न्म ~~~ ~ --~~

ग~ >~ 2४3 == ~ “>> हइ क्न > 3 ब~ एक. 2 > 1 €> 5359 “इ दव दया दव -. -जद्य-- = ्् सव - =3. = ~

== =-= =-=

शः श्रीभगवद्रामासुजश्निविरचित श्रीमष्यापरनामधेयं

बह्यसू्रभाष्यम्‌

श्छुतथकारिका, तच्याख्या मावस्कारिका, शतप्रष्रीपिका, नयथकारशिका, त्वरीका, मूख्मावमक्राशिका, न्यायसददनम्‌ , अथिकर्ण- सारावकिः, तख्याख्या अधिकर्णचिन्तामणिः, विषयवाक्त्यदीपिका, इत्येते: समरुङूतम्‌

दतीयं संपुरम

ति. न. च. पण्डितं वे. अनन्ताव्चा्यण वे, कूष्णमाचा्थण

परिद्ोभ्य क्नोडवाकम्‌ छष्णापुराम्रहारवास्तव्येन ए. आर. ष्णमाचार्येण भरकाद्दितम्‌ १९.४१

(~ ~

०6:८5 0८2४ ९८ 7८ 2: ^. ९. <^. रार

21२02 7र7127 01२, प्री १2.0२.25 51१5 8001 0८९०0,

,९/17/,{./. 1.1, (प, १. ,/.1/ 1.1... (1.

[~ ----------------------------------------------------~----------------------------- ~

= 0 ६२

<. +. ब. <^ 1.1 ^. 53... 23... 507.17707र 7२11. (^+ ८, 1132२ ^.

8. < (¬2(¬--^- ^).

1४ ९2/10 5886 रा5 ८२७.

, अ, £. 5. &2डकदााोङ ष2121,

(0414 41100, १124725. = [२५.

£. ९२. 9119252 61821181., र, 10114, 10010072, 0124725.

„+ पि. रशा8ऽ्भााङ 6९27181; 91004 04000) 9.2२, टाणु0गङ,

‰1. ९. ९९१2०022 ^ पपाद, 1२०4. 10147) (०11८0) 0112 01९) १1241"35.,

४, 9, ऽप्फतदषका, २८1४., 400111110117 (11414 १124325.

6वताौप् प्रभा09वा2 0951; [0.11 //./ 11/19 477 ७८ 410# १41020८ दा, ४२६२1.

एगताा 0णा्भ्०) 112, (0041040 44010004; ७1४ 9८ 21014 (१८704 काव 54201502 41८ (वकद) 78102427 20.

¶, #. टीका ८ाद87, 4८८01140, ©. & 7. 5, @. 9. 1.4. १2125.

„+ ४, 9. $. ए8 द्वाद 901300४1 (4, ७४ २, ¢, {1551001 51000), 11426८0, 18485.

|,

00

00

60

60

00

600

00

00

60

श्रीमाष्यादिग्रन्था एतेषु प्ष्ेषु द्रव्याः

धरोमाष्यम्‌--९२३७, ९५७ ९५८, ९६७, ९७१, ९८२; ९८६; ९८९. ९९.२४ ९९५; ०.९७; १०१० १०१६; १०२१; १०२५, १०३१; ९००४०) १०५१) १०६०; १०६२५ १०६७) १०८४; १०९०; १०९३) ९१०९५०१ ११०१; ११०५; ११०५, ११०९ १११४. १११९ ११२२; १९२२; ११४८० ११५५ ११६० ११६४, ११६६ ११७१३ .११४७४ ९१८०, ११८५. ११९५; ११९५ ११९९. १२०२; १२०५ १२११) ९१२९१२३; १२१६ १२१५ १९२१; १२२२, १२२४; १२२६; १२४०, १९४२) १२४०; १२४५) ११४९ १२५२; १२५४, १२५८; १२५९; १२६२, १२६५; १२७८ १२८४; १२८५, १२९० १९९२, १२९५७) १२३०४ १३१०; १३१५ १३२३. १३२५७ १३३० १३८० १२९५; १४००; १००९; १००२१ १४०४; १५४०६; १४०८; १४१५; १४१७) १४१९. १४२२;

