सारमञ्चरो

~न

मरामरोपाष्याय- ्ोजयक्लष्णतर्कालद्कारेण बविरचिता।

परिडितकुलपति- वि, ए, उपाधि-घारि-

प्नोमच्जोवानन्द-विद्यासागर-मटाचा्यत्मजनं पर्डित-्रोयुक्त-आशुबोध-विदाभूषरन ` कतया परिवदितव्याख्वया समलङ्कता \. तद सम्भवेन एस, ए, वि, एल, इत्यपाधिकेन पर्ट्ति-श्ोपञ्चानन-तकपञ्चाननेन्‌

संस्कता प्रकाशिता च।

दितौय संस्करणम्‌ ¦

कलिकातामहानगर्व्याम्‌ वाचस्पत्ययन्त्े

मुद्रिता। षर १८३५।

सवं स्त्वं संगतम्‌ दन्यमनकान्नरमह (8 )

प्रकाशक पण्डित-गौपश्चानन-तकपश्चानन।

रन्‌*, रमानाथ मज्ुम्‌दार टोट, भाण्हाष्ट- प्रा्िखान- श्र. पोष्ट-श्रफिख। कलिकाता।

` प्रिण्टर-वि, वि, मुखजौं २न०, रमानाय मजुम्दार द्रोर्‌, कलिक्ाता।

।९। ।। श्रब्टाधसारमञ्चर््या क्रमोक्तबिषधाणां

विषयाः

अरघ कालल्यनिरूपणम्‌

अध लकामादैः शक्तिरूपम्‌ ₹े आख्यातस्य विशेषा अद्य शाख्यातसख वि ] १५

कनम्‌ अद्य शगन्दोधः कथ्यते रथ दिकमकविचारः अय वारकविचदारः अध कतलक्नणप अद्र क्रियालनेफम्‌ अध कमलन्तरस्‌ अधर करणलन्रम्‌ अध सम्प्रदानलच्णन्‌ अध अपटानखक्तणम्‌ अथय अधिकरगणलच्चम्‌ अघ समामवादः अथ कममधारयलक्षणम्‌ तत्परुषलच्तणम्‌ अध दहिगुलच्तणम्‌ अध् बदहुव्रो दिलच्षणम्‌

निघण्टः एष्ठाङुःः विषयाः पृष्ठाः १९ | अथ हन्दलचेणम्‌ , भरे अशथ अ्रव्ययौभावलत्तणम्‌ ५४ अध निर्व्राररम्‌ ५६ अधच एव-क।रविचःर ५७ १६ | अधर इव-छन्द्विचारः ., ५९ २५ | अथ टटेग्यतिघयभाव ६० देर | दय विचार ६२ २४ | (-प्रत्ययविचारः ६रे | अरध्र नञद्यंकधनम्‌ १.“ ६४ २५ अध वघदहधिसायिचारः ६्ट ३€ | प्रघ श्िभिरूपरम्‌ ७० ४० | अद्य ्रदिःग्रारकिरूपणम्‌ ७१ ४२ | दध ग्रज्दतिचारः ७8 ४५ | अय चतुधिधव!चकः- | ७१ 8६ लच्तरम्‌ 8८ | अध वाखटरःददणम्‌ ५० | अध वौषएठ{;वचारः ५१ | अप्र न्दमोधान्तरन्‌ ७९ ,, अध ए्कारटिसद्धाणश्ब्दः ˆ ठम

८4 ^ 4 ^ ^ 02 ` ~ 6 ८८८८ ^ ८.८4८.८८८ ५८८८८ ^

सारमञ्चरी |

(१) हेरम्ब चरणदन्द्रं विघ्रनाशकरं परम्‌ | प्रणम्य जयक्छष्णेन क्रियते सारमञ्चरौ

(२) तन प्रथमतः कालवय-निरूपगम्‌ |

(३) वत्तबानध्वं मप्रतियोगित्वम्‌ अतीतत्वम्‌

=------- - -- --- ~----------------- 8) |

नत्वाऽऽदवरविन्दसुन्दररुचिं वागोश्ररीं सिद्धये ` शन्दानःमनुश्सनं सरलया वाचा स्फ़ट शयन्‌ व्याचष्टे जयज्शनू रिर चितां सारादिमां मन्नं विद्यामू्‌्रण #षनाममदितो विप्राशवोघः सुघ्रौः॥

इद्ध खलु व्याक्ररणं नाम शब्दानुशासनम्‌ “रद्य शब्दानुश्णसनम्‌” दति भमाष्योकरः। किञ्च “एकः ग्रन्टः सुप्रयुक्तः सम्यजन्तातः स्वर्ग लोके कानधघुक्‌ भवति” दल्यादि वेदवाव्ेभ्यश्र स॒प्रतोतमेव शिश्याना मुपादेयचम्‌ ततर किल शब्द्-प्रयोगाव बोधे वयाकर णसा रां शभ्येव प्रति- नियन्तृत्वात्‌ सुक तारमतोनामग्रेषतो बे याकरणसि दान्त वरभुत्वुनां सुखाव- गमाय सःरमन्र्याच्यं ग्रं चिज्ञोषुतर्कालङ्ारो निर्विप्रिन प्रारिखितपरि- समप्रिकामोऽविगोतशि्मचाःरविषयं वित्रविनाशकविनायकप्रणामरू पं मङ्लमाचग्न्नादह, प्रणयेति --वित्ननाशकरं “पर” गं ₹हैरग्नचरश- इन्दं प्रणम्य, तर्कालङ्गसेपाधिकेन जयक्तश्रामणा, इर्य वत्यमारा "'सारमञ्चसे? साराणां, व्याकरणशास्तलयति शषः, मञ्जरो गुच्छः, सा यत एवम्भूता पुल्तिकत्यघेः, क्रियते १॥

ततादौ सव्भियामकतवा कालमिव निरूपयति, तत्रेति ।--“तल्'? निरूपणोयेषु कालघापरिच्छिन्रखयापि तद्रचतौतत्वाना गतत्वादिवस्तु- भेदेन विन्वं सङ्चछत २॥

वर्तमानत्यादि ।- “वत्त नानघ्वंपप्रतियोगित्म्‌' श्रारखपरिसमाप्त-

[९] सारमञ्नरो

= -~-~-~ ~ -~------- ~~" ------------------ ~ =

०-३०७० पो पि धकप 7 ~ ~ + ^

(४) वत्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वं भविष्यम्‌ (५) खावच्छिन्रकालइत्तित्वं बत्तम्मनत्म्‌

त्वमित्यै; अत्र वर्तमानपदानुपादाने पाकानुकूलवत्तमानक्ततिदश्ायाम्‌ अपाचौदिति प्रयोगापत्तिः खात्‌, उत्तरकाले ताटशवर्तमानक्ततेध्वंस- सम्भवेन ध्व॑सप्रतियो गित्वख तल सच्चात्‌। किलातीतः कालोऽद्यतना- नद्यतनभेदेन हिविधः। ग्रतोताया रातेः पश्चाच्लन आगामिन्या; पूर्वान सितो यः कालः तत्र त्ततिष्वंसप्रतियोगौ अद्यतनातौतः, तदतिरिक्तः अनद्यतन इति

वत्तमानेति ।--वत्तमानकालोत्तरकालोत्यत्तिकत्वम्‌ इत्यर्थः अतापि वत्तमानपदानुपादाने पाक्षानुक्रूलवत्तमानक्ततिदशायां पच्यतीति प्रयोगा- पत्तिः स्यात्‌, ताट्शवत्तमःनक्षतः पृवकालावच्छ देनालनि प्रागभावसत्वेन प्रागभाव प्रतियोगित्वस्य तत्र स्वात्‌

साव च्छिनेत्यादि ।--प्रयोगसमानकालौनत्वम्‌ आारब्धापरि समाप्तत्वं घा तदधः येन वस्तुना यः कालोऽवच्छिद्यते तख वत्तमानः, यथा- इदानीं घटो वत्तेते इत्यत्र चटो वत्तमान इति शब्द बोधः अत स्वरावच्छित्त्ववि?षरानुपादाने पाकानुकरूलातौतादिक्ततिदशायामपि पचतोति प्रयोगापत्िः सात्‌, तटृशतोतादिक्ततो कालत्तस्सित्वसत्वात्‌ $ सप्रयोगा1धिकर गकालघ्न तित्वं तन्नष्कष्टाघः। स्वं तत्तदाख्यातप्रत्ययत्वे- नाभिमतम्‌ वत्तमानः पृनश्चतुर्खा भिद्यते, तधा हि “प्रत्तोपतरप्चैव चरत्ताविरत एव नित्यपरत्रत्तः सामीप्य: वर्चमानश्चतुर्विधः।” इति। क्रभेगोतषामुदादरगं यथा-मांसं खादति, ्रादौ मांसभोजनप्रतत्तः परतः उपरतः इत्यवगमः इइ कुमाराः क्रोडन्ति, तदानोन्तनक्रौड़ा- पमावेऽपि पूर्वकरौड़ानां बुद्धौ वत्तमानत्वात्‌ पर्वता िष्ठन्ति नित्यप्दत्त- त्वात्‌ \ किच पर्वतानां स्ितत्वन वरत्तमानत्वेऽपि भूतभविष्यत्कालाभ्यां सम्बन्धविवचया पव तास्तस्य: स्थाखन्ति दरत्यपि खखात्‌। सामोप्यश्च एुनद्िविधः, भ्रूतसामोप्य; भविषत्खामौष्यश्च। भूतसामौप्यो यधा?

"५७-७/

सौरमन्नरौ | [३1

~ ~~

09

^~ 9५ सण 9 “क~न ७०” +

(६) अथ लक रादेः शतिनिरूपणम्‌ तत लटो वत्तमानत्वम्‌ विधिलिडो भविष्यत्वं (७) विधिः सम्भावना च। विधिः कन्तव्यतोपदैशः। (८) सम्भावना कल्पनम्‌। लोटो भविष्यम्‌ भाशौः प्रेरणा आशोः शुभविन्तनम्‌ प्रेरणं प्रवत्त नम्‌। ्रागोलिखो भविष्यच्चम्‌ आशौश्च लुटख्टो- भेविष्यत्वम्‌ तव्यानोययोभेविष्यच्वं विधिश्च

"~ --------------- +

कदा आगतोऽसौति प्रश्रे अध्वखेदादैषंत्तमानन्वात्‌ एषोऽदहमागच्छामोति श्रागतोऽपि वदति। भविषयत्षामौप्ये यधा-कदा गमिष्यसि इति प्रशच एषौऽदं गच्छामौति गमने क्रियमागोयमो वदतोति। ५॥

अधेत्यादि ।- “अरथः कालल्यनिरूपणानन्तरं कालविशेषवाचक- लड़ारौनां शक्तिं निरूपयति लक्रराः खलु दशविधाः, लट्‌ लिट्‌. लुट्‌ खट्‌ लेट लोट्‌ चैति टकारेताः षटर्‌। लङः लिड लुटः दति डिमतश्चन्वारः इति त्कालङ्रेगतेषां विग्नेषतः प्रयोगय्थानानि उदाद्कियन्ते विशदम्‌ ; अता हरिः+ “वत्तमाने परोक्ते श्वो भाषिन्य्धे भविष्यति विध्यादौ प्रेरणादौ भृतमात्रं लडादयः सत्यां क्रिया- ऽतिपत्ती भूते भाविनि ङ्‌ सखृतः।॥» इति ६।

विधिरिति ।- विधिर्नाम प्रषणमिति भाष्यकारः, भृत्थादैः कस्याश्चित्‌ क्रियां नियोजनमिति तदधः। यथा-अग्निरोवं जुद्ुयात्‌ सव गकाम इति ७।

सम्भावनेति --“ सम्भावनं, क्रियासु यौग्यताऽध्यवसायः $ तच्च सम्भीबनं छम इति चैत्‌ भवति, तदा लिडः खादिव्य्थः। अत सूं “सम्भावनेऽलमिति चेत्‌ सिद्ञाप्रयोगे (३।२।१५४ पा०)। रपि गिरिं शिरसा भिन्यात्‌ अत्र सम्भावनादयोतकोऽपि शन्दः। गिरिविदारण पर्याप इति खम्भ वना४ल गम्यत 1

[8] सारमञ्चरो।

3

लङ्लडेरतौ तत्वम्‌ (£) लिटो वक्तुपरोचत्वमतो- तत्वञ्च (१०) खडऽतोततवं क्रियातिक्रमञ्च कुत- श्चिदेगुण्यात्‌ क्रियाया अनिष्पत्तिः क्रिया; तिक्रमः (११) यङः क्रियासममिव्याहा रोऽतिश्यितत्वञ्च

लिट इत्छादि ।-लिटाऽनदयतनभूतत्वं पारोच्यन्चाघधः। पाराच्यन्तु चच्तरादोन्द्रियाणामविषयत्वं, साच्तात्कःरभिन्नविषयत्वमिति यावत्‌, तेन दि सन्तात्कृतव्यःपारे लिूप्रयःगः। ननु अहं पपाचेन्यादौ उत्तमपुरुष कद्यं लिर्‌प्रतत्तिः ? इड खलु प्राचौनेरुक्तं चिन्तव्यासङ्गटदिति। ततः सा्तात्क रोमोत्यादिज्ञानातिषयत्वमिति फलिताः |

