17 fecit deus PSbd operaretur S 19 erbaruin Sl ullo opere b nascantur Ed 23 terram] in terra S n ista (n 8. I. m. 1) S 24 sunt — nascuntur om. S autem] etiam PEbd quedam E etiam om. PEbd 25 humana opera PESbd acceda#t (n er.) E utrum- que nunc S 26 iutorium S cuncta (alt. c 8. I m. 1) E nascantur (an ex en) S 27 deus haec bd de Genesi ad litteram lib. V. 149 pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incre- mentum dat, deus. 5 Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uni- uersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno con- mendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, 10 cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die 15 paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cura factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset 20 cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum 25 pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras 2 I Cor. 3, 7% 5 Gen. 2, 6 1 et s. I. m. 1 R om. Pbd 3 est] sit PESbd 6 inrigabat El 7 manans] manus 8 man#ns Rl egypto S 8 pluia R 9 gignentia (alt. g 8. I. m. 1) E 10 tantum] quantum bd possit S adiu- bare E1 quantum] tantum bd 11 minor El non (n fin. 8. I. m. 1) R 12 nascentur E 16 deum («. I. m. 2 al demum) E 17 quo- modo (mo 8. I. m. 1) S 18 deum 8. I. m. 1 S 19 post interualla 8emier. sunt haec uerba: uis superior sex dierum R 21 foenum Sd faennm PR 22 enl s. I. m. 1 R deus pluerat S 24 quemam- modnm EPR talia] alia E*S cum ex com S 25 cum haec inc. cap. XTII E 150 S. Aureli Augustini temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. 7. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quan- tum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla tem- 5. porum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue 10 unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore con- crescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias e* illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae 15 omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. for- tassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret 20 fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana snspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo 23 post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite 3 Gen. 2, 6 1 fecit] fecit deus S 3 ergoj autem bd 4 inrigabat El 6 prima illa bd 7 rectae B caepit S 8 atque] uel S 11 fructecta EB fruteta b umida ElPBl umore ElPBl 12 illi S in illis b 13 potentius P illis ex his m. 1 E cum a inc. cap. XIIII E 16 merito (to 8. I. m. 1) E obtrusus P 17 siccnutus F nunc (c 8up. er. m superscr. m. 1) B 18 inrigetur El 19 conmeruit ElPB 22 id om. S humana suspicio om. Sl 24 post s. I. m. 1 S ei- stitit bd 25 habebat (bat 8. I. m. 1) S (b fin. s. I. m. 1) B suum ex suam m. 1 E 26 loco (co in ras.) B de Genesi ad litteram lib. V. 151 quattuor magna fluraina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus 5 ex illis quabtuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter con- 10 diderat, accepto humoris adiutorio iam etiam per tempo- ralia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte 15 quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera crea- turarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi 20 multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine inter- uallis temponim creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarura eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, 2& ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emit- 1 manere P1 2 fons iste PBbd ille supra iste scr. m. 1 S 6 et omnem S 7 saciabat B 9 inrigare El rigare S ea] illa PBbd in om. S illa] ea PBbd om. S post principaliter add. in eo S 11 spacia B 12 post dierum add. gignerentur b 13 repraessisse B fontibus] aliis fontibus b eam] ea El iam bd 14 uno om. P, s. I. m. 1 B 16 generibus plena S 17 fontes (s sup. er. m a. m. 1) B a 18 electiore] eletiori (a m. 1 add.) S 19 fontes El aut in ras. B 20 rigasset E irrigasse bd adque ElSl 21 pariendam E parianda P tempora S 23 eo om. El 24 iam s. I. m. 1 S 25 in regionej irrigatione b 26 solos illos quattuor PBSbd emittentes ES 152 S. Aureli Augustini tentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, con- locaret? 8. Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae 5 sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudi- cauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum prae- figurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri po- tuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes 10 pro modulo nostro, quantum adiuuamur,' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse iu scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. 15 9. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax 20 est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de crea- turarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam nop intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem 25 1 paradysum S collocaret PBSbd 8 cap. XV E quia enim (*. I. m. 2 al hic enl quia) E quemammodum EPR 4 cucurrerent S seque] sed quae El 5 secuta ES sequuta PR administrationis ElS amministrationis PR que R factae] factaegt E factaest P 6 illo die Rbd 7 inera#t R 9 coniectatam PR 11 adiubamur E1 *ne (e 8. I. m. 1) R 14 commemorat PRSbd 16 querimus SR quomodo om. b 17 inrigabat El 18 uidetur. Si autem ea sqq. (sic) b 19 uideantur PRSd quaeerat S1 ipse S 20 uerax El scribtura E 21 cap. XVI E nam JR1 22 quod P quo* (d er.) R nulla om. Sl 23 amministratione PR 24 ueram E puta- uit EPR1 de Genesi ad litteram lib. V. 153 terrae faciem rigari, quia, si raontes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non eratiam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. 