धतप्रकाशिका--९ ३७) ९५७, ९.५८, ९६८, ९७२, ९८२, ९८६, ९९.०१ ९९२) ९.९.६९) ९९.५- १०१९१; १९१६ १०२१ १०२५ १०३२, १०४१) १०५२९ १०६०; १०६३; १०६८; १०८४) १०९१ १०९४) ९०९. ११०९; ११०५ ११०५ १११० १११५. ११२० ११३०. ११२५; १९१०० ११.५६ ११६१ ११६० ११६७. ११५७१; ११७५) ९१८१, ९१८८; ११९ ११९५ १२९०० १२०२ १२९०५ १२१९१ ९१२१४ १२१६ १२१८ १२२१ १२२९; १२२५ १२२८ १२४१) १२४२; १२०४ १२४६१ १९४९; १२५२; १२५५. १२५८, १२६०) १२९६२ १९६८; १२५९. १२९८५; १२८८) १२९९१; १२९९२, १२९८) १२०५; १३१९१, १३१८ १३२०; १२३२५; १३२१; १३८१; १२९७) १४०० १४०१; १४०२, १४०४) १४०७, १४१० १४१६ १४१८ १४१८ १५४२०; १५२२;

मावपरकारिका--९४३, ९५७ ९६३१ ९६९; ९७७, ९८५) ९८८, ९९१, ९९४१ ९९६; १००५, १०१५४ १९१९ १०२२, १०२८ १०३६)

<

१०४४, १०५६; १०६१, १०६५) १०७८; १०८८; १०९२ ५९,५; १०९८, ११०३, ११०६, ११०८ ११११४ ९९१; ११२६, ११३१. ११३२७, ११४१, ११५७, ११६२, ११९५६ ६१६९. ११५३२; ११५, ११८७, ११९२, ११९६; ११९८, १२०१, १२०४१ १९२०, १२१२१ १२१५, १२१५; १२९५) १२२२; १२२३; १२२५; १५२३३) १२१५२, १२४३, १२४५, १२४७) १२५३१ १२५५) १२६१; १२६५१ १२५१ १२८१, १२८६; १२८९ १२९२; १२९३४ १३०१, १३० ५२१२; १२२१, १३२५, १३२८; २३२२३; १३८९) १३९८० १४०१; ६९५०२ १४०५, १४०८, १०१९१; १५४१७ १५१९; १४२१) १४२२१

शरतप्रदीपिका--९9 ९) ७५१ ९.५८१ ९६६ ९७०३ ०.८ ०४ ०८६१ १८९. ९.९२; ९९५५, ९,९.०) १००८. १०१४, १०२०, १०२३, १०३० १०२५०. १०४७, १०५७; १०६२; १०६६ १०८२; १०९०) १०९.३१ १०९. 9०९९, ११०५, ११०६; ११०९ १११३; १११८; ११२९ ११३३ ११२८; ११४१; ११६० ११६३ ११६९६ ११७० ११५३; ११५९. ११८६, ११९४; ११९६. ११९९ १९१० १२१३ १२१६ ९२१५; १२२१, १२२२ १२२५ १२२६ १२३५ १२५४२ १९५३ ९२४ १२४०८ १२५० १२५४१ १२५८ १२५९ १२६९२ १९६९० ९९०; १२८३; १२८५७, १२९०; १२९२; १२९४; १२०२; १३०८; १२१५४) १३२२, १३२६; १३२९) १३३५ १३९५, १३९९. १५४०१, १४०२४ १०५०३; १४०६; १३०८, १४९१२९१ ०४०५७, १०४१९. ८४२४, ८०२३;

नयप्रकाशिका---९.^#, ९८४) ८००५ १०२१, ००८५८, ४०६२, 8 ०८२, ००९६१ ४०००, ८८०९४, ८८०६, ०००९१ ४६१२; ६२९) ०४२९) ४०२९ ०१९४२) ९२९५; ०३०३; ०२०९; ९३९५, ४२२३; ०३२६; १२२९ २२५५

तत्त्वरीका--९५१,

न्यायसुददानम्‌--९,७ ०) ९८१, ९९३) ९९५, १००९, १०४८, १०५८, १०९७० ८८००, {८२२ २८7७५, ००९५, १२३८) १२४८, १२५०३ १२७४१ १२०४१ १२०९ ४२१६१ ०४१३,

भ्रुतप्रकाशिकाविषयसूचिका।

ध्रतिषड्‌ - सद्विचायाः सविदोपविपरय्वम्‌ परविद्यायाः सविरोपविषयल्म्‌ अखण्डाथसतामानापिकरण्यनिरासेन सत्याद्विवाक्यस्य सविरोपविपयत्वम्‌ निरीणासगुणवाक्ययोः विपयविभागेनाविरोधः आनन्दरवल्ल्याः सगणविषरयत्वम्‌ ्ेयतननातृलनिषेधनिरासः आनन्दत्वानन्दिखयोरविरोधः मेदतक्तिपधश्चतीनामविरोधः स्मृतिपुराणधद -- सविरोपपरस्मृतिपुराणवचनामि परोक्तस्परतिपुराणवचनानां समीचीनाथकथनम्‌ उपनरहणविधिनिरूपणम्‌ विष्णुपुराणप्रा्चस्तयम्‌ प्रका्द्रेतपरकारदवतविवेकः द्रा पर्णति श्वत्यथविचारः सुक्तौ जीवत्रह्मणोः स्वख्यैक्यनिरासः सप्रविधानुपपत्तयः- आश्रयानुपपत्तिः तिरोधानानुपपत्तिः स्वूपानुपपत्तिः अनिवैचनीयत्वानुपपतिः प्रमाणानुपपत्ति तमसो द्रव्यत्वसमथेनम्‌ सविदाप्रतयक्षनिरासः