खडः ति ।- खड़े भूतत्वं भविष्यत्वं जन्यजनकत्वच्चा धः, “लिङ निमित्त लड क्रियाऽतिपत्तौ" ( ३।३।१३८ पा० ) इति सूत्रात्‌ क्रियाऽतिपत्तिः क्रियाया घात्वधख्या तिक्रमेग पतनं सम्भावनमित्यघः। यदश यत्कानि वा क्रियायाः सम्भवः तदन्यस्मिन्‌ देशे कालै वा तत्सम्भावनं, प्रसञ्जनमिति यावत्‌ उदाहरणं यघा,--यदि वभसदखमजौविष्यं, तदा पुत्रशत- मजनयिषप्यम्‌ इति॥ १०

यङ इत्यादि ।-- क्रियायाः "“समभिव्यादहारः'” पौनःपुन्यं, तच्च प्रक्रत- घात्वधजातोयक्रियोत्तर तादृश क्रिया०ऽनन्तय्यैरूपं, तच प्रज्त्य् पि्ैषया- त्वेनान्वति ; यथा, पापव्यते इत्यादौ प्रक्नतघात्वर्धः पाकक्रिया, तज्जातोयक्रिया पाकक्रियेव, तदडुत्तरवर्तिनी तादृशरक्रिया अर्धात्‌ तच्जातौयक्रिया पाकक्रियेव, तदानन्तय्यं तादृश्पाकक्रिय।ष्वंसाधिकरण- कालच्रत्तित्वं, तेन पाकोत्तरपाकानन्तस्छवत्पा कक्ततिमानिति श्णन्दबोधः, एवञ्च पाकक्रियाया यधोत्तरं प्र्तिखल्े एव पापच्यते इति व्यवद्ारः, पुनः पुन: पचतोति विवर णम्‌ दिः पक्तरि पुनः पक्तत्वेऽपि निरुक्तं पुनः पुनः पक्त्वं,पाकक्रियाया विभिनरत्वन तज्जातौयत्वविरद्ात्‌ पाकोत्तरत्वादि- कच्च॒ पाकसमानकत्तकच्गर्म, तेन पुरुषान्तरोयपाकाद्यत्तरत्वमादाय पापच्यते इति प्रयोगप्रसङ्गः ““अतिश्यितन्चञ्च'” भृशः, तधा च, प्रघानक्रियाणामतिश्रयितत्व भरश्रत्वे यड भवति,तथा हि,जाच्वल्यते दत्यादौ

सारमञ्रौ [५]

~~~ ~ =-= - _ _-_--~---- ~~ दाम ~ =

(१२) सनो घात्वधेविर्षय णा च्छा,समानकेत्तकत्वे- $भिधानम्‌। (१३) णचः कत्तत्व प्रयोजकव्यापारो

~=

~~~ - ~ -- ---~ ~ - ~~ --------------==~---------------~--------------~ ~~~ ~--~- न~

भूपं व्वलतोत्यवाधः। केचित्तु प्रधानक्रियःणां प्रघार्नक्रि्ोपक\रका- गामधिग्यणादौनां वा खशतास्ये यड. भवति, पाकाभावस्ज्ञे जाल्वल्यते इत्यपि प्रव्रागः, तत्न प्रघानक्रियाणां भश्रता } एवं प।कग्यशऽपि जाज्वल्यते दति प्रयोगः, नेव प्रघानौभूतपाकक्रियोपक।रकज्वलनयख भृशत(, अत एव तत्र तत्र भूं ज्वलप्रोत्यवाचः, तु पुनः पुनन्वलुतौति प्रादुः ११॥

सन इति ।--““घाच्रवित्रथिणो सन्‌-ग्र्धय-प्रज्नतिभूतघात्वय- विषवथिखौ या इच्छा सेव सनोऽथः, `“सप्रानकनुकन्डे'” धान्वक्चख छसमानकनुकत्वे सनोऽभिधानसिव्यधः यथा--पाकं चिक्रौषतौत्यादौ दिलोयार्थस्य विणयत्वस्य एूलवात्वथ क्रतावन्वयः, पाकान्वितर्‌लधाचय- करतः स्वसमानकत्त कन्य-स्वविषयत्वेरूपरूम्बन्धाभ्यां सन्रच्छायामसयः $ तथा च, पाकविणयताकक्ततिसमानकन कःाद्क्रतिविपयः च्छ नानिति शरान्दवोधः एवं पक्तु्मि्छतौति वाक्छात्‌ पिपत्चतीत्यादौ टम्‌-प्रज्रतिमूत- पचधात्वर्थस्य विषवत्व-सनानकततृकन्टर परम्बन्धाभ्यामिच्छाथ।मनतयपत्‌ पाक्रसमानकनकपाकविपयक्ैच्छवानिति वौषः। अत एव र्ट तिष्ठासतौत्यादि प्रयोग नापत्तिः, धात्व खि रकमकतया गदश सद- त्वस्य तत्र बःघात्‌, परन्तु गदे तिडास नित्य प्रयोगः साध: सन्नयच्छसां दितौयान्तज्ञम्यय पाञ्षविभ्रेयता कत्वख खरूपसम्ब^्धन, धात्व धस्य क्यार: स्व्ताध्य चग्रकारवव्रएट यसमा नकन कत्वसम्बन्नान्ववोपगमे ग्टडिभ्रियिक्ां सयिःतप्रकारकचछछां बोधयन्‌ ताटृशप्रयौगः प्रभासं स्यात्‌। अत्र स्वसनानकत्तकत्वनिवेशादन्यरौयक्रतिपःकारैरिच्छवति अयं चिङ्गोणति प्रिपन्नतौत्ारि प्रयोगस्य नापत्तिः। अवदं वीध्यं--यतर किकौर्रारैः प्रतरल्यादिसर्‌पेष्ट।घनत्वं तत चिक्र दिगौचरेच्छासच्चऽपि दच्छायकप्तनन्तान्‌. सन्‌-प्रत्ययः “सनन्तातर सनिष्यते” इत्यतुशासनात्‌ चिकौधिमतौत्यादिकी प्रयोगः॥ १२। |

णिव इत्यादि -“ककुत्वभयौ जकः” प्रयोज्यकनृतनिं यत्‌ कतततवं कत्य वुद्भूलभ्यापार; तद्य प्रयोजकः सम्पादकः; “व्यापारः प्रषदिकः,

[६] सारमञ्जरो।

इेतुमानथः। (१४) ठचो वत्तंमानलत्वम्‌

------

“हेतुमान्‌” सखनष्ठाघारतानिरूपिताधेयतासम्बन्वेन देतुवतास्ि तेतुमान्‌ ईतुद्त्तिरित्यधः, प्रयोजककत्तनिष्ट॒ इति यावत्‌, तधा च, देतुनिष्ठः कनंत्वप्रयोलकव्यापारः रिच्‌-प्रत्ययखाधं; तत्न प्रयोजक- कत्तरेव रैतुसं ज्ञा कततसंन्ना वोध्या, ^तव्मयोजको हेतुश्च” ( १।४।५५ ) पाणिनिसूत्रं, तदधस्तु-“तस्य" कतः, प्रयोज्यकततेरिव्यथः, “प्रयोजकः प्रेरकः, तथा च, प्रयोज्यकक्तव्यापारानुकरूलव्यापारवान्‌ इडतुसं ञः कन्- संज्ञ स्यादिति। तत श्स््ान्तरमपि--“^प्रेषणाष्यषसी कुवन्‌ तत्छमर्घानि वाऽऽचरन्‌ कर्तेव विदितः शस्ते हेतुसंज्ञां प्रपद्यते ॥» इति तत “तक्छमर्थानि? तख शिचप्रक्रतिभूतघात्वधेखय सम्पादनसमर्थानि कार्य्याणि आचरन्‌ $ एतेन अचेतनादटैरपि ताटृश्कार्य्याचर रनुकूलत्वेन कत्त्वं बध्यते एव प्रयो ज्यकनृनिष्ठकततृत्व( छत्यनुकूलव्यापार ) प्रयोज- कव्यापारः प्रषादिः प्रयोजककत्तनिष्ठ इति णिच्‌-प्रत्ययसय निष्कुटाः तधा च, दैवदत्तः यज्नदत्तन पाचवतौत्यत्र यक्रदननिटपाकककत्नप्रयोजक- प्रेभणाररिरूपव्यापारवान्‌ दंवरत्त दति श्ण््दबोधः। अचतनसख प्रयोजक- कत्तत्वस्थने भिचा वासर्याति भिन्लुकं, सङ्कामो वासयति वौरमित्या दिस्य भिच्चक्रादिनिषठवासादिकत्त चप्रयःजकव्य.पारः प्रचुरतरभिक्चालामादि- जन्यटश्िविपरेषः, तस्सम्पादकत्वेन ताट्शव्यापारवती भिचा इति बाघः। चुरादिस्यघ्ष ख्वाध णिचः स्तेयादिरूपोऽघः, तन चोरयतौत्यादौ सम्पदेनान्यतरपैयथ्यनियमेन स्तेयादिरूपस् शिजन्तघात्वद्स्यानुकूलक्तति- मानिति बोधः। कंचित्त घातुप्रक्ततिकसख शिचोऽनुक्रूलव्यापारः व्यापार- मातं वाऽघैः, शन्दवबोपे अपदाघ॑सय संसर्गविधयवैव भानस्ीकारेण व्यापारमात्रा् घात्वधसयानुकूलता संसग भानसम्भवात्‌ ; एवच्च चैत्रं भावयति आत्मानं गमयतीत्यादौ चेलोत्यच्नुकूलव्यापारवान्‌ आतम- गत्यनुकूलव्यापार वान्‌ इत्यादि श्णन्द बोधः क्रचित्‌ कानानुकरूलव्यापारो- ऽपि खिचोऽघैः, यघा--कथचकः कंसं घातयतोत्यादौ कंसदननक्तानानु- कूलाभिनयादिरूपव्यापारवान्‌ कथक इति बोघ इति प्रादुः १३।

ठचो वर्तमानत्वमिति -“वत्तमानत्वं'" खावच्छिनकालत्तत्तित्वं ख-

सारमञ्नरौ ` [७]

(१५) शद-शानथोवत्तमा नत्वमेक कत्त कलम्‌ एक- कालोनत्वञ्च क्-कवतु-प्रल्ययोरतोतत्वम्‌ (१६) तुम्‌-वुणोः क्रियार्था क्रिया एककर्त॑क-

प्रयोगाधिकरणकालत्रत्तित्वं वाऽचः। च्राता इत्यादो तु आश्रयत्वा्धक- तायाः कतः कुप्तचेन कन्तेक्तश्च क्रतावेव शक्रः टजधवत्तमानत्वस्य तु ताद शक्ततावेवा चयात्‌ पक्ता गन्तत्यादौ पाकानुकूलवर्तमानक्व्या ग्यः गमनानुकूलव तमा नक्रत्या्य इत्यादि बोघनिर्वादः | “श्रोलाचारसाधुषु वत्तमाने दडः इति सङि्नसारसूत्रे क्रमदीश्वरेण टो वर्तमान- त्वा्घांमभित्रानात्‌, समुग्धवाधे “टखको घे” दति सूतव्याख्यायां “वत्तमानकालेऽभिघानात्‌"' इत्यादेः रामतकवागौओेना युक्तचाच्च टचो वत्तमाननत्वाधकत्वं नाप्रामाणिकम्‌ शलाय टचो विधानात्‌ यःद्ायो गच्छन्ति, पक्तारो गच्छन्तोत्यादिप्रयोगसख युद्पाकायनुकूलवत्तमान- क्त्यभवेऽपि याद्ारीनां युडपाकादिशौलतया अपचत्यपि सूपकारे पचनयोग्यतया पाचक इति एयागवत्‌ नानुपपत्तिः १४॥ श्रट-शानयोरिति -शट-प्रत्ययख शन-प्रत्ययख चैत्यः “एक- कततृकात्वं” शट-शानप्रत्यययोः प्रक्षतिभृतघात्वर्थख यः कर्तास एव मुख्यक्रियायाः कर्ता ताट्रश्धाचध्योः समानकन्तुकन्वमित्यधैः “एक कालोनत्व” ताटशचःत्वधयोरेकक!लघ्नत्तित्वमधेः। इत्यञ्च पचन्‌ तिष्ठति अजयन्‌ तिष्ठतोत्यादौ शद-प्रत्ययेन पचनाजंनयोवत्तमानत्वं पचनावद्यानयोरजन वश्य (नयो शच समानकन्तकत्तुकत्व समानकाटनत्वच्च प्रतोयते। शट-शानप्रत्यययोवत्तमा नत्वा धकत्व एककालोनत्वाघ कत्वं निग्युयोजनकभिति वक्तं, वसन्‌ ददपर्यादौ अतोतवासकत्तकनतुकां दश नमिव्यध प्रतीतेः, तत्र वाके वर्तमानत्वं प्रतीयते अपि तु अतोतत्व- भेव, सुतरां वासद्‌ नयोः समानकालौनत्वं प्रतौयत ततर “घातु- सम्ब प्र्याः” ( ३।४।१ ) इति पाणिनिसूत्रं पमाम्‌ १५ ॥। तुम्‌-वणोरिति ।-तुम्‌-्रत्ययख वृ ण-परत्ययस्य चैत्य; एतत कलाप-