5 10. Cui respondetur, quia hoc uicibus tempornm posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit . aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anni- uersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis io aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum i5 sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsr ipsius abyssi magni- tudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola 20 parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluit scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatera eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique 2b dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae 1 irrigari bd irrigabat bd 2 autem om. P, a. I. m. 1 R 3 sagi- nae (i mtU. m. 1 in e) R dilubii El 4 sic om. Sl 7 iste S ignote El 8 ac (c add. s. I. m. 2) S longique El lonquae S1 partes 8 anniuersalia E 9 conligere El oceani§ S 10 que R latae S 11 ommittam R 13 inundare] inuadere P inundare ex in- uadere R 14 cui] qui b post tempore add. uix bd ex om. P1 15 prebent S curjcui Px ergo sit PRbd 16 fluent P fluente (e fin. 8. I. m. 1) R refluent P 17 cum uoce quod inc. cap. XVII E 18 euidentiam plenitudine PRl 19 atque amaris] aqu^ maris b 21 amnesque] omnes aqu$ b tractatibus S1 22 quisque E[ scrib- tura E appellare scriptura PRSbd 25 faciem] superficiem b 154 S. AureliAugustini non continua specie tamquam maris autr stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non aecipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi oninis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur 6 omnis uestis facies colorata, etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, 10 qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod ia est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est 20 lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. 11. Sed illud etiam atque etiam considereraus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter 25 operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus 17 Gen. 2, 6 21 cf. Ps. 104, 34. 1 stagnis (s fin. add. x. I. m. 1) R 2 riborum El 4 contecioso R 5 omne8 P omnis (i ex e m. J) R quemammodum EP 6 facie E1 continuatum P 7 maculatum P maculatim (i ex u) R 8 etsi] utsi E plena S pl»na R quo bd 10 uel multitudine 8. I. m. 1 R 11 habuerit b aliunde b alicunde (c 8. I. m. 1) R aliqua» (m er.) R 12 unitate» (m er.) R 13 scantent E scaturirent b 15 inrigans El 16 de terra om. PRld 20 dicta {8. I m. 2 add. a* uj E 21 lucusta E*PRl locusta E^R^Sbd egyptii S 22 locustarum E*R*Sbd 24 posset S 25 sentia El quam j^1 de Gencsi a d litteram lib. V. J55 operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum ad- imnistratione, qua usque riunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu 6 ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, ani- malia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur 10 ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. 15 illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic cst liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur. non enim pluerat deus super 20 terram et homo non erat qui operaretur terram. istorum autem contextio sic coepit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. 25 12. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dei, aliter eius illa opera, 15 Gen. 2, 4. 5 21 Gen. 2, 6 1 istam bd earum Sbd aministrationem P amministrationem R administrationem bd 4 cum quibus inc. cap. XVIII E 5 hestate S 6 pullulare (prim. 1 *. I. m. 1) S uirescere om. b 7 metis Rl curribus El et concipi (et 9. I. m. I) E 10 suo tali S 11 acce- dit El 12 que B 13 quaedam El scripturam (m exp. m. 1) PS 14 se» (d er.) R caepit S 18 foenum S1 faenum PRS2 19 exorire- tur Sbd 20 et homo non erat] nec erat homo PRSbd qui (i 8. L m. 1) R 21 contextio (w mg. al cSneiio) b caepit S 22 hac (h *. J. m. 1) R 23 que R 25 cap. XVIIII E 26 illa eius PRSbd 156 S. Aureli Augustini a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae er illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate 5 credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis roinusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. 13. De primis ergo illis diuiuis incommutabilibus aeter- nisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta io sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non 15 ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat, ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis con- siliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribu- *> etur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, 26 quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi 12 Ioh. 1, 1—3 19 Rom. 11, 34—36 24 Ioh. 1, 3. 4 1 que R 2 pcsui (sui m. 2 s. I.) E 4 consuetudine S nostris 8. I. m. 1 R, om. Pd 5 cognitionis b 7 magis] maius SR 8 capa- titatis R post adiutus add. internis aeternisque rationibus bd 10 quem R 11 sicut] sic PRd om. S 13 (et 14) aput EP 17 aput (bis) E*P se om. PRbd 19 nouit El 20 eius om. E aut om. EPRS 23 sequntur E secuntur S adserant E1 24 sentiam J?1 de Gencsi ad litteram lib. V. 157 ipsum uerbum dei, per quod facta sunt omnia, cuius parti- cipes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. 14. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est 5 in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra, uisibilia et inuisibilia. consequens ergo 10 erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia di- stinguit, de" quali uita loquatur, cnm addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: 15 quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut so uita et lux hominum, quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. *5 Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intelle- 7 Ps. 103, 24 8 Col. 1, 16 22 loh. 5, 26 2 potuerunt E »errore (t er.) EP 3 cap. XX E 5 fin. in om. PRS*d 6 etiam multis b terrenis om. b 8 sunt condita S 9 uisabilia P 10 distinxeritmus (t exp. m. 1) R quaecumque El quecumque R 11 Bint] sit E^PBS 12 etiam] omnia S praesertira (er ex en m. 1) E distinguet S 13 addidit S et om. ES 14 si E1 17 creaturaqu*e (a er.) E creatura quae R 18 quae *. I m. 1 R fierent (n 8. I. m. 1) P 19 in illo erant om. Pbd 20 et] est S in ipsa S sapien- cia R 21 dei filius PRSbd 22 quomodo dictum est ow. P1 26 ut — uita erat in mg. add. m. 1 R om. P 158 S. AureliAugustini gatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux 5 hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiuamodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatias. 15. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, 10 quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, 15 per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapieutia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in homi- nibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum so eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et 95 utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse 1 Ioh. 1, 1. 4 16 Iob. 28, 12. 13. 22—25 2 aput ElP 3 erago (a exp. m. 1) R 4 peccora S 5 partici- patione? (s exp. m. 1) E sapienciae jR 7 superius (pe s. I. m. 1) S 8 quidquam Sbd 12 fin. uidit] uidit ea b 13 se om. S in om. S 14 patris (t s. I. m. 1) E 15 sapiencia R 16 uero om. S ' 17 in- quid ElR quis] quid E 19 inquid El 21 perspicit scripsi: per- ficit E1 perfecit E*PBSbd 22 omniaque S 23 aquae] adque El atque PlRb 26 ibi om. S 27 sufficeri El inconcusse»*# R de Genesi ad litteram lib. V. |59 credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, prius- quam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne 5 atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est. 16. Quamuis ergo illa aetema incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, 10 quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi 15 uideret, nec uideret, nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus — : quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibus- dam locorum ac teraporum uerbis, cum sit ante omnia tem- 20 pora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est, qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in 25 ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiarasi non ea uideamus per corporis sensus, remota quippe sunt a sen- sibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis 9 Exod. 3, 14 21 Act. 17, 28 1 fecerat b 2 excordem m. 1 ex exortem R 3 porro (pr. o s l. vup. era8. Utt. m. 1) R 4 sempiternae E sempiterna PR 8 est om S 12 non 8. I. m. 1 S que R 16 quemammodum PR ipse om. 51 23 similitudinem E 24 id#onea (e er.) R 25 aput ElP 26 hoc s. I. m. I S quot (t ex d m. 1) E qualiaquae E 27 ante a add et E*PRSd IGO S. Aureli Augustini aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ei quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro 5 sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum lion facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. 10 17. Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in seito die consummatis requieuit in sep- timo, postea'consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo 15 autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scrip- tura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materia informi. 20 hic mundus plerumque caeli et terrae noinine nuncupatur, sicut iam commemorauimus, quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus uerbis iam, quantum uisum est, disputauimus, quemadmodum congruat conditioni mundi huius, et quod sex diebus consummatus est cum omnibus, ** quae in eo sunt, et quod tunc factus est, cum factus est dies, ut et illud congruat, quod creauit omnia simuL 6Sap.l3,9 17Ioh.l,3 18Ioh. 1,10 20 Sap. 11,18 27Eccli.l8,l 1 oppositis JEESbd tactuque Sd 3 inconparabili? E incorporali S prestantius ES 5 conpraehendere EPE rectae E 6 inquisitiores E 7 possint S 8 non] nam El 11 cap. XXI E 12 die sexto bd 14 autem] enim S 15 caepit S 16 eaque R 18 nihil E1 hoc om. b 19 eum] ipsum PESbd 21 nuncupantur (n exp. m. 1) S 22 quem] quae PRSbd scribta E[ dicit] commemorauit (com in ras. memorauit add. m. 2 s. I.) E 24 quemammodum P conditi- one E1 mundi 8 l. m. 1 S 25 consummatum El cum omnibus om. El 26 factum S est om. PRbd cura factus est om. Et de Genesi ad litteram lib. V. 161 18. Huius uniuersae dei creaturae multa non nouiraus, siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis iuhabitabilibus siue quae deorsum latent uel in profundo » abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam fierent, utique non erant. quomodo ergo deo nota erant, quae non erant? et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et 10 non erant : erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille, cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna cognitione, hac uero uelut uespertina. ipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea fecisset, quam u illo, quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est com- mutatio nec momenti obumbratio. 19. Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior; sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque incommutabiliter. habet autem K) nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere et adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece- angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna » ciuitas nuncupatur, quem primum diem conditum existimamus. 15 lac. 1, 17 1 cap. XXII E 2 altiusj /f/ altius S 3 posset S terrae^rum . (e exp. m. 42) P sunt fortassis b 5 occultis (pr. c 8. I. m. 1) R 6 pr. erat El 8 quiquam E1 quicquam R 10 scientiam E 12 uelud Sl 13 haec E 14 audeo (u 8. I m. 1) R 15 norat PS no»*rat R aput PR 17 nunciis R 18 ac] & s. I. m. \ S 19 omnia»* (in er.) E stabiter P 20 ipsos] illos S quia** (iu uid er.) R 21 adsistere ElS » rr eiusque praeceptis supernis (haec omnia in ras. m. 2) E 23 proprie ElS latine grecae. (latine 8. I. m. 2 add. uid.) R 24 angeli EPRSb «776X01 d adicuntur d XXVIII. Aug. aecl. III pft» 1. 11 162 S. Aurcli Augustini Nam nec illud eos latuit mysterium regni caelorum, quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum coetui coniungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidera ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris, 5 id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inlumi- nare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit abs- 10 conditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut innotesceret principibus et potestatibus in caelesti- bus per ecclesiam multiformis sapientia dei secun- dum propositum saeculorum quam fecit in Christo Iesu domino nostro. sic ergo fuit hoc absconditum a 15 saeculis in deo, ut tamen innotesceret principibus et pote- statibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, quia ibi primitus ecclesia, quo post resurrectionem et ista ecclesia congreganda est, ut simus aequales angelis dei. illis ergo a saeculis innotuit, quia omnis creatura non ante 20 saecula, sed a saeculis. ab ipsa enim exorta sunt saecula et 5 cf. Gal. 3, 19; cf. Retract. II 24. 2 in quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui rcpromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris. non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos; de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per interpretantis errorem. 7 Ephes. 3, 8—11 19 cf. Matth. 22, 30 2 opportuno bd reuelatum (re s. I. m. 1) E quod PBSd 3 cap. XXIII E enim om. b 4 semen (in mg. m. 2 a* sacramtQ) E op- portuno Pbd 5 ipsost P 7 item JR1 mihi enim b 8 annuntiare in gentibus Pbd 10 dispositio] dispositio dispensatio PR (sed in E dispensatio m. 1 del), dispositio et dispensatio b dispensatio d 12 princi- patibus b 13 aeclesiam E eccl^siam B multiformis (m fin. ex t m. 1) E sapientiae EPRSb 14 quem El 15 sic (c s. I m. 1) B absconsum S 16 innotesceret (n init. ex g m. 1) E 17 aeclesiam E sapientiae EPBSb 18 ibi om.b aeclesia E quodP1 19 cum uoce ut inc. cap. XXIIII E 20 omnes Bx 21 ex»orta (t er.) E de Genesi ad litteram lib. V. 163 ipsa a saeculis, quoniam initium eius initium saeculorum est; unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula. ideoque ex persona sapientiae, ante saecula, inquit. fun- dauit me, ut in ea faceret omnia, cui dictum est: orania in 5 sapientia fecisti. Quod non autem in deo tantum innotescit angelis, quod absconditum est, uerum etiam hic eis adparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod 10 manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, adparuit angelis, praedicatum est in gentibus. cre- ditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci ia facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur signiticatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. 20 20. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem ipsum nihil operari. contra 25 quos profertur illa sententia domini: pater meus usque modo operatur. et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo, pater in me manens, 2 cf. Hebr. 1, 2 3 Prou. 8, 23 4 Ps. 103, 24 81 Tim. 3. 16 25 Ioh. 5, 17 27 Iob. 5, 20. 21 1 ante saecul. add. m. 2 omnium E 4 in fin. s. 7. m. 1 P 6 autem non PBSbd ignotescit El innotescet 8 7 hinc Sb 9 inquid El 8acramentum] mysterium S 12 adsumptum El 14 presens S 15 an- gelis (an *. I. m. 1) P 16 loquutionis P 18 loquutionis P 19 pre- sidens S ueritas ex uarietas m. 1 E 22 arbitrantur b ipsum om. 8 24 nihil] autein nihil (autem exp. m. 1) S 26 modo] nunc E*PBSbd aput ElP 11* 164 S. Aureli Augustini inquit, facit opera sua; et sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. deinde quia non solum magna atque praecipua, uerum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit apostolus : stulte, tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et 5 quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius cete- rorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo creda- mus uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc operari 10 deum, ut, si conditis ab eo rebus operatio eius subtrahatur, intercidaut. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti scripturae, quod 15 consummauerit omnia opera sua in die sexto. secundum illa enim genera rerum, quae primo condidit, noua eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. nouum autem genus instituere credi recte non potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam crea- 20 turam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa per- ficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem con- globationibus