९२७ ९१९६9 {4 ९, ९८२ ९९.० ९९६ कि

१०९६ १०५५२्‌ १०६३ १०६८ ११०२ १११६ ११२० ११५५ १.५8 ११६५४ ११६५७ 4. ११७५ ९१८२ ११८८

१०

अविदानुमाननिरासः सत्घ्यातिसमथनम्‌

अवियापरत्वेन परोक्तश्चुतीनां निवहः स्मृतिपुराणानामवि्यापरत्वस्य निरासः निवतैकानुपपत्तिः

तत्चमसीति वाक्याथविचारः अपयैचसानवृ्तिनिरूपणम्‌

मतान्तरेषु सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः संग्रहेण सिद्धान्तोषन्यासः निवृ्यनुपपत्तिः

मावप्रकारिकाविषयसचिक्ा

मृत्तिकेत्येव सत्त्यम्‌ इत्र असत्कायैवादनिरासे आक्षेपः समाधानं

आदेशचशब्दे प्रक्ृतिप्रत्ययाथविचारः

सत्यादिश्चब्दानां परोक्ता्थं पर्यायत्वापत्िः

छागपट्युन्यायोत्सगीपवादन्याययोः विचारः

उपक्रमाधिकरणन्यायनिरूपणम्‌

५५ ते ये शतम्‌ ? ईति वाक्ये भगवदानन्दस्य परिच्छिन्नत्वं पतिपायते इत्याक्षेपः ` समाधान

¢“ कामान्‌ सह !› इति श्रुतिवाक्ये भोग्यसाहिस्यस्थिरीकरणम्‌

असुन्नेव )› इत्यस्य श्रीभाष्यानुगुण्येनाथैवणनम्‌

उपादेयोपादानस्वरूपनिष्कषैः

पुरुषोत्तमशब्दे समासविचारः

इच्छागीतपदस्याथान्तरवणनयु

मगवच्छन्दाथैविचारः

पूराणषटे उपक्रमोपसंहारन्यायविचारः

^! प्रः प्राणाम्‌ इत्यादिसंदभस्य सप्यक्ञानादिश्रतिविवरणरूपलम्‌

१२.०५ १९२९८ १२५२ १२६० १२९. १२९.८ १० १३८५ १२०५ १४१६

९४३२ ९४६. ९६४ ९५५८

९, ८५५ ९,८८ ९९१ १९०५०५७ १०२९० १०२९३ १०२९ १,०.९२. १०५०३०५

११

पुराणछरोकोपन्यासोचिव्यविचारः

८५ आब्रह्मस्तम्ब !” इत्यत्र आङ्थविचारः

वेदेषु अनित्याश॑संयोगविरोधपरिहारः

८८ ज्ञानस्वखपम्‌ ' इति शछोकाथवणनम्‌

५५ ब्रह्मणो मावरक्तयः '› इति निर्देरोऽभस्ारस्यम्‌ एकश्चव्दाथविचारः

“‹ तस्यात्मपरदेहेषु ›› इति शछोकस्याथवणेनम्‌

८५ सोऽहं दम्‌ इत्यत्र अहंत्वमथेविचारः

०५ दभा सुपर्णा ;› इति श्रत्यथविचारः

तद्धावभावम्‌ ,› इति छोकव्यास्याने विचारः

^“ हि वयमभेदं ब्रूमः? इति भामतीषाक्याथेविचारः मुक्तावानन्दविचारः

भावरूपाज्ञानविषये प्चपादिकाविवरणादिग्रन्थविमैः भवरूपाज्ञानसाधकानुमाननिरासः

८५ वहु स्याम्‌ !› इति श्रुतो बहुभवनप्रनननयोः कायैकारणमावविच।रः

पू्वेमीमांसायां नियमविधिविचारः शुक्तिरजतदष्टन्ते ओचित्यविचारः प्रृतिशब्दस्योपादाना्त्वविचारः दश्छोक्यथविचारः ८८ बहुधा ?› इत्यत्र धाप्रत्ययाथविचारः तत्त्वमसि !› इत्यत्र मध्यमपुरषविचारः शरीरजीवपरमारमनामेकलरपतीतो युक्तिविचारः जातिव्यक्तयादीनां सषहोपरम्भनिषयविचारः जातिव्यत्तयोः शक्तिम विचारः ब्रह्मलसामानाधिकरण्यविचारः पतिशन्दाथेविचारः