{८ सारमङ्गसे

== ~ ~

त्च, खट श्तासग्बस्धन क्रियानिमित्तोभूबक्रिया क्रियार्घा (१७) क्िन्‌-चजञ्‌ ल्यटां कालसामाग्यो भावश्च, भावो घालर्धः (१८) ल्‌} च्‌-ल्यरोर्भाव

~ ~------+~-““- ~ ------------------~““------------~- "~न

मते $ पाणिनिमते तु तुमुन्‌-रवली, सुग्धवबोधमते तु चतुम्‌ शको बोध्यो क्रिया्घां क्रियेति -- “क्रिया घाचघधः, “अध.” प्रयोजनं यस्यां एवम्भूतायां क्रियायासुपपदौभूतायां गम्यमानायां भविष्यत्‌काने उप- पदोभृतक्रियायाः प्रयोजनौभूतक्रियायाश्च समानकन्तकत्वे परमोजनौ- मूताधकघानोभषि तुम्‌ कर्सरि वृण प्रत्ययौ मवत इति परिनि प्रभत्यः। ग्रग्क्ल्मते तु “यत्‌ यदुट्श्य प्रवत्तत, तत्‌ तख प्रयोजन प्‌”? दति निश्रमात्‌ उदग्यतथ्ा क्रियया “"निर्मित्तौभृताः' प्रयःजनोभूता या क्रिया सैव क्रियार्था क्रियेत्य ओः, तथा च, वख घातोरर्थः समानकत क- ख.न्यघात्वघस्य प्रयोजनं भवति दस्मत्‌ घातोभविष्यति का मातर तुम्‌ क्तरि वग भवीति तात्प्यप्‌ यघा-क्लषणं द्रुं यति, क्रणं दर्को यातोव्यादौ स्यकततेकं कणाकर्मकं यत्‌ भविष्य ःनं दन्मययोजरगमनन्यरय दलि तद्टग्यकगसमाग्रय इतिवा शब्दषोघः। अत्र दश्नक्रियायां गमनक्रिया उद्‌प्यनया निर्मित्तत्वन एषात)कत्तरं त्‌ {-वुयो योध्यो अत्र क्रियार्घाय.मिन्युपारानात्‌ धावतत पतिष्यति दष्ड इत्यादो घावगक्रि तयां दण्डपतननिसित्तत्यपि नतु तदृहग्यतया तनिमित्तत्वं, क्रियायःसिव्युपादानात्‌। भिचिप्यं इत्यख जटा दृन्यादैः मित्ता लप्ा दूति क्र्वा असख जटा वरते इत्यर्धः; तश्चा च, तत्र भिच्तोद्‌गश्यन जटाघारिता भिन्तायामृदटश्यतया जटानिमित्तत्वऽपि ज्टान क्रिया, अपितु द्रव्यविभ्रैषण इति। तत्र॒ तत्र घावना्धकसख भिचचाघंकस् चातोरत्तरं तुम्‌ वुणोः प्रसक्तिः १६॥

क्तिन्‌ इति।-क्तिन्‌-वज्‌-ल्युटं “कालसामान्यः” भूत-भविष्यद्‌- वत्तसानानामन्वतमः कालः,.माव्रश्च"दाचधश्चायः ; तया च,भावविडित- -प्र्यानां सखरूपार्धकत्वं मभभिव्याहतधाचर््र्यसाधार णधघर्मपरत्वं बोध्यं, तेषां निर््रकत्वे तु पाकं पश्ेत्यादौ सुवै घा चर्था चयखाच्युत्यञन- तम्रा घात्वधष्च प्रचनादैः .कमेत्वादावन्वयातुपप्रतति; खात्‌ 1 १७॥

सारमञ्जरौ [९]

------~ - ~ ----~---~---- ~ ~~~ ~~ ~ ------ ~. -----------~- ~~ -- ~----------- -~-----------~ ----*+

„~+ -\+ ~+ + ^~ « «~~ ~~ ~~~ ~~~ --- ~^ ^-^ =`

आनन्त्यं, क्रिधासमानकत्तकत्वमपोति सङ्कपः।

(१९) रथ लकारख्(नौयतिडनम्‌ आष्यात- पदवाच्यत्वम्‌। आख्यातस्तिविधः, कन्न- विहितः, क्मविहितः, भावविहितश्चेति। अध

क्रा च्‌-ल्यपोरिति।-क्ताच्‌ःप्रत्ययसख क्ताच स्याने जात-ल्यप्‌ प्रत्ययसय चैत्यघः “भाव,'” घान्वधः “आनन्त्यैम्‌' उत्तरत्यम्‌ क्रियासमान- कतकत्वं'” समुख्यक्रियाय्ाः क्ताचुप्रत्ययान्तप्रतिपाद्यक्रियायाश्च एक- करकल्वमित्यर्थः तथा डि, विष्णु नत्वा प्रसम्य वा स्तौति विप्र दत्यादौ विग्णुविषथकप्तुतिसमानकत्तकनन्युत्तर( प्रणल्युत्तर )कःलवत्तमा नस्तुत्यनु- करूलव्यापाराग्यो विप्र इति श्णन्दबोघः। क्रचित्‌ तादृशक्रिययोः समानकालोनत्वमपि तदधः ; यघा-सुवं व्यादाय खपितोद्दरो निद्रा समानकालोनं तखछमा नकत्तकं सुखकमताकं व्वादानम्‌, अत एव ताट्ृरणयादानप्तमानकालोनषवापानुक्रून्यायाराग्रव दति शाब्द्बोधः। ननु कथंख्तंद्ृषट्रादृःखं भवति, प्रियं दृष्टा सुखं मवनोन्यादौ दर्भन- क्रियाया उव्यत्तिरूयमपनक्रिघायाश्च भित्रकत्तकतया क्ताद्‌-प्रत्ययख सावता? इति चन्रे; खितादिपदाष्याडहारेग स्थित्यादिक्रियद्ा समान- कतकत्वनिर्वाहान्‌ ; तथा डि, खतं प्रियंवा दृष्टा स्थितख दुःखं सुखं वा भवतोति तत्र बोधः; एव्र तत्र द्रनक्रियायाः सितिक्रियायाश्च समानकर्तकत्वं बोध्यम्‌ १८।

अय लकारस्थानौयेव्यादि ।--"लकारस्थानोयार्ना” लटलोड़ादि- द्‌श्विघलज्रारप्रतिपादययानां “तडं” तिङ्(दिसाशोतिग्रतसहनक- प्रत्ययानाम्‌ “त्राख्यातपदवचखन्वम्‌” आख्यातपदप्रतिपायत्वमित्यधः आख्यातचच्च धत्वर्घावच्छिन्रखाद्यत्नविधैयताकान्वयवबोघसमथ शब्दत्वं, तथा चाख्यातस मान्यल यत्रापरनामक्रतो शक्तिः, तसखयाच्चानुकरूलतासम्बन्धेन घात्व्स्य विशेषणतया घाचर्घावच्छिनरयत्ो बोध्यत, शान्दबोधे ताटृश- यत्रख विधैधतया भानात्‌। ताटृश्यत्रविघयताकान्वववोघसमघः शब्दः .तिड.प्रत्ययादिर्बोध्यः। “स चाख्यातः” पूर्वाक्तः श्राख्यातपद्‌वाच्स्िङ्ादिः

[१०] सारमभ्नरो

म्द ----------~-- -----~ ----~~------- ~ ¢ ---- ~~~ ~ #

------*~-~ +~ ~ <~ ~ ~<“ ^~ ^ -

[नि + 1

कन्नविहिताष्यातस्य क्ततावेव शक्तिः, क्रतित्व- रूपश्यक्यताऽवच्छेद कलाघवान्न क्तरि, शक्यता- ऽबच्छद क-क्रतेरननुगमात्‌ (२०) चाख्यातेन कार्तुरनमिधानेन चैवः पचतौत्य्र चैवपदानन्तरं ढतीयापत्तिः लकारेण नामिहिततवात्‌ इति

(-लिविघः” तिकलः तयो वा विचाः प्रकाराः, मेदा इति यावत्‌, यस्यस तिविधः लिविधत्वेन व्यवद्ियमाण इत्यध: तत्रेति निरद्वाररी सप्रमौ तेषु कत्तं विहित-कर्मविदहित-भाव विदहिताख्यातेषु मध्ये कत्तृविहिताख्यातख “क्ततावे व” यन्न एव शक्तिः, एव-क।रेगा क्तिविश्ि् शक्तिव्यवच्छिद्यते श्रक्तिश्च इदं पदमिममधं बोधयतु इति, अस्मत्‌ शब्दादयमर्थो बो व्य इत्धाकारा बेश्वरेच्छा पद ज्ञानानन्तरं तादशेच्छारूपशक्तिज्नानादधवबोधो भवति 3; तादशणकतिक्ानचच व्याकरगकोषादितो भवति; तधा रहि, “प्रक्तिग्रह व्याकरगोपमानकोषाप्रवाक्यादृग्यवद्।रतश्च वाक्चस्य शेषात्‌ वित्रतेवदन्ति साननिष्यतः सिद्धपदस्य व्र्वाः।” इति। तद्दादर्णादि माषापरिच्छदादिग्रन्ये अमुसन्धेयम्‌ क्षतित्वावच्छिन्ने भक्तिस्वौकारे युक्तिमाह, क्रतित्वरूपैति ।- क्रतित्वख जातिरूपतया अनुगतन्वेन तख शव्धताऽवकछेदकत्वे लाघवम्‌, अतः “कत्तरि” व्र तिमति शग्दिकामिमते त्यादि; न, शक्तिः कल्यनोयेति शेषः तत्र ईतुमाद, शक्यतेति ।-- भव्धताऽवच्छदिकायाः “ल्तेः"› यत्रूपाया “अननुगमात्‌”? प्रतिन्यक्तिभेदेन ` भेनात्वात्‌, नानाव्यक्षिषु शक्यताऽवच्छदकत्वकचखने गौरवादिति भावः १९

शङते, चाख्यातेनेत्यादि ।--“आसख्यातेन'” कत्तुविहिताख्यात- प्र्थयेन “क्त्‌: क्षतिमतः, “अनभिधानेन?” आख्थातप्र्यया शक्यत्वेनेति यावत्‌, “लकारे आख्यातप्रत्घयेन अयं भावः+-“कत्तकरगयो- सतोय" (२।३१८ ) इति पाणिनिसूत्र अनभिहिते कत्तरि करणो ठंतौवा विधानात्‌ आ्राख्यातप्रत्धवयस्य क्रतौ शत्या क्तिमात्राभिधायकत्वे

----- क्क

स।रमञ्चरो [११]

= # 3 1 नी

वाच्यं, कत्तंगतसद्धाभिधानानभिघानाभ्यां ठतो घादेग्यवस्या पितत्वात्‌ (२१) एवं व्यापारेऽपिन शक्तिः, क्रत्याश्साधारणयावद्ापारानुगतेश- धर्माभावात्‌

~ ~~~ --------- -------~ ~~~ --

चतः पचतोत्यादौ तिङा क्ततिमालाभिधाने कत्तेरनभिधानेन कतते- वावकचतपदात्तरं टतोयापत्तिः, निरुक्तानुश्णसनवबलादिति। तच्छङ्खां निरस्यति, कतत गतेत्यादिना ।--तघा दि, यलाख्यातेन “कत्तगतसद्कयाया अभिधानं” कत्त विश्ेष्वकसङ्खगाप्रकारकान्वयबोधस्तत्र तादृशान्वयवोध- जनक-लकारादिसमभिव्याहृतकत्तवा चकपदोत्तरं प्रथमा भवति, यथा- चैव पचतोत्यादरौ लकारय्थानौयतिपा वैत्विगरेष्यकेकत्वसङ्गा बोधनात्‌ तादृशलकारसमभिव्याहतचत्पदोत्तरं प्रघमा। तलरानुश्रासनं यथा मुग्धबा धमते “त्ये तिवादि-क्दादिप्रत्ययेरक्ताधं कारके प्रो प्रथमा भवतोति एवं यत्ाख्यातेन ^कत्तगतसङ्खय(या अनभिधान" कत्तृविभ्रैष्यक- सङ्ाप्रकार कान्वयं बोधस्याजननं तत्र तादृ शान्वयवोघाजनकनकारादि- समभिव्य।हृतकार्तवा चकपदोत्तरं टतीया भवति, यथा--चेत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ लकारस्थानोय-ते-प्रत्ययेन चैतरविगरष्यकेकल्वसङ्कयाया अवोघनात्‌ परन्तु कमवाचकतण्डलगतेकन्वसङ्खगा बोघनात्‌ ताटृश्लकार- समभिव्याहतचेनपदोत्तरं तीया, तत्ानुश।सन॑ “कत्तकरणयोस्तृतोया?' इति पाणिनिः। तादृशसू बरखक्तरूपाथ एव तात्पथ्यम्‌ सुग्धवौघ तु “साघन-दैतु-विशेषण-मेदकं धं कर्ता घस्त्ो?दइति व्यवस्था पितत्वादिति -तथा हि,कन॒विहितासिढमदयः कत्तगतसङ्भपाया एव बोधनात्‌ ताश सहव समानसङ्खकवचनाः भवन्ति, क्मविहिता खिडनदयः कमगत- सड्गाथा बोचनात्‌ ताटश्सडगा समानसङ्गयकवचनाः भवन्तोति स्पा- बोघनाबोधन।भ्यां प्रघमादतोययोनियमनादित्यघ; २०॥