१०३६ ०५५७ १०६६ १०८९ ९१०९. १०९५ ९६९०३ १९१२ ११९८ ११२ ११५८ ११६६ ११८ ९२०५ १९३२४

१२३

१२३६ १२५७ १२५७१ १२९८२ १३१२ १२३२८ ९१३३४ १३९० १२९४ १३९८

१२ नयप्रकारिकाविषयप्ूचिका

सदेतेत्यादिवाक्यानां निर्विरोषवस्तुपरस्वाभावपरतिपादनम्‌

८५ प्रत्यस्तमितभेदम्‌ इत्यस्य सविदोषपरत्वस्थापनम्‌

ज्ञानस्वष्पम्‌ ?" इत्यस्य ज्ञानमात्रस्वरूपपरत्न्युदासः

५५ जगच सः ›, इति सामानाधिकरण्यतासयैवणनम्‌

५" परमास्वमेवैकः ›› इत्यादिश्चोकानां सविरोषपरत्वस्थापनम्‌ बेणुरन्धविमेदेन '› इत्यस्य मपाधिकभेदपरस्निरासः

. ५‹ सोऽहं त्वम्‌ ?› इलस्य न्वते तातयैम्‌

८८ तद्वावमावमापन्नः ?› ह्यस्य स्वद्यैक्यपक्षाननुगुणत्वम्‌ परमात्मनः तदितरस्य शरीरशरीरिभावे प्रमाणप्रदशेन्‌ ज्ञानस्वरूपम्‌ ›› इत्यस्य तत्पयेम्‌

यदा तु शुद्धम्‌ इत्यस्य तादयैस्‌

८८ वस्त्वस्ति किमु ?? इत्यस्य जगन्मिथ्यातपरलखण्डनम्‌ ५५ मही घटत्वम्‌ इति छोकाथेः डुक्तिरजतदष्टान्तवेङप्यम्‌

` ५८ यज्ञः पयु; ! इति छोकाथेः

८८ यन्वेतद्‌ भुवन ›, इति छोकस्य तात्ययाथेः

सर्वथा भगवतः पराशरस्य सविरोषत्रह्मपरत्र एव तात्पर्यम्‌ बन्धस्य परमाथत्वसाधमम्‌

प्रत्यक्षस्य दोषमूरुत्वखण्डनस्‌

स्वाप्रतीतेः मिथ्यात्वामावसमथेनम्‌

स्फोटवाद्खण्डनम्‌

शाखस्य मिथ्यात्वे दोषनिख्पणम्‌

सगुणश्चति्निशुणश्चत्योः भपच्छेदनयाविषयतय्‌ जगद्रष्यणोः शरीरश्रीरिभावाङ्गीकारे स्वैसामज्ञस्योपरंहार ५४ स॒त्यं ज्ञानम्‌ ›› इत्यादिवाक्यस्य सगुणपरत्वमु

१३

प्रसङ्गात्‌ अद्वितीयपदस्य निमिततान्तरनिषेधपरतवम्‌ सगुणते दोषापादनं समाधानं

वेदाथवणनमपि रोकम्ुदत्तिमनुखयेव कायैम्‌ र्वयेप्रकारस्यान्यसंवेवत्वे विरोध।मावः

८५ स॒त्यं ज्ञानम्‌ '› इत्थादिपदेषु रक्षणाविचारः सवेपदरक्षणानिरासः

८५ तुत्त्वमसि इत्यस्य मिर्विरोषपरत्वे दोषप्रतिपादनम्‌ सत्यादिपदानामखण्डेकाथपयैवसायित्वखण्डनम्‌

त्वमसि १।दत्यस्य शुक्तिरजतप्रत्ययात्‌ वैरूप्यप्रदशनम्‌ ४५ तत्त्वमसि इति प्रतीतेः निष्कृष्टाथवणेनस्‌

सवत्र तादास्यनिर्दशस्य शरीरशरीरिभावनिबन्धनत्वसम्थनम्‌ अनेन जीवेनेति वाक्येऽपि स्व्पैक्यवादनिरासः तादाल्योपदेशस्य मतान्तरेष्वननुगुणतवम्‌ देहात्मनोरेकधीवेयताविचारः

पराचीनद्वितसेपरदायेऽपि शरीरशरीरिभावस्येवाभ्युपगमः. यतो वाच; ›» इत्यस्य शब्दवाच्यत्वनिषेधे तादयेम्‌ ८“ सोऽय देवदत्तः इत्यादावखण्डाथेपरतानिराप्ः विरोषणोपरक्चषणविचार्‌ः

निर्विकस्पकस्यापि कतिपयविरोषयुकत्वसाधनम्‌

मरद्यक्षेषु मेदामेदवादिमतनिरासः

सवैप्रमाणानां सविरोषविषरयत्वस्थापनम्‌

प्रसङ्गात्‌ उपमानाथाप्स्योः परथक्प्माणसविचारः मीमांस्करीन्या परमाणप्श्चकाङ्गीकारः

प्रत्यक्षमेदनिरूपणम्‌

प्रमेयनिरूपणम्‌

वेदान्तिमतरीत्या द्रव्यविभागः;

९४

दिक्षाख्योः प्रथग््रव्यत्वविचारः देशस्थैवोपाधितः कारत्वनिर्णयः

गुणानां त्रिविधखनिदपणम्‌

जातिगुणादेरेव मेदतसमथनम्‌ जातिसंस्थानविचारः

जनुभूतिविचारः

स्वापकाटनुभवविचारः

दीपपरभाविचारः

आत्मनः ज्ञानाश्रयत्वसमथेनम्‌

अहं कारस्वख्पविवरणम्‌

ह्मणः सद्वितीयत्वक्ञानस्य सत्यतास्तत्यत्वविंचा मिथ्यात्वस्वखूपविचारः

प्रसङ्गात्‌ तमसो द्व्यान्तस्खत्रिचारः भावरूपान्ञानविचारः अन्यथाख्यात्यसत्स्यात्योः भेदविचारः ` विज्ञानयाथाथ्यैनिखूपणम्‌

मिथ्यावादिपक्षस्य बोद्धमतानतिरिक्तलपरदर्शीनम्‌

तच्तवटीकोविषयसूचिका आदेश्चद्यन्दाथविचारः मृविण्डदृष्टन्तानुशुण्यविचारः सदे वेत्यादिवाक्याथनिगमनम्‌

न्यायञ्चदरीनविषयसूचिका अद्वितीयपद्‌ नजथविचारः | निशणसगुणवाक्यानां विषयन्यवस्थाप्रददीनम्‌ अपच्छेदन्यायस्य तत्र विषयामावप्रददौनम्‌

नेह नानास्ति ›' इत्यस्यष्थक्सिद्धमेदनिषेे ताद्म्‌

१२८४ १३४५.

१३४६ ९२३४५

१३५५३ १२१५५६९ १२५५८ १३२१५५९. १२६४

१२६८ १३५७० १३५२ ९१३०५ १३.०९

९,५२्‌ ९५२ ९५९

१५०९

१५ विकारर्क्चषणनानात्वनिषेध इति पक्चान्तरोपन्यासः “^ ग्रक्रतियां मयाख्याता " इत्यत्र निर्विरोषत्वपतीतिरित्याक्षेपः समाधाने ८५ प्रस्यस्तमितमेदम्‌ ?› इत्यस्याथेव्णनम्‌ ब्रह्मण एव परमाथेत्वसमथनम्‌ ८५ ब्रह्मेव भवति ›› इत्यत्र एवकारस्य निर्वाहः भावूपाज्ञानविचारः यथाथख्यातिसमथेनम्‌ दिग््यवहारस्यौपाधिकल्विचारः अनिवैचनीयख्यातिपक्षे कारिकाः ८“ ज्ञानस्वख्य ?› इति छोके उदेरयविधेयनिर्णयः ततो हि हैखव्धि , इद्यादिश्ोकेष्च आलामेदपरतीतिनिषरेधः “८ त्वमसि ?› इयस्य बहुभवनसकल्पानुगुणे व्याख्यानम्‌ ८८ तत्वमसि ›› इत्यत्र सामानाधिकरण्ये बाधामावप्रद्शनमु दविचन्दरज्ञानदृष्टान्तविमकेः ८“ एतद्वास्यस्‌ ? इत्यत्र शरीरशरीरिभावप्रतीतिमकारः

१०१० ९०४८ १०५९. + ९१३२ ९१९५ ९२३८ १२४९ ५.९ ९०४ १२५७६ १२०४ १३१०

१३१६

श्रुतिघट्ध

श्रीभाप्यम्‌

यदुक्तम्‌-- वेदान्तवाक्यानि निविरोषन्ञानेकरसवस्वुमात्रप्रति- पादनपराणि सदेव सोम्येद्मय आसीत्‌ इत्येवमादीनीति ; तद्‌- युक्छम्‌ एकविज्ञानेन सवविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनमुखेन सच्छन्दवाच्यस्य परस्य ब्रह्मणो जगदुपादानलं जगन्निमित्तत्वे सवेज्ञता सवेशक्तियोगः सत्यसंकल्पत्व सवान्तरल स्बगीधारत्वै सवैनियमनमिवयायनेककस्याण- गुणविरिएतां कत्लस्य जगतस्तदात्मकतां प्रतिपाद्य / एवभूत- ब्रह्मातसमकस्वमसि ` इति श्रेतकेतुं परत्यपदेश्ञाय मवृत्तत्वात्‌ प्रकरणस्य प्रपञ्चितश्चायमर्थों बेदाथेसंग्रहे अत्राप्यारम्मणाधिकरणे निपुणतर-