ननु निरुक्तदोषदाख्यातसखय क्तरि शक्तिर्मा भवतु, परन्तु व्यापारे श्रक्किकल्यने का चति; ? इत्यत आड,एवसमित्छय दि ।--“एवं ˆ श्रक्यताऽवच्छेदक- ्रतेरननुगमात्‌ यघा ्राख्यातसख कनरि ए्क्तिः तथेत्य्टः) व्छापारेपि नं

सारमञ्चरो

~ -~^~ ~ ~ ----~---+ --.--~ ~~ ~ (य + --~ +~ ~ -+ ~--~~ -~- +~ - -~ ~ ---- «~ ~ ~-- --*~ =^ «~ ^-^"

अथ कार्तविहिताष्यातस्य कछतौ वक्षमान- त्वादौ एकत्वादौ शक्तिः सिद्धा| (रर) तत्र शाब्दबोधे क्लताेव वत्तमानत्वादिकम्‌.एकत्वादि- कञ्च कत्तथ्यं प्रतोयतै। एकपदोपात्तपदाघधयोनं विशेषशविरष्यभावेनान्वयनोध इति व्युत्पत्तेरखी- कागाट्‌ननुभवाच्र | (२उ) अथ कमविहिताख्यातस्य णले शक्तिनं

प्रक्तिःः कल्मभौयेति शेषः तत्र चेतुभाद, क्न्धादोति -क्त्यादि- साघारगास् यावदृव्यपारगत्खय व्यापारत्टस्यानुगतेकघनन्दाभावतेन तला- ख्या तश्कयताऽवच्छदकलत्वकल्पने मदहागौरवादिति भावः २१॥

ननु श्राब्दवोध्रे आख्यातार्घानां कछतिकालसद्भानां कस्य कुलान्वयः ? दत्याकाडगयामाद, तत्रत्या दि ।--“ तल" तेषु मध्ये इत्यः अन्वयश्राख ग्र्घमान्तपददये बोध्यः क्ततावेवेव्येव-कारेय क्रियाया व्वच्छंदः, अन्यदा यद्‌! पुरुषः पाकानुकूलयन्रशून्यः किन्तु तद घौनागन्निसंयोगादिरूपः पच्या- द्धो विदयते, तदा पाकक्रियाया वत्तमानत्भन अयं पचतीति प्रयोगापत्निः स्यात्‌ कप्तच्यवेन्येव-कारेय क्त्या दिव्यवच्छदः, अन्यधा गुग गुणानङ्गे- कारात्‌ गुणत्वरूपक्रतौ मुगरूपसद्धयाया अवापितान्वयबोधारम्भवः स्यात्‌ एव घ्र कत्त विदिनास्िहनदयः कत्त गउसद्कयासमानसह्गक वचनाः भवन्तौति नियमेऽपि सङ्च्छते। नन्याख्याता क्षती आस्याता्वत्त- मानत्वखय विश्नैषणतयःऽन्वधे एकपदोपात्तपदाधयोन विश्नेषण विगष्यभावे- नाचय इति व्युत्तिविरोषः खात्‌? इत्यत रह, एक्तत्यादि।- एकस्मान्‌ पदात्‌"उपात्तयोः"गदोतयोः, ज्रानविषयताऽऽपन्रयोः पदाधयो- रित्य; उक्तव्युत्यत्तिसखोकारे अनुभवालकप्रमाणमपि नालीत्याद- अनर्‌भवच्चति। २२।

अ्रघेत्धादि ।-“कमविदिताख्यातस्य'” कमि वाचे विदितसय शब्द्‌ प्ास््नुण््िय ्राख्यातख ते-प्रभृत्यालरे पदिप्रल्ययख,“ फले”? घात्व्यता-

सारमञ्चरो [१३]

कभेणि। फलन्तु धात्वथेताऽवच्छैेदकम्‌ अत.एव धातोः फलावच्छिन्नव्यापारवोधकत्वेनेव सकम- कत्वं, तद्बोधकत्वे चाकमकत्वमिति बोध्यम्‌ कार्माख्यातस्य फले वर्तमानतवादाषेकत्वादौ शक्तिः शाब्द बोधे तु वत्तमानत्वं फले, एकत्वा- दिक्च फलाश्रये कमण्येव प्रतीयते तेन तर्डलः पच्यते इत्यव तण्डलपदोत्तरं दितीया, कर्म- गतसह्धाभिधानेन हितौयाया बाधितत्वात्‌

ऽवच्छेदकौभूतं फन इत्यथः, घातूनां फलावच्छिन्नव्यापारबोघकत्वादिति भावः “न कञ्चि?” घात्वघ ताऽवच्छद कौभूतफलाग्ये श्रक्तिनं कल्पनया, गौरवादिति भ्रण: ¦ फलन्विति।--“घा चथ ताऽकच्छेदक” धात्वथीशने अनु- कूलतासम्बन्धन प्रकारोभूतं, तथा दि, गम्यते रत्रा गमिघातोः संयोगा- त्कफलानुकूलस नदरूपव्यापारवा चितया तादश्धात्वधाशव्यापारेऽनकरूल- तासम्बन्न संयागात्मक्रफलस्य प्रकारतया ्णब्दवोधे भासते इति संयोगसख घात्वथ ताऽकच्छदकत्वं बोध्यम्‌ एवमन्यत्राप्यनुसन्धयम्‌ अत एवेति ।-- कमविदिताख्यातख पफलशक्तचारेवेव्येः गमि-धातोः पच-घातोश्चानु- करूलतासम्बन्धन संयोगविशटव्यापारबोधकतया विक्गप्िविश्िष्टव्यापार- बोधकतया सकमकरत्वं वोध्यम्‌ “तद बोघकत्वे च” फलावच्छिन- व्यापाराबोधकत्व यघ्ना चवटोऽसतौल्यादौ ब्रस्‌-घातोः सत्तामातरबोधक- त्याहिवाकम कत्वे बोध्यम्‌ “कर्माख्यातसख्य' कमणि वाये विडहितस्या- ख्यातप्रल्ययख, “कने” घात्वर् ताऽवच्छेद्कभूते फले, “वत्तमानत्वादौ?? वत्तमानकालघ त्तित्वादौ, तत्तच्छन्दप्रयोगा धिकर गकाललत्तित्वादाविति यावत्‌, आदिपदात्‌ वत्तमानष्व॑सप्रहियोगिकालष्ठत्तित्वरूपातौतत्वेख वत्तमानप्रागभावप्रतियोगिकालव्रत्तित्वरूपभ विषयत्वस्य परिग्रहः “एकत्वादौ" एकत्व-दित्वादिसङ्कायां शक्तिः, बोष्येति शेषः प्रतौ- यते इति - तथा च, कमि सड्गान्वयाटेव ताद शसद्कपासमानसङ्कयक- .

1१४] सारमञ्चरो।

------------(्््-------------* "8 क्ष ^ ~ ~~ "+~. ~-~--~ ~~~, +~ ~ न~~ ^+ ~ ^~. ~~~ ~~~ +~ ~ <~ ~~~” ^-^" ` ~~ - ^ --

(२४) अथ भावविहिताख्यातस्य धात्व एव शतिः अत्र सद्याऽनन्वितेव तच प्रथमान्तपदाभावात्‌। आरस्यातेन यत्र॒ सड्धोक्ता, तत्र प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यपदार्थाजितत्वेन करप्रत्वात्‌। एकवचनन्तु प्रयोगसाधुत्वाधमेवेति भावः|

वचनानि क्रियापदे मवन्तोति भावः। “कमगतसङ्याभिधानेन” कम- विहितप्रत्ययात्‌ कत्रगतसद्गयाः प्रतिपादनेन, “दितोयाया बाधित त्वात्‌? इति--तथा हि, “कप्रणि दितौया"” (२।२।२) पाणि निसूलेऽनमि- हिते कम्मणि दितीयाविधानेन क्मगतसह्वयाऽनमिधाने एव कमणि दितोया भवतोति तख तात्यव्यम्‌ ; इत्यञ्च कमगतसङ्कयाभिघधानभेव हितोया वाधकमित्धपि ततो व्यज्यत २२।

अ्रधेत्यादि ।--“भावविहिताख्यातसखः भाववादय विदहित- स्याख्यातप्रत्धयदख्य «ते प्रमृत्यालनपदि-प्रत्यय्य धात्वध एषत्येव- काश्य कछ्रतिफलादेव्यवच्छदः, तधा च, यद्धातूत्तरं भावप्रत्ययः तद्गातोरछ एव॒ भावप्रत्ययख श्रक्तिः। नन्ववं तज्जन्यश्वन्दवोधै धान्वद्ययोदिधा भानेन उटष्यताऽवच्छदकविधययोरेक्ये श्रषन्दबोध- स्वौकारात्‌ चटो चट दत्यारिवत्‌ तयोरनन्वयापत्तिः? इति चन्र, यचा करोतौति शब्दवोघय्थले अआख्य।ताचक्षतर्धात्चर्यं खरूपतया अद्याताघक्ततवेयथ्ये, तधा मावप्रत्ययष्यरेऽपि भावप्रत्यया धरूपक्षत्व्धस व्ेय््यस्ोकारात्‌ $ तत्र प्रासं मौमांसाशसवं यथा--५सम्भदेनान्यतर- वेय्यम्‌""दति “सम्भरदेन'रकरूप्येण, प्रकतिप्रत्ययाययोरभेैमेति यावत्‌, “अन्यतरख'” मरन्यतराधयय, वैयथ्यमिति तस्याधः, भाव्-भावप्रत्य- यार्धस्य वेघच्यप्रीव्ये कथं तश्मत्थयप्रयोगः ? इति वायम्‌ ; “श्ास््र नापदं अन्नतः इति नियमेन प्रयोगसाधुत्ाध्मेव तख प्रयोगात्‌ ननु भाव- परत्वयप्रयोाश्यने स्तरे कववनप्रयोगनियनेन तताख्यातारधैकल्वसह्यायाः क॒लान्वयः ? इत्याकह्नयामा इ, अते ति ।-“अल्”» भावविडितास्यात- ्रत्ययान्तप्रयोगस्यते सङ्खया अनन्वये डतुमा इ, तते ति ।-- "तत्त"?

सारमश्नरौ। [१५]

+

~ = - ~ ~+ -~ +~ «~ +~ «^ ~ 2 = +~ -

(२५) अधाख्यातस्य विशेषाथकथनम्‌ सविषयकपटार्थाभिधायिघातृत्तरकत्त विहिताष्या- तस्थाश्यत्वे लक्षणा यथा करोति, देष्टि, यतते, जानाति, इक्छतौल्यादयः एवमचेतने

तांश प्रयोगस्यने, “परध पान्तपदाभावात्‌” प्रधमान्तपदघटितत्वाभावात्‌, चरितत्वसन्वन्धेन प्रघमान्तपदस्याभ(वादिति यावन्‌। तघा हि, आस्यात- पद जन्यसड्ग। न्वये प्रधमान्तपदटोपरथाप्यत्वसख तन्त्त्वादैतदैव प्रतिपादयति, आख्यतिनेत्यादि। ननु वदि भावपिहिताख्याना्ध सङ्कयाऽनन्वितेव तदा- ऽनपक्तणात्‌ कधं तव्रतिपादकवचनप्रयोगः ? इत्यत आ्आह, एकवचन- न्विति ।--““ तु?” किन्तु, एकवचनं प्रयोगसाषुत्वाघम्‌; तधा हि, “शास्ते नापदं प्रयुद्चोत' इति नियमात्‌ अप॑द्ख प्रयोगनिभेषेन प्रत्ययरहितायाः एक्रतः प्रयोगासम्भवेन पदत्वसिद्गाधमेव तदुत्तरं भावविरित- परत्ययोपादानं, तत्र एकवचनप्रयोगस्तु ओौत्र्मिकन्वात्‌ प्रथमोपस्थित- त्वाच्च $ तत्र प्रमागं यधा ““सावंघातु ङे यक्‌" (३।१।६३) इति पाणिनि- सूतव्याख्या वसरे “किन्त्वेक वचनमेव त्योत्छगिकत्वेन सङ्कग.ऽनपेक्णात्‌? इति सुगधवोधे “मावे मादम्‌?” इति सूत्रम्‌ २४॥