मुपपादयिष्यते

श्रुतप्रका हिका

दाखस्य रोकिंकम्रमाणविरुदधारथप्रतिपादनासामध्योपपादनेन शाखस्य सविरोषपरलं सामान्यतः सामर्थ्यात्‌ सिद्धम्‌; ्िरपिण सष्डस्य प्दवाक्यदूपेण म्वृत््या सवि. दोपपरसोपपादनाच् शाखस्य सविरोपपरलं सामान्येन सिद्धम्‌ ; अथापि ये वाक्यविरोषाः परेण निर्विोषपरतेनोदाहतास्तेषां सविदोपपरसं वाक्यतापर्पर्यारोचनया प्रतिपादयितुमार- मते--यदुक्तमित्याटिना तत्र निर्विदोषपरलं संग्रहेणानुवदति-- यदुक्तमिति | जञनेकरसस्वेन शोधकवावयेषु प्रतिपन्रसवाचिर्विरोषस्वम्‌ तच्च कारणवाक्येपु प्रतिपन्नम्‌ वस्तुमात्ररब्देनान्यत्र सगुणन्रह्मणि तात्पयाभावः सूच्यते इत्यादीनीदुक्ते तस्यामेवोप- निषदि पथवस्यतीति तथ्यावरत्यथम्‌ इत्येवमादीनीदयक्तम्‌ तत्‌ दृषयति- तदयु क्त- मिति कृत इत्यत्राह-एकग्रिज्ञानेनेति येनाश्चुतम ' इत्यादिवाक्येमैकविन्ञानेन सवैविज्ञानं॑मतिज्ञायते अस्यायमथः - येन शरुतेन मतेन विज्ञातेन अश्रुतममतम- विज्ञातं श्रतं मतं विज्ञातं भवतीति; तु ब्रह्मणः स्तया संव ज्ञातं भवतीति; दारा

न्तिकसामर्थ्यात्‌ मृद्धयदिदृणन्तसामथ्यांचच हि ब्रह्मसत्तया मृष्पिण्डसत्तया वा 118

९३८ श्रीमाष्यम्‌ (जिज्ञासाधिकरणम्‌)

तत्तत्कार्यं ज्ञायते कस्मिन्नु भगवो विक्ञाते स्वमिदं विन्ञातं भवति ?› इति मुण्डकोप- निषदि आत्मनि खल्वरे चे श्रते मते विज्ञाते इदं सवं विदितम्‌ "” इति ब्रहदारण्यके अवणाच अतो यथोक्त एव प्रतिज्ञावाक्याथः। हि घरज्ञानेन परज्ञानसंभव दव्येकविन्ञानेन सविज्ञान संभवतीति शङ्कायां काथकारणयोस्तदु टटमिव्याह-- यथा सोम्येति तत्राप्यसत्कायवादयुखेनेकयविन्ञानेन सर्धविज्ञानानुपपत्तिशङ्कां परिहरति --वाचा- रम्भणमिति वाचा; वाकूदाब्दोऽजहलक्षणया वाक्पैव्यवहारपरः वायति तृतीयया प्रयोजनतया हेतुत्वं विवक्षितम्‌ आरम्भणमिति कर्मणि ल्युट्‌ आरभ्यते आरभ्यत इत्यारम्भणम्‌ ““ आरुम्मः स्परीर्हिसयोः मृखिण्डनेत्यथसिद्धम्‌ विकारो घरत्वा्यवस्था वावपूधकदानादिग्यवहाराथ सृयिण्डन नामरूपे स्प्दयेते मृयिण्डा नाम- रूपमाक्‌ भवतीत्यथः कायकारणयोरेकद्रव्यत्वे प्रमाणमाह---- मृत्तिकेत्येव सत्यमिति मदय घटः इति प्रत्यभिज्ञया मृन्मयं घटादिकमपि मूदद्रम्यत्वेनैव प्रामाणिकमिव्यथः बुद्धिशब्दादिमेदाः षरपटादिषु द्रव्यमेदेऽपि दृष्टाः आस्ते, रोते, स॒ख्यं, हुःखपटम्‌ ' इत्यादिषु दरव्थेक्येऽपि दष्टाः अतस्ते साधारणाः तत्र आस्ते, रोते, सुर्यं, दुःख्यहम्‌ ' इत्यादिषु दर्यक्यनियामिका या प्रयमिक्ञा सैवात्रापि दरन्यैक्यनियामिकैति भावः | अत्र सत्तिकामत्रस्य पारमाथ्य॑ विकारासत्यलं विवक्षितं चैत्‌ इतिशब्दयेय्य स्यात्‌; तदा "“ मृत्तिकैव सत्या इति हि वाच्यम्‌ विकारासव्यतवे दृष्न्तः साध्य- विकरः, सत्यत्मतिपत्तेः धटादिसत्यत्वं म्यावहारिकेमिति चेत्‌, मृदिण्डस्यापि सत्यत्वं व्यावहारिकमिति कारणसत्यत्वसिद्धिः कारणस्य व्यावहारिकिमेव सत्यल- मभिमतं चेत्‌, तत्‌ घयदेरपि तुल्यं स्यात्‌ काथैकारणद्रव्यैक्यात्‌ कारणविनज्ञानेन का्यविज्ञानमुपपन्नमस्तु, तथापि कोके विविधका्यवगस्य विविधोपादानकलदरीनादेकविङ्ञा- नेन सथविज्ञानमनुपप्नमिति शङ्कायां जगतो ब्रहयैककारणतामाह- सदेव सीम्येदमग आसीदिति शतिगतसच्छन्दाथमम्मित्यात्र सच्छब्दवाच्यस्पेदुक्तम सगुणनद्म- परमिदमित्यन्यथासिद्धटक्चेत्यमिमायेण प्रस्य बह्मण इत्युक्तम्‌ मे; सेषः पू- मिस्यथः, अनन्तरं ॒र्वक््यमाणलवात्‌ विजातीयसनातीयस्वगतनानाखन्यावरत्तिख विवक्षिता चेत्‌ अग्र इति `वक्तुमयुक्तमु ; न॒हि नहणः कारविरोषे निर्धिरोपतवम्‌ वैषम्यनैशप्यप्रिहाराय जीवबहतवततकरमपरयाहतदनादिवानामभ्युपगन्तव्यलाच तद्रहुख-

(१-१--१) ध्रुतप्रकायिका ९३९

मपारमार्थिकमिति चेत्‌--न; पारमाभिकबहुतवस्येदानीमप्यभावादथशाब्दवैयर्यात्‌ चाम्रश्ब्दस्याविवक्षिताथता, अनन्तरं सयुक्त: अतः काटूपविजातीयमेदः, चेतनः खूपसजातीयमेदः साव॑च्यादिसृष्टयनुयणगुणशूपम्बगतमेदश्च तदानीमस्तीति विजातीयादि- तरिविधमेदनिरासपरत्वं विरुद्धम्‌, कारणवाक्थत्वात्‌ चेदिदं कारणवाक्यम्‌, ईदृशानां वाक्यानां सवशाखाप्रत्ययनयाद्विजातीयादिमेदनिरासपरस्वेन कारणपरल्ामावात्‌ ह्मकारण- त्वमप्रमाणं स्यात्‌ अवधारणवाचिन एवकारस्य स्वर्यव्यावल्थविरोपरोपस्थापनासमथंस्य सममिन्याह्तपद्रान्तराथविरोधिन्यावतकल्नियमदर्यनात्‌ सदे वेत्यवधारणमसतकाय॑वाद- व्युदासपरम्‌ हि "अयं विद्वानेव" इत्यवधारणं ब्राह्मणत्वे व्यावतेयति, अपि त्वविद्भत्वमेव अतः शण्दस्वारस्यात्‌ सदेवेति निरसनीयमसत्वमेव; तु विजातीय- मेदः यद्यपि सद्विजार्तेयमसत्‌; तथापि तस्य भ्यावत्यल्े ॒विनातीयलाकारेण, अपितु स्रिरोधित्वाकारेण सदेव ; तु कदाचिदसदि्यथः सच्छब्दो हि मानसंबन्ध- योग्यतारक्षणं सत्त्वं प्रवृत्तिनिमित्त परमारमनि वतेते अयं सच्छब्दो विरोष्य- भूतपरमातमवाचकोऽपि कारणविषयलसामर््यात्‌ कारणलौपयिकुणविरिष्ठं प्रकृतिपुरुषकार- दारीरकं परमात्मानमुपस्थापयति प्कमेवेत्यविभक्तनामरूप१ं कारणावस्थं ब्रह्मोच्यते कारणावस्थायामेकल्वावधारणस्य ^“ बहु स्याम्‌ इति सकष्यमाणकायेबहुलप्रतियोग्येकल- परत्वात्‌ ^“ एकेन मृदिण्डेन सवं मृन्मयम्‌ '' इट्युक्तदषटन्तसामर्ण्यात्‌। ““ तद्धेदं त्ैन्याकृतमासीत्‌ , तन्नामखूास्यां व्याक्रियत !› इति श्रुव्यन्तरेकार्थ्या्चायमेवाथः वैरोषिकादिमिर्नितयतयोक्तानामाकाशादीनामपि संहारामिपाय एवकारः एवमविमक्त- नामूपलात्‌ ब्रह्मण उपादानं सिद्धम्‌ मान्यवस्थाविरोषवतः प्रागवस्थायोगो इपादा- नतम्‌ अद्वितीयमिति निमित्तान्तरनिषेधः ; उपादानस्य प्रस्तुतसेन निमितस्य जुदिस्थ- त्वात्‌ , परतन्व्रूपविरोषाणां विहितल्वात्‌ , निप्रेधस्य विहितव्यतिर्किविषयलात्‌ , उपरि- तनवाक्यसंगतेरपेक्षितत्वाच्च पकमेवेति शब्दस्याविभक्तनामरूपतापरल्वं ““ बहु स्याम्‌ ? इतयनेनावगम्यते “४ तदरै्षत, तत्तेजोऽस्रजत ›› इत्यनेनाद्धितीयपदस्य निमिक्तान्तरामाव- परलमवगम्यते परस्य ब्रह्मणः सर्वदा सत्त्वेन सदेवेत्यवधारणमसत्कायवादच्युदासपर- मिदयुपरितनेन ““ कथमसतः सम्नायेत इत्यादिवाक्येनावगम्यते ^“ कथमसतः ?? इत्यादि वाक्यं वेरोषिकमतनिरासपरम्‌ , तु क्षणिकवादनिरासपरं, ॒शूल्यवादनिरासपरं