अथ यत्राख्वातखय शक्यार्थाचयबोधै बाधस्तत्र॒लच्यार्धमादायेव अन्वयबोधनिर्वादह दति लच्याधरूपमास्यातख विग्रैषाधमाद, श्रा ख्यात- स्यति ।--^सविषयकपदार्थाः” ज्ञानेक्छाक्ष तिह षरूपाः,'“क्नानेच्छाक्ततिदेषाः सविषयकाः'” इति शस्वात्‌, “तदभिधायिनः” तद्दाचकाः, थै “घातवः” कप्रभृतिषातवेः, “तदुत्तरं? तदुत्तरवत्तिनः, “कत्तविदिताख्यातख्य' कर्तरि वाच्ये विहितास्यातप्रत्ययखत्यधं यथेव्यादि ।--करोतीत्यादौ ऊन्थादैः क्र तिप्रयोज्यत्व(भाषेन आस्याताचक्रतौ चात्वधक्त तिदषयतेज्ञानेष्छारेरनु- कूलतासखन्तेनान्यबाधात्‌ आश्यत्वरूपलच्याथ मादायान्वय वोध- निर्वादयत्रयापि क्रतिपर््यायकतया सविषयकत्वं ग्राद्यम्‌ इदन्तु बोध्यम्‌, --श्राख्यातख क्रतिरूपार्थानचयस्थ बाधेऽपि, सह्गा-कालरूपतदर्धयोः कर्तरि सद्धयायां धात्वये वर्तमानत्वादिकालस्यान्वयवोधे कोऽपि शाघकः एवश्च चेततः कटं करोतोत्थादौ सविषयकपदार्थाभिधाथि-

[१६] सारमञ्चरोः।

-- --- -------- = ~ ~~ ~ -----~~---*---~-~------~~----------- ~न

रथो गच्छतोवल्यव व्यापाराश्रयत्वे लक्षणा | नश्य तोल्यव प्रतियोगित्वे लक्षणा अत एव नश्यति,

नङ्गाति, नष्ट इल्याटो वत्तमानत्वादिकं प्रतियो गित्वे एवान्वेति

(२६) अध शाब्दबोधः कथ्यते

धातुकण्यते कमप्रत्ययसख सविषयकन्वाद्यकतया कट विष परकवत्तमान- क्याग्रयः चेत्रः। एवं ज्ञानेच्छादिस्य रेऽचुृद्यम्‌ “एवमचेतनै'” ग्रचैतन- कत्त कृयते श्र .स्य(तसख क्ततिरूपार्घाचय वाधात्‌ व्यापाराग्रयत्वे लक्ण।। तधा च, रधा गच्छतोत्यादौ उत्तररेशसंयोगरूपधात्वधस्य।नुक्रूलता- सम्ब प्रेतास्याताधव्यापारे, तत्र वत्तमानचरूपतदघस्ान्वधेन गमनानु- कूलवत्तम (नव्य पार्थः रथ इति बाधः नग्यतोत्यादावाख्या- ताधक्ततिरन्वयवाधादाख्यातख प्रतियोगित्वे लक्ता बोध्या, तु पववत अआश्यत्वे लक्षणा ; तथात्व तु प्रतियोगिसमवा विदेशे एव प्वंस-प्रागभाव- योराश्रयत्वसखोकारात्‌ घटमसमवाविकपाने एव॒ नाशगयत्वसखय सक्चन चे तद्वाघात्‌ घटो नश्यतोत्यादौ शब्द वौधानुपपत्तिः सादिति भावः। एवत्र धटो नश्यतोत्यादौ धात्वघं-नाशसयेत्पत्तिमदभावरूप- तया तन्निरू पितप्रतियो गित्वं वटे वत्ततै, तघा च, नाशप्रतियोगित्वाख्यो घट इति शन्द्बोधः। “अत एव” त्राख्यातख प्रतियोगित्व लक्तणा- स्वोकारादैव। “प्वत्तमानव्वादिकम्‌” आख्यातपदृप्रतिपः्यक्ततमानकाल- वरत्तिखादिकम्‌ $ आदिपदेन भूत-भविष्यत्‌कालव्रत्तित्वयोः परिग्रहः प्रतियो गित्वे एवेन्यव-कारेण घान्वधव्यवच्छेदः, तथात्वे तु चिर विनष्टखने नाग्राख वत्तमानतया नण्य्ौति प्रयोगापत्तिः खात्‌, प्रतियो गित्व तदन्वधे वर्तमानकाले घटस्याभावेन वत्तमानकाल।वच्छेरेन घटे प्रतियोगित्व- स्थान्वयासम्भवादिति भावः ॥२५॥ अथेति --अनन्तरमित्यधः, कालनिरूपण-लकाराद्यथ निरूपणान- न्तरमिति यावत्‌ छन्द बोध इति ।--श्रोलग्रदणो योऽथः शन्दः अरसी , पुनदिविधः, ध्वन्यामकः वर्णासकश्च तत्राद्यः भेर्यादौ प्रसिदः, अपरः

सारमञ्जरी | [१७] ~= नच्च

~+ ~~~

यधा, चेनसण्डलं पचतौल्यव तश्डलपदेन तश्ुल- प्रदार्धो प्चितिः,दितोयया कमतारूपफलोपस्यितिः, हत्तिलवं सं सगः, तेन तण्डलहत्तिकर्मत्वमित्यवान्तर- बोधः पच्‌-धातुना पाकोपस्यितिः, तच्रानुकुल- तासं सगे ताद शकमत्वान्वयः, तेन तण्डलत्ति- कमताऽनुक्रलणक इति बोधः ततः आय्यातेन क्रल्यपस्थि तिः, तवानुकूलतासं सर्गे ताटशपाका- न्वयः, तेन तर्डुलदत्तिकमत्वानुकूलपाकानुकूल- क्ततिरिति बोधः ततश्चवबपदेन चेवोपश्ितिः, तताश्रयत्वसंमगें ताद शक्ततेरन्वथः, तेन तण्डल- व्रत्ति-कम ताऽनुकूलपाकानुङ्गलक्तत्याश्यश्चच डति

संस्कत[दिमाषाखरूपः। शब्दस्य संस्कतभ।पारूपरन्दखय अयनिति शाब्द

तादश ध! बाधः ज्तानम्‌, अवगमः.अचयावगमप्रकारः इत्यर्घः, “प्रान्द- बोधः"वाक्य चवोच इत्यध: ; तचः च, क्याघधबोधं प्रति प्रत्यकश््टाघ- जानख कारणनया तन्न विभक्वधरूप न्द चनिरूपणानन्तरं वाक्यार्घानां परस्यरन्वयव घल्पशा दबोधप्र रार प्रदयितं रिष्मावघानाय प्रति- जानौतिऽये यदिन इति भावः “तरण्ड नपंदार्योपस्थितिः"” तण्डलपदाय- सतिः; तथा च, पटृन्नानजव्ययाः शक्तिलचणादि ज्ानाघोनपद।चस्मतः शाब्द बोधं प्रति कारणनचादिति भावः ! «^दितोयय।" तण्डलपदोत्तरवत्ति- दित्तौयाविमस्चा, “कमनारूपस्य फलय विक्तप्तादिरूपफलस्य, "पसि तिः? स्मृतिः ; तया च, क्रियाजन्यफलशःलि वख कमताखरूप- त्वाट्ितिभःवः। “श्रवान्तरबोव.” इति--तथा च, मद.वाक्याघवटक- प्रत्येक वि र्ि्टपदार्यरूपावान्तरवाक्याघ्यबोधघ मदावाक्या्धवोधं प्रति शेतुत्वादिति भावः। ““"पाकोपस्ितिः? अधिग्रयरादिरूपव्यापारोप- ज्थितिः। “तत्र” तादशपाके। «तादश क्मत्वानथः'” तर्लत्रत्तिकर्मत्व-

[१८] खारमङ्षरे

4 ~ ----- ~~~, ^ ~-+-~ - ~ 1

महाबाक्याथबोधः। (२७) वाप्यथ एव ताव्य- स्याथः। वक्ता अरशाब्टोयतात्पर्य्याधरूपवाक्याथ- मवगत्य पञ्चात्‌ शब्दः प्रयुज्यते सवव प्रथमान्त- पटोपस्याप्यपदाधस्यैव शाब्दवोधे मुख्य विशेष्यत्वम्‌) प्रथमाषिभक्तिस्तु साधुतार्था। एवं चैते पच्यते रडुल दृल्यादो चेतपदेन चैवोपस्ितिः, ठतौयवा क्रल्यपस्ितिः, ठत्तित्वं सं सगः, तेन चेवदहसिकछ्लति- रिति बोषः। ततः पच-घातुनां पाकोपश्िति

= - -----~~~ --~ ----~---~----------------

साचयः “तेन? `ताद्ृशान्वयेन ! “इति वेधः” इत्यवाम्तर बोचघः। वसुत्तरल्ापि बोध्यम्‌ “ततः” तदनन्तरम्‌ ततश्रतपदरेन ति -“ ततः” तादृशावान्तर बोघाःनन्तरम्‌ २६ वाक्यार्धं इति ।--वाव्चं इहि नाम कारकान्वितक्रियाप्राधाचेक-

वि7ष्यकब।घसाचनपदकदन्बकम्‌ ; उक्तञ्च वाक्यपदोधे-- ..

““साकाङ् यवं भद्‌ परानाकाड्न्शन्दकम्‌

क्रियःप्रघानमेकाघं सगुणं वाक्यमुच्यते ॥” दति} तधाभूतल वाक्चसखाध एव तात्पर््या्धः, वक्रिष्टं तात्पयै- सिति लक्तणम्‌, अधन्नानानवच्छिनरपृषषेण)चचारितस् निःश्र सितस्वरूपस्य वेदादेः, शुकादिपटितगाघादोनाच्च वज्गर्धावगत्यसम्भवात्‌ अत एवोक्त, तत्परतो तिजननयोग्यत्वं तात्पयमिति ; तदपि सम्यक्‌, तधात्वे मोजन- प्रकरणे सैन्धवमानयत्युपदिष्टख सेन्षवपदात्‌ लवयाश्रोभयार्थप्रतीति- योग्यत्वे युगपदभय(नयनप्रसङ्कः $ चानिष्टः कथन्त। दई निष्यत्ति- रिथम्‌? तथा डि, तदितरप्रतोतिजननच्छ धाऽनुश्चरितत्वं सति तच्रतौति- जननयोग्यत्वं तात्पव्यभिति शब्दः प्रयुज्यते इति। तधा च, शब्द्प्रयोगं प्रति यधाकधच्चिदघंक्ञानख कारणत्वादिति भावः “सवैतन"' कर्तं विडित- कमविदितप्रत्ययसतै। “सुख्य विशेष्यत्वं” प्रकारताऽनालक विशेष्यत्वम्‌ ; तधा च, समानाधिकर ण-विषयतयोरेक्यमिति मते सुख्यविशेष्य्ख प्रका-

सारमञ्नरो [१९]

~ ~ क~ ~~ ----------------

-------~~~---------~ ^ 4 4 ~

जन्यता संसगः, तेन चेवह्सतिक्रतिजन्यः पाक इति गोधः | ततः कर्माप्यातेन फ़लोपख्ितिः, जन्यत्वं संसगः, तेन तादटशपाकजन्यफलमिति बोधः तश्डलपदेन तस्डुलपटार्थोपस्यितिः, तवाश्रयत्वसंसगण ताटशफलान्वयः, तेन चेवद्रत्ति- क्त तिजन्य-पाकजन्यफलशालौ तण्डुल इति महावाव्वाधवोधः। घटमानयैत्यब घटपदेन घटोपख्ितिः, दितोयया कमत्वोपर्यितिः, चङ पूव-नोज्‌-घातुना अभिमतदशहत्तिसंयोगानु- कूल-व्यापारजमक-व्यापार-रूपानयनोप्यतिः लिड इष्टसाघनलत्वं काव्यत्वं क्षति उप्ाप्वते, जादयोश्च घात्वधं एवान्वयः एवच्च घटनिष्टकमत्वानुकूलं यत्‌ इष्टसाधनतावत्‌ काय्य- तावच आनयनं तद्नुङ्लक्ततिमानिव्यन्वयवोघः | करोतोत्यव क्-घधातुना कछल्युपस्यितिः, ्राख्यातेन (रट) लक्षणया चाश्यत्वोपश्ितिः, तस्याश्यत्व-

रताऽनालमज्त्वं, प्रधमान्तपदोपस्धाप्ये मुख्यविरेषे प्रकारताविरद्ादिति भावः ।२७। | लक्षणया चाग्रयत्वोपरिितिरिति ।--तथा च, कत्त विडिताख्यातस्य क्रतौ शक्या प्रकते धात्वर्घाख्याता्धयोरमेटैेन शन्दनोघासन्धवेन त॑त्पर््यानुपपत्तित ्राख्यातख शक्यां परित्यज्य लच्याधमाद।त्रैव शान्द्‌- बोधनिर्वादहायोक्तं लच्तणया चेति भावः 'तद्य'' त्राश्रयत्वरूप्राख्याता-

[२०] सारमञ्नरौ।

संसगेण क्रत्याश्रयत्वाश्रय इति शाब्दबोधः एवे देष्टि, यतते, जानाति, इच्छतील्याद बोध्यम्‌ एवं रथो गच्छतोतल्यव गम्‌-घातुना उत्तरदेशसं योगानु- कूलब्याधारोपस्ितिः, आख्यातेन लक्षणया आश्रयत्वोपस्यितिः, तदुपरि आश्रयत्वं संसर्गः, तेन उत्तर देशस्योगानुक्‌लव्यापाराश्यत्वाश्यो रथ इति बोधः (२९) व्यजतील्यव ल्य धातुना पर्वदेशविभागानुकूल-क्रियोपस्यितिः, आख्यातेन शक्या क्रत्यपस्यितिः, तवानुक्गलतासंसगंण ताटटभक्रियान्वयः, तत आग्रयत्वं संसगः, तेन पू्वदेश विभा गानुकूलक्रियानुकूलक्लत्याश्य इति

चख आश्रय चसंस्षगया, कत्तरि अन्वय इति शेषः “एवं'”करोतौ तिवत्‌ बोध्यमिति !-तघा च, सविषयकधान्सघ स्थने कत्त विद्धिताख्यातपदस्य लक्षणया आग्रयत्वरूपाधं सा प्रयत्वसम्बन्धेन कत्तय्यैन्वयेन देषा प्रयत्वा- ग्यः, यत्नाश्यत्वाणयः, क्ञानाश्यत्वाख्रयः, इच्छग्यचाग्रय इत्यादि पान्द बोधः अल्रदं वोध्यं--सखविधयकधात्वरध स्थल विप्रयत्वं कर्मप्रत्ययाचः, तख निरूपकतासम्बनसेन घात्वर्धौभूतदेषादौ तादृशविषयन्नस्य वरत्तिन्वसम्बन्धन विरथे अन्वयात्‌ विषं दृष्टौत्यादौ विषनिष्टविषयता- निरूपकताक (विघ्विषयतांक )दषाख्यत्वा्य इत्यादि शाब्दबोध डति ।। रट]

व्यजतीत्यादि - अत्रेदं बो्यं-क्च॑त्यजतीत्धादौ पूवदेशो हकः, तद्विभागानुकूला क्रिया व्यापारः व्यज्‌-घान्वछः, तद्रटकौमूतपृव- देशविभाग एव फलं, त्य प्रतियोगित्वसम्बन्धन चै सत्वात्‌ घात्वर्धताऽव- च्ेदकफल।यरयत्वेनैव दैः कमत्वभिति ॥२९॥

सारमञ्चरौ [२१]

क्र ---~ ---------------~~ ~~ ------ -------- -------- ~ -----~~------- - - - -~ -~----

+~ ~ ~~ ~ +^ "~+ ^

बोधः। (२०) एवं पततौल्यत पत्‌-घातुना अधः सयोगानुकूलक्रियो पस्यितिः, आघ्यातेन क्रव्युप- स्थितिः, आश्रयत्वं संसगः, तेन अधःसंयोगानु- कूल क्रियानुकूलक्षत्याश्रय इति एवं नश्यतौव्यव नश्‌-धातुना नाशोपस्यितिः, आख्यातेन लक्षय प्रतियोगित्वोपस्यितिः, आश्रयत्वं संसगः, तेन नाशप्रतियोगित्वाश्रयो घट इति बोधः। एवं विद्यते इल्यत् विद्‌-धातुना स्वोपरश्ितिः, आख्यातेन लक्षणया आश्यत्वोपस्ितिः, आश्रयत्वं संसगः, तेन सत्वाश्चयत्वाश्रय इति बोधः। एवं निद्रातीलयादी नि-पृव-द्रा-घातुना

एवं पततोत्यादि ।- ननु यथा ग्रामं गच्छतोत्यादौ गम्‌-धातुना उत्तरदेशसंया गानुकरूलव्यापारापस्ित्या तद्वटकोभूतात्तररश्तयोगरूप फलाग्रयत्वन ग्रामादैः कमता, तधा भमौ पत्रं पततोत्यादौ पत्‌- धातुना अ्रधःसंयो गानुक्रूलव्यापारोपस्थित्या तद्वट कौभूताध.सं तोगरूप- फलाग्रयत्वेन भूग्यादैः कमताऽऽपच्या पतरं भूमिं पततीत्यादि प्योग- पत्तिः ? इति चैन्र; ग्रामं गच्छतौत्यादौ गम्‌-घातुना खयोगानुकूल- परिस्यन्दरूपव्यापारोपख्ितिः तदहरटकसंयोगे ग्राममिति दितीयोपस्यित- धरेयत्वस्यान्वयतात्यय्यण तादृशप्रयोगात्‌, इत्यञ्च धान्घताऽवच्छद कौभूत- संयोगरूप-फलविघ्यतायामधिकर णानवच्छिन्रत्वविशेष शदानात्‌ तादृश- संयोगखोत्तरदेणवच्छिन्नत्ेन १्‌- घात्वधताऽवच्छदकत्वं, परन्तु शु्संयोगयेव तथात्वात्‌ $ एवच्च भूमौ पततीत्यादौ पत्‌-घातुना श्रधःसंयोगासुकरूलपरिस्न्दरूपव्यापारोपस्थित्या तद्टकसंयोगखाधघो- देशवच्छिन्रतया ताटृशसयोगविषयतायामधिकरणानवच्छिन्नन्वविर हाश्च

[रर] सारमञ्जरो

~ जत काक नि ७0 9०.9 कह ००१ = =-= =-= मा ०७५. - -<~ ~ ~~ ~+ ~~ ~~ --^*~

मेध्या-मनःसंयोगोपस्ितिः, आख्यातेन शक्तया कल्युपश्यितिः, आश्रयत्वं संसगः, तेन मेध्यामनः- संयोगानुकूलक्तल्याश्रय दति धौः। (३१) एवं चेवो मेवं तण्डलं पाचयतील्यादौ मैवपदोत्तरदितीयया छत्तित्वं, तण्डलपदोत्तरदितोयया फलं, गिजन्त- पच्‌-धातुना पाकानुकूलब्यापारोऽथंः, आख्यातेन लच्गया तदनुकूलव्यापायो बोध्यः, तदुपरि ्राश्रयत्वं संसगः, तेन तण्डलदत्ति-कमत्वानु- कूलपाकानुकुल-मे बहत्तव्यापारानुकरूल-ग्यापार- वांश्चैव दति बोधः। एवं यदा चेतो मेते

भूमिं पततोति प्रयागापत्तिरित्यादि-समाघानयख वब्युत्यत्तिव।दे भटराचाय- पाटैविव्वतत्वात्‌ मेध्या-मनःसंयोगेति - “मेष्या? नाड़ौविश्रेषः, तत। मनसो यः संयोगः एव निद्रापद्‌ाधः ।।३०।

अद्य िजन्त(जान्त)घातुकसलोयशाग्द बोधप्रकादमाह, एव मित्यादि --व्रत्तित्वमिति, अ्रनवयश्चाख णजन्तघातूपस्याप्य पाकानुकूल- व्यापारे “फलम्‌” दति, रूपपगात्त्तिखरूपविक पिरित्यधः अन्वयश्रास्च अनुकरूलतासम्बन्सन तजःसंयोगविोषरूपपाकपदाघं पाकानुकरूलव्यापार दति - अन्न पच्‌-घातोस्तजःसंयोगविरषरूपोऽः, िच-प्रत्यय- स्ानुक्ूलव्यापारोऽर्घोऽभिप्रेतः “तन” तत्तच्छब्दस्य तादृशा यस्वौ कारय, तर्डलहति यत्‌ ““कमत्वं'” विक्रधिरूपं, तदनुकूलो यः “पाकः” तेजः- संयोगविशेषः, तदनुकूलो मेवष्ठत्तिर्यो “न्यापारः” तदौया चेष्टा क्तिर्वा. तदनुकूलो यो “व्यापारः” त्वं पच इत्यादि शन्दप्रयोगरूपस्तदीन्‌ येत इति शब्दबोध इत्यध: वस्तुतस्तु रूपपरात्त्तिजनकते जःसयोग एव पथ घातोरथः, णिच-प्रत्ययसख हेतुकत्तत्वमयः, “हेतुमति च" ( २।१।२६ ) इति पायिनिसूव्ात्‌ ईतुकततत्वञ्च सखतन्तकलत प्रणा अन्यनिष्ठ-

सारमश्नरो [२२]

^~ -----~*------------~-----~--~--~-- कक --------------- +~ ^~ ~~~ -«--~ ~^ ˆ «~~

तण्डलं पाचयतीति प्रयोगः, त्रापि पूववदन्वय- बोधः। मेचस्य व्यापारापेक्चया कत्त॒त्वं चच- व्यापारापेत्तया कमत्वञ्च, अतो दितौयाठटतीययो- वं कल्पिकत्वमिति वोध्यम्‌ एवं चेतेण मैच- सण्डलं पाचयते इत्यब वचेवहत्तिर्यो व्यापारः तच्जन्यो यस्तण्डलहत्तिकम तानुकरूल-पाकानुकूल- व्यापारस्तदाश्रयो मेव इति बोधः.त्तितं संसगः, छतौयया व्यापारो बोध्यते, पाचि-घातुना 'पाकानुकलब्यापारो बोध्यते, कर्माख्यातेनाश्नयत्वं, दितीयथा कमत्वञ्च बोध्यते। एवं पिपटिषति दत्यच पट-धातुना पाठोपश्थितिः, सन्‌-प्रल्ययेन 'इच्छापस्यितिः, विषयता संसगः, आष्यातेन

~~ ~+ -*~ , ^.

्त्तत्वनिर्वाहकव्यापाररूपा। अत मैतनिष्ा या पाकादिक्रति- स्तजिवाँकव्यापारः एवश्च रिजिन्तघातुप्रतिपादययताऽवच्छ दकं कततत्वमेव॒ फलं, ताटश्फला ग्रयतय.ऽख तन्व करतुः प्रयोज्यकर्तैः मैवादैः कमतया तदुत्तरदितौयायः ठत्तित्वमर्थः ; अन्वयश्चा्य गिजरघेः अनुक्रुलक्रतिरूपव्यापारे तश्डलपदोत्तर दितौयाया हस्तित्वमधेः ; अन्वय- शास्य पच्‌-घात्वध-रूपपरात्रत्तिरूपविक्ग धिरूपफले $ एव प्र तणडुलवत्ति- विक्गुधनुकरूलते जः संगो गानुक्रलो मैततरततिरयो व्यापारस्तदनुक्लव्या पारव चित दति बोवः ; एतैन तण्डलपदोत्तरद्ितोयाय्राः फलसूपाधंखादृष्ट- दधरत्वेऽपि त्ततिः। वैकल्यिकत्वमिति!--अयममिप्रायः+--यदा तादृशफल विप्रेण शएतया अष्ठतन्तरकततमेता दित्रस्ित्वविवचा, तदा चेतो नेवं तण्डलं पाचयतीति प्रयोगः, यदा तु पाकादिपिशरेषणतया श्रखतन्तकत्तमे ्रादिर्चत्वविवक्षा, तद्‌ चरैलो मेतरण तण्डुलं पाचयतोति

[२४] सारमञ्जरौ

#

लच्णया अआश्रयत्वोप्रस्ितिः, तदुपरि पुनराश्रयत्वं संसगः, तेन॒ पाठविषयकिच्छा पयत्वाश्य इति धोः। एवं देवदतेन शास्रं पिपटिष्यते इल्यच देवद त्त-ठत्तो च्छाविषय-पाठजन्य-फलशालिशास््- मिति बोघः।

अथ कालविडहितक्तत्मत्ययस्य क्तत्याश्रधे शक्तिः, तेन अचरस्य पक्तोत्यव षष्ट्या: कमत्वं दितीयाप्रति- रूपत्वात्‌, पच्‌-घातुना पाकः, ढचा क्रयाश्रबो बोध्यते, अभेदः संसगः, तेन भअत्रकमकपाकानु- कंलक्तल्यायरवाभिन्नश्चेच इति शाब्दधीः एवं अन्नस्य पाचक इव्यवापि वन्‌ प्रत्ययेन क्तल्याश्रयो वोध्यते। अथ भावकमविहितक्तस्मलयबस्य भाव कर्मणो शक्ये, तेन चेवेण पक्तमन्नमिल्यच चैव पटोत्तर-हतौयथा कछत्यपस्िति;, वरसित्वं संसगः, पच-घातुना पाकोपश्ितिः, जन्यत्वं संसगः, निष्ठया फलशालिल्वोपस्यितिः, भ्रमेदः संसगः, तेन चेत तिक्षतिजन्यपाकजन्यफल शाल्ध- भिन्नमत्रमित्यथः। भावस्ते त॒ चैवेण पक्त मित्य वेवदत्तिक्ततिजन्यः पाक इति धीः।

न~ नर 9 ~ ^-^

प्रयोगः, तत्र तण्डुलत्रत्ि्भवकततको यो विक्गघ्नुक्लः व्यापारसदन्‌- कूलव्यापारवान्‌ चेल दति बोधः ३१॥

-----------------------------------~-~~~~~~-~-~~~~~-~~

सारमञ्जरो |

[२५]

(२२) भावक्रह्ञादोनां प्रयोगे साधुतामाते, दिवचनादिकन्तु 'क्दिहितो मावो द्रव्यवत्‌ प्रकाशते" इति न्यायादिति एधानाङन्त' व्रज- तीव्र एध-पदेन काष्टोपसितिः, दितोयया कार्मतोपस्यितिः, आङ्पव-ह-घातुना आहइररोप- स्तिः, तुम्‌-प्र्येन उदेश्चतोपस्यितिः, आब्या- तेन क्त्ययस्थितिः, आश्रयत्वं संसगः, तेन एधटरत्तिकमताऽनुकृलाहरयोदे्यक-व्रजनानु कु ल- क्रव्या्य इति शाब्दधघोः। | (२२) श्रय दिकम्नकविचारः।

भावक्रदुवजादरोनामिति ।--तथा हि, “मावः” घात्वधः घजादि- प्रद्ययानां घात्वर्घरूपमावस्रूपन्वे वात्वघ-प्रत्ययाघ योरभेदेन शाब्द वौघा- नुपपत्तिरिति प्रयोगमाधुन्वाघ्मेव चञादोनां प्रयोगः, अन्यधा “शास्त्र नापदं प्रयुञ्जतः” इति नियमात्‌ केवलघातुमावप्रयोगो सम्भाव्यत इति प्राक्‌ क्िव्रतमेव। ननु भावविदितवजञाद्यन्तप्रयागस्य साधुत्वाय प्रमोपस्यितत्वान्‌ तदुत्तरं -सुवदिविभक्तरेकवचनम्व भवतु, तथात्वं तु पाकौ पाका इत्यादिप्रयोगः कथ्मुपद्यत ? इत्यत आद, दिवच- नादिकन्विति(-तप्ाच, माववाद् क्रदिहितप्रत्ययसख द्रव्यतुल्यतेवा द्रव्यसमानघम॑वत्वेन लिङ्सङ्धगावक्चं ग्राद्यं, परन्तु “चजलौ पंसि विज्ञय" दूति नवभन चघजन्तस्य पलिङ्कत्वमेव ; इन्यञ्च साधुः पाकः सापू पाकौ साधवः पाका इत्यादिप्रयागाः पकदयादिस्थले भर्वन्ति। ३२।

अधेति।-स्कमकाः खलु दिविघाः, एककमकाः, दिकर्मकाश्च। एककर्मान्वितस्ार्धनोघकाः गम्यादयः एककमकाः दिकर्मकाः खलु दिकर्माज्वितदिव्यापाराधकाः तधा हि, फलावच्छिनकरियानुकूल-

[२६] सारमञ्मरो

अलां ग्राम नयतोव्यव अजाद्रत्तिकमताऽनु- कुला या ग्रामविषयिगो प्राप्तिः तद्नुकूनक्लल्या- श्य इति बोधः एषं नौयते ग्राममजा पथिक्षेन

त्यत पथिकनिष्टक्षतिजन्या या ग्ामविषयिरणे

व्यापारवाचित्वादव याच्‌ञःध-द्ह-चिप्रभतोनां नौ-वद्दारौ नाच दिकम- काणां घातूनां दिकमकता; यधा, दु-घात्येः विभागावच्छिच्करग्नु- कृलव्यापारार्थकतया च्रगरूपक्रियाय्ाः तदनुकूलव्यापारसख बोघनात्‌, नो-घातोः उत्तररशरनयागार्व्छिन्रक्रियनुक्रूलव्यापाराद्कतया स्पन्द्‌ रूपक्रियायाः तदनुक्रूनव्यापारस्य वोघनात्‌ दिकर्मकलता, एवमन्य- ल्ापि बोध्यम्‌ घाचथघयय.प(रजन्यफन एएलितया कमण मुख्यत्वं, तादृश- फलजन्यफलण्लिनया कर्मणो गोत्वं वोध्यम्‌ दिकर्मान्वित- द्विव्यापारायकाः; पुर्न णिजन्ताः एककर्मकधातवः। तत्र मूलघातु- नेकव्यापारोऽभिधोयते, इितौयस्त॒ खिजन्तधातुना तद्यापारद्ये ईं सितकर्मणः प्रयुज्यकत्तरूपकर्मरश्च यधाक्रममन्वयः, तघात्वञच्च गम्यादौ- नामिति बोध्यम्‌ वस्तुतस्तु अजां ग्रामं नयतौत्यत्त उन्तरदश्रासंयोगव- च्छिन्नक्रियानुक्रूलव्यापाररूपा प्रापरिर्म-घातोरधेः, दतोया दयस्य छत्तिन्वमधंः, उत्तरदेषरासंयोगरूपवात्वत्रैकरटैरी गोरकसग्रामपदोत्तर- दिनौयाचत्त्तित्वस्य, स्यन्दामकक्रियारूपफनि प्रघानकर्माजादिपदोत्तर- दितोया्थत्तततित्वस्यान्वयः ; एव्र ग्रामत्रत्ति्ंयो गानुकरूला या अजाघ्तत्ति- क्रिया तदनुक्रूलव्यापारः (स एव प्रापिपदायः ) तदनुकूलक्लतिमान्‌ दत्य शाब्दबोधः एवं नौयते ग्राममजा पथिकनेत्यत्र उत्तर देशसंयोगाव- च्छिन्नक्रियारूपं फलं कर्मा ख्याताः, तत चेक्तक्रियानुक्रूलव्यापारख प्रापिरूपख घल्वघस जन्यनासनवन्धेन, कर्मास्यातार्धताटश्क्रियारप- फल्या श्यतासब्वन्धेन अजारूपप्रघानकर्मणन्वयः गोणकर्म-ग्र.मव्रतति- शिख तादश व्राचधताऽवच्छद्कलताऽवच्छ दकौभूत) नर देशसंयो शेऽन्वयः $ एवच्च पथिकनिघ्रक्ञतिजन्या या ग्रामघ्र युत्त रदैशकतयोगानुकूलक्रियानुकूल-

सारमञ्चरो [२७]

शं + ~~~ न~ ~~ , ~~

प्रा्िष्तंच्जन्यफलशालिन्यजा इति शाब्दधौ (२४) एवं गां टोग्धि प्रयो गोपालक इत्यव गो-सम्ब स्ि.पयोत्ति कम ताऽनुकल दोहनानुकल- तिमानित्यन्वथघौः एवं दते गौः स्तौरं गोपालकेन इव्यव गोपालकनिष्ट-कतिजन्य- त्तौरविषयक-दोहननिमित्तं गौ रित्यन्वयः

[ ==

व्यापाररूपा प्राप्निः त॑ज्जन्योत्तरटेशमंयोगानुकरूलक्रियारूपफलशालिनौ अजेति बोघः। उन्यञ्च ग्रनयकागोक्तगाब्दंबोघद्य्रन्त्‌ आपाततः पथप्रदश- नार्घमेव, परन्तु निरुक्तश्ाब्द बो घदयतात्पय्यकं बोध्यम्‌ २२

एवं गामित्याद्र ।-तथा हि, विभागावच्छिनच्र गानुकूलो व्यापारः दद-धात्वधः, गवादेः संम्बन्धविवक्तायां शष षष्टोप्रसक्तया रजकस्य वस्तं द्दातो तिवत्‌, तदपवःदार्थंम्‌“त्रकथितच्च'*(१।४।५१पा०) इत्यनु शासनम ; तछा च, गबरारिपदोत्तरदितीयायाः सन्बन्धोऽचः, चात्वर्धकदैशे विभ. ; पयःपदोत्तरदितौयाया व्रत्तित्वमथः, तच्च ताटृशक्तरण ; एवच्च गोसम्ब न्धििभागानुक्रूल-पयोत्र्तित्तर णानुकरूलव्यापारस्येव गोसम्बन्धि- पयोत्रतिक्मताऽनुकूलदो दनपय्ैन्ता्तया क्तैराख्याताथैतया तदनु- कूलक्त तिमानिति प्रधमोक्तान्वयधियस्तात्प्य्थम्‌ वस्तुतस्तु विभागाव- च्छिन्रच्ररोत्यखय गोक्तोरयो्यो विभागस्तज्जनकं यत्‌ चेरगमित्यघः ; एवञ्च गोपदोत्तरदितौयाया वरत्तित्वमर्थः, अन्वयश्चाख विभागे अन्त्‌ सवं पूववत्‌ अत एव फलविशेषय)भूत-गुणफलविभागादिमतः कमन्व- ज्ञापनाघम्‌ “अकथितम्‌” इति मूत्रमिति। युते गौः क्षौरं गौपालकेनैत्यव क्षरशजन्यविभागाग्यत्वरूपं गवादिनिष्ठं यत्‌ अरप धानकभत्वं तदेव कर्माख्यातखयाघः ; “प्रधाने दुद्ादोनाम्‌” इत्थनु- शासनात्‌ चौरपदटोत्तरदितौयाया त्तित्वमः, अन्वयश्रासख धात्वर्ध- चरणे, उक्तकर्माख्याताचघटकक्षररो जन्यतासम्बन्तेन चात्वर्ध- व्यापररस्ान्वयः ; एवञ्च गोपालकनिष्टक्रतिजन्यो यो विभागानुकूल-

[रट] सारमञ्चरो |

एवश्च प्रते कर्माप्यातैनाप्रघानकमखो

= अ.) ८८ 9 0 59 गवादेबोधजननादिति अकथितं कम ( १।४६।५१। पा ) इद्यक्तम्‌ कमत्वातिदेशस्तु दितोयालामार्थो तु साक्नात्कमत्वम्‌ | एवं चेचस्य पाकः, अद्नतः समुद्रस्य बनो वानरै गि्ल्ादौ चेचनिषटक्ततिजन्यः पाकः, एवं

४.

वानरोयक्ततिजन्य-समुद्रविषयकबन्धनमङ्गतमिति

च्ोरनिष्टक्षरणानक्रूलो व्यापारः तज्जन्यक्तरणजन्य विभागाग्रयो भैरित्यव तादृशान्यवोधस तात्यय्यम्‌ “प्रक्रत प्रकतस्थल, “कर्मा स्यातन? कमर्विहिताख्यातप्रत्ययेन ज्र णजन्यविभागाययत्वा्धकन, “अप्रधान कर्मणो गवादेः” इति--तथा च, क्षरण्जन्यविभागःग यत्वरूपाप्रघान- कमत्वेन गवा1दर्वोघजननादित्य्चः, “इति अकथितं कम इत्युक्तम्‌" इति--तथा हि ““कन्तुरौख्िततमं कम?” (१।४।४९) दति पाणिनिनूस्य कर्चा आघ्ठुमिप्यमारतमं कमेत्यधं करात्‌ ईषितानां मध्य एकषटखप्िित- सेव कमसंज्ञाविधानन मुख्यकमण एव कमेसंज्ञा ताटृश्सू्ात्‌ बोष्यते, तु अ्प्रधानकमंणः ; एवच्चाप्रधानकमणः कमसंक्ञाविधानाथमेव ५अक- यितम्‌"? इति सूत्रम्‌ तदघ॑स्तु-अपादानादिविशषेरविवक्चिनं कारकं कर्मसंज्ञं सादिति यस्थापादानादिविङ्षविरक्ता नास्ति तादृशकारक- येव कर्मसंज्ञाविधानकमेतत्‌ सूतरम्‌+रपादानादिविब््ञायान्तु गीर्दोग्पि पय इत्येव मवति ; एवच्च श्रप्रधानक्मणः कन्त रौखिततमत्वाभावेन धात्व - व्यापारजन्यफलरूपमुख्यफलाग्र यत्वाभावेन च“'वत्तरोख्िततमं कम॑'"इति सूत्राविषय्रतया तख कर्मन्नाविधानारवेतत्‌ सूलमिति तात्पयम्‌ कामत्वातिदैशस्विति - तथा च, तादृशनूत्राद्‌ प्रधानकमणः अपादानादय- विवनक्तायां कर्मत्वा तिदैश्स्तु तदुत्तरं दितौयाविभक्तिलाभाधमेव "न तु साक्षात्‌ कर्मत्वं” घात्वर्थव्यापारजन्यफला यत्वेन समुख्यकर्मत्वमित्धथः।

~-"----------~------~-------~--~----~----------------~-------=-------- ----- - ------- ---------~~

सारमञ्चरौ [२९] वोधः | क्रचित्‌ षष्यास्तुतौयाप्रतिनिधित्वात्‌ कतिथः, क्रचित्‌ दितीयाप्रतिनिधित्वात्‌ कम- त्वमथः। एवम्‌ अ्रधीतौ व्याकरणे, पठितौ तने इत्यादौ ब्याकरग्मधीतवान्‌, तन्तं पठितवान्‌ इत्याद्यन्वयधौः “स्यन्‌ विषयस्य कमणि" त्यनेन सप्रम्या दितौया प्रतिनिधितात्‌ एवं- (२५).चमेगि दौपिनं हन्ति, दन्तयोहन्ति कुञ्जरम्‌

केशेषु चमरौँ रन्ति,सौनि पुष्यल्लको हतः इत्यादी “निमित्तात्‌ कमयोगे'' दूति निमित्त- सप्तमो, “निमित्तात्‌” उदे ग्यात्‌, तलद्वाचकपदा

"~ --- - --- ~ "~ -- =-= ~ ~~ - “= ~~ --- ------- '

कचित्‌ षष्ठया इत्यादि - तधा च, चैत्रस्य पक इत्यादौ क्रत्‌प्रत्यय- योगे कत्तेरि षष्ठो विधानान्‌ दनोयाधक्ततैः तादृश्रष्ठो विभक्या वोध्यतया तादृशषष्ठयाः दतौयाविभक्तिकाय्यकारित्वेन टतोयाप्रतिजिभित्वम्‌ एवं समुद्रय बन्ध इत्यादौ क्लनप्रत्यययोगे कर्मणि षष्ठाः कर्मत्वार्धकतया दितोयाप्रतिनिचित्वं बोध्यम्‌ क्स्यन्‌-विषयश्यत्यादि ।- तधा च, “क्त येन्‌-विषयसख कर्मण्यपसङ्कानम्‌'' इति पाणिनिष्टतवार्तिक- सूत्र्ायमथः, -“दन्‌-विषयस्य" इन्‌-प्रत्थय प्रक्र तिभूतस “क्तस्य” क्तान्तख कमणि सप्तमौ भवतोत्यथः। भाषे क्त-प्रत्यय ततः “दष्टादिभ्यश्च" (५।२।८्द पा०) दति तद्धितसूत्ात्‌ क्तरि अर्ये दनि क्रते गुणौम्‌तक्तान्त- क्रियया सनध्यमाते कमणि व्याकरण तन्ते सप्तमो विधानेन सप्तम्या दितीयाधकतया दितीया प्रतिनिधित्वं बोध्यम्‌ २४॥

चर्मणो ति ।-““निमित्तात्‌ कमयोग” इति वात्तिकसूत्रम्‌ $ तेन हि “चण” चमनिमित्तमित्य्घावगमः। निपित्तमिद क्रियाफलं, यदि त्‌ कारशणमिन्युयते तहिं जालेन वद्धः इत्यादौ अतिप्रसङ्ः सयात्‌ योग- संयोगसम परायषब्बसखान्यतररूपः, तत्र दोपिचमणोः गन्ध्गसोमोः

[२०]

सारमञ्चरो '

वि ~ --- ˆ *~~-- ~~~ = ~= ~ -----~-~----~------ ~

दिल्धः तथा च, निमित्तक्रम शोरयवावय ित्- सम्बन्धश्चेत्तटा निमित्तबाचकप्रदात्‌ सप्तमौ, तेन चर्मोहेष्यकं यदहीपिकमकडननं तदनुक्रूलक्लति- मानिलयन्वयः। एवमन्यचापि बोध्यम्‌ “पुष्यसकः' गन्धगः “.सौलि'' अण्डकोषे। (२६) सति सप्रम्याः सामानाधिकरण्यस्रघः क्रचित्‌ कालिकं, क्वचित्‌ देशिकञ्च। यथा- गोषु दुद्यमानाखागतः, टग्धाखागतः इत्यादो समानकालौ नत्वं भासते ; तेन गोविषयकयत्तमःनटोडहनसभमानकालो नवत्त मानगमनानुकूलक्ततिमान्‌, एवं गोविषयकातौव- द्‌!इनसमानकालोनातीत-गम नाऽनुक्रूलक्षतिमान्‌

अवप्रवावयरिभावात्‌ समवायः दरदत्तम्त्‌ ~ "“पुप्यलकः”” शद्धः, “सौ म्नि"? सौमज्नानाघं, “दतः?” निखात इत्या अस्मिंस्तु पन्ते - सौमपुष्यलकयोः संयोगः “मुक्ताफलाय कर्णि इरिणं पलाय'' इत्यादौ ““क्रियार्योप- परम्य(२२१8) इयादि पाणिनिचू त्रस चतुर्घौ, मुक्ताफलमादततु मित्यर्थ - विवक्तयाभन तु सुकाफलं प्र ्रुनित्यधविवच्या ; तधा हि, वाक्चपदोधे- «ह्य न्तःक षैण्य पषट्मात्‌ प्राप्ुमय्च सप्रमोम्‌ चतुधौ वाधिकामः।दुश्ुशिभागुरिवामभभटाः इति भत्तद्रिणौक्तम्‌ अपप्रयोग एवायमिति बद्व: विधिरयं ईत्वे ब्ध गौयायाः ताद्य चतुर््याश्च प्रतिभेधक इत्यवगन्तव्यम्‌ ॥२५। सतोति ।-- “यस्य भातेन भावलक्तयम्‌” (२।२।२०) इति पःणिनि- ङत्रेण विदिता सप्तमो सति सप्तमौ इह .खलु समानरदैश्-कालाम्यां परिच्छदकत्वरूपलक्षसमयघः, तन गोषु दद्यमानासु आगत इत्यादौ गो- दोहनक्रिया कालेनागमनका तपरि छदात्‌ गवादैः सप्रमो। गुयो सति

सारमश्चरो। [२१

दत्यन्वथः। दशकं यथा-- दरव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति स्वादिल्यादो सत्तानिष्ठं गुणक्मगोभंद- समानदेशत्वं भासते, तेन गुखकमप्रतियोगिको यो मेदः तष्य समानदेशा सत्तेति बोधः। द्रव्ये मेदसच््वयोर्दशिकसामानाधिकरण्यादिति पिहश्यघातो पुतो जनिता, एवं “गतो वनं एवो भवितेति रामः” इलयादो पिष्टव्यं हतवानिल्यें पिदव्यघाती, जनिष्यतील्यधं जनितेति कथं भविष्यद्‌ त्त्तिकपुवे पिव्यकमकातीतडहनन- कत्तत्व सम्बन्धः असम्भवात्‌ ; एवमन्यवाप्व- सम्भव दति (2७) “घातुसम्बगे प्रत्ययाः'' ( ३।४।१ पा० ) सुचकरणम्‌। तस्थायमणः,-- धात्वघस्यावग्यकसम्बसे तदडात्वधसमभिव्याहत- क्रियान्तरभिन्नकालोनप्रल्ययाः साधवः स्यः। वोधे तु यथोचितकालमादायेव विषयौमवति, तेन भविष्यदुत्पत्तिकपुवे यद्यवग्रयं पिद्व्यकमं क-

द्रव्यत्वम्‌ तौत्यादौ तु गुणसत्ताया द्रव्यत्वसन्ताधिकर गाटैव्रपरिच्छेदकत्वात्‌ गुणवाचकात्‌ सप्रमोति बोव्यम्‌। प्रसिदच्च निर््ञातदैशकालक्रियायाः अनिर्ज्नातरैशकालयोः परिच्छदकत्वं, तस्याश कदाचित्‌ खसमानकानिन कदाचिच्च सपूर्वोत्तरकालाभ्याञ्च तधात्वम्‌ $ तन' दुग्धां चोच्यनाणासु गोष्वित्यादो सिद्धिः २६॥

ताह शश्रङ्गं निरखति, धातुसम्बन्धे इत्था दिना - घात्वर्थयोः विशेष्य-

[२२] सारमञ्चरो।

------~----~--- ---------------~------------------- ~ ~~ --- ---~~ -~~~--- ~~~ -~-------------- ~~~ "~~ --- ~~न -\^ \~ -५--- ~ +--- ~^ ~~ ५~ = -~ ~ ~~“ ~~~ ~~ ~--~~ "~ ~ -

हननं भासते, तदेवाबं प्रयोगः साधुः तेमा- लौतकालविहितप्रलययेनावश्च कलं भासत; तेन भविष्यदत्यस्तिकपुवोऽवश्यं पिष्टव्यं इनिष्यतौति बोधः। एवं पर दनोत्यत्तिप्रतियोगौ रामोऽवग्यं वनं गमिष्यतोति बोधः (रट) अथ कारक-विचारः। तव क्रियानिमित्तत्वं कारकत्वमिति वेथा-

विरषणभावरूपसम्बन्ध यव काले ये प्रत्यया उक्तास्ततोऽन्यव्र कालेऽपि ते खः, तिड्वायक्रियाया. प्राधान्यात्‌ तदनुरोधेन गुणभूर्तक्रियावाचिनः प्रत्ययाः कालान्तरभ।लो मवन्तौ ति तत्‌सूत्रतात्पव्यम्‌ २७

गरघेति। . “कारकत्वे"नाम क्रियाजनकश्क्तिमल्व, भाष्य "करोति क्रियां निवत्तयति" इमि व्यत्यत्तिदशनात्‌, “साधकं क्रियानिष्याद्कं काप्कतंक्म्‌' दति वात्तिकोक्तश्च। क्रियःयान्च शक्ररवाचयव्यतिरेक- स्वात्‌ कारक चन्‌ इति लतन्तरम्‌ ; तदक इरिणा-

““स्वा रये समवेतानां तद्देवा यान्तरे क्रियाणामभिनिष्पत्तौ सामथ्यं साघनं विदुः? इति

प्रक्ि-प्रक्तिमतोरभदाच द्रव्यं कारकमिति व्यक्हारः इति बोध्यम्‌| एवच्च ज्रिप्राजनकन्वेन सवेषां कत्तत्वऽपि सखसखावान्तरव्यापारविवक्षयेव करणत्वादिकमवगन्तव्यम्‌ अलोकं इरिणा-

“निष्पत्ति मात कत्तत्वं सवलेवा स्ति कारकै व्यापार भदापचायां करणत्वादिसम्भवः ।१ इति | श्रतरावान्तरभेद्‌ परियद्ो यया--कर्तः कारकान्तरप्रवत्तनव्यापारः|

करणस्य करियाजनकाव्यवहितव्यापारः कमणः क्रियाफलेनोदेग्यत्व- व्यापारः। अधिकरणस्य कततकर्मव्यवदहितक्रियाधारयव्यापारः।

सारमञ्जरौ। [रर]

करगाः। तन्न; (३९) मेस तण्डुलं पचतौ- ल्यादो सम्बस्िनि मेवे कारकत्वापत्िः, सम्प्र दानादेरनुमतिप्रका शनद्ारव तण्डलसम्पादन- दाराऽपि पाकनिमित्तत्वात्‌ विभक्तयघदारा क्रियाऽन्वयित्वं कारकत्वमिति नेयायिकाः। अत एव॒ नामा्थ-घाल्ध्योभदेन सान्नादन्वयस्या- व्यत्पन्रतात्‌ तदारौमूत-विमत्यर्घा पस्िते- स्तन्वत्वं कल्यम्‌ विभक्तिस्तु क्वचित्‌ सुबा- त्मिका क्रचित्‌ तिडगत्सिका इति शेषः। स्तोकं पचतोत्याटौ क्रियाविशेषणे अतिप्रसङ- वारणाय विभक्तययेदारति। तव हि दितौया साधुल्वार्था। सम्बन्िनः क्रियानिमित्तत्वेऽपिन क्रियाऽन्वविल्वम्‌, अतो नातव्या्षिः | “गुरु-षिप्र- तपखि-दुगतानां प्रतिकुर्वीत भिषक्‌ खभेषजेः"' इत्यादो तु (४०) नामाध्याहारः कत्तन्योऽतो नातिव्यार्चिः।

~ ---~-------------- -~ ------ ~

सम्प्ररानस् प्ररणानुमत्यादिव्यापारः। अपादानसख अवचिभावोऽपगम- व्यापारः इति २८ $ = ® मलस्यति ।--“क्रियाऽन्ववित्वं कारकत्वम्‌”” दत्यादयुक्तलच्चणात्‌ तर्डल- (> सम्बन्धिमे्रपदस्य पचतोति क्रियया साक्तादन्वयाभावात्‌ कारकत्वमिति. स्पष्टम्‌ ॥२९॥ नामाघ्याद्ार इति।- रोगमित्यादि-नामाष्यादारः ; तेन रोगादिपदा-

[२8४] सारमञ्चरी

अथ कत्तलचगम्‌ क्रियाऽनुकूलक्लतिमच्वं (४१) कर्त्वं, कत्तपदस्य यत्नाधकटठजन्त-क-घातुव्युत्पन्नत्वात्‌ अतोऽन्यवं अरचेतनादो कत्तुतवं भाक्तमिति . अथय क्रियालक्षणम्‌ धातोरधः (४२) क्रिया, सा दिधा, कचित्‌

थेन समं षष्ठान्तयारन्वयः, तु प्रतिकर्वोतिति क्रियया वस्ततः “"क्ञजः प्रतियत्ने” (२।२।५२) इति पाणिनिसूत्रं करजः कभणि पष्ठ भवति ॥४०॥ कतत चमिति -“कततत्वं” नाम घातुपात्तव्यापाराग्यत्वम्‌ ;-~-

“घातुनोक्तक्रिये नित्यं कारके कत्ततप्यते ।” इति दध्युकरेः। दविषः, स्वतन्लः तव्रयोजकश्ेति भेदात्‌। तत्र॒ “खां तन्त्रं? नामं इतरव्यापारनधोनव्यापारवच्च कारकान्तर- प्रयोजकव्यःपारवच्च का अत्रोक्तं दरिणा-

भप्रागन्यतः शक्तिलाभात्‌ प्रामावापदनादपि।

तद