९४.०७ श्रीभाप्यम्‌ (निल्ता्साकरणम्‌)

; क्षणिकशूल्यवादनिरासे कृतेऽप्येकविन्तानेन सवैविजानस्य वैदोपिकमतनिराससापिश्च- त्वात्‌ ५“ तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्‌ '› इत्यारव्धलाच टि क्षणिक शून्यत्वं काटविरोपे मवति अतोऽसक्का्थवादनिरासपरं “८ तद्धैक आहुः "” इत्यादि वाक्यम्‌ | ““ कुतस्तु खट ॒सोम्धैवं स्यात्‌ "” इति मृद उदयच्स्य मृदासमकल्वदसत उर्पन्नस्थासदात्मकलपसङ्ग इति भावः उद्त्तिनांम द्त्यस्यावस्थान्तरापत्तिरिव्ययमर्थो वाचारम्भणमित्यनेन शिक्षितः तदुपनीम्योच्यते ““ कथमसतः सजायेत ? इति; कथ मिराश्रयावस्थासंमव इत्यथः “८ तदैक्षत इति सर्वत्व ; ““ अयृजत ' इति निमि्त- त्वम्‌ ; “बहु स्याम्‌ इत्युपादानलं॑तदुमयानुगुणं सवेचाक्तित्यं सत्यसंकल्पं - ८‹ अनेन जीवेना्मनानुप्रविस्य ›' इति सर्वान्तरलं चोक्तं भवति जीवेनात्मना ; जीव- शरीरकेण मयेत्यथेः, ““ सिंहेन मूत्वा बहवो मयात्ताः, व्याघ्रेण मृत्वा वहवो मयात्ता; '? इति वत्‌ सरवज्त्वादिगुणकस्य तद्विपरीताकारजीवेक्यासेमवात्‌ यस्यात्मा शरीरम्‌ "` इत्यादिवचनात्‌ तदनुप्रविरय ›› इत्यचेतन इव॒ जीवेऽप्यनुप्रवेराश्चवणाच् शरीरवाचि- शाब्दस्य रारीरिपयेन्तत्वस्य मुख्यतयोपपन्नताचायमेवाथेः ““ सदायतनाः `" इत्यनेन सवाधारता ; तत एव॒ सवेनियमनं सिद्धम्‌ “° एतस्य वा॒ अक्षरस्य प्रशासने गार्गि दयावाप्थिन्यो विधृते तिष्ठतः '› इति प्रशासनेन धारकलश्रवणात्‌ प्यं सर्वाधारत्स्- नियमनस्वान्तरत्वैः शरीरिर्क्षणेनगच्छरीरकःलवं ब्रह्मण उक्तम्‌ आदिशब्देन सष्टयुप- योगिनः श्रलयन्तरसिद्धा गुणा गृह्यन्ते ““ एेतदास्म्यम्‌ ›› इत्यनेन छत्रस्य जगत्‌- स्तदात्मकता चावगम्यते तत्सत्यम्‌ '› इति तदात्कत्वेनैव जगतः प्रामाणिकलम्‌ जगतः स्वनिष्ठत्वेन प्रतीतिभ्रान्तिरिस्यथः अतः त्स्य जगतः आत्मा ^“ एेत- दात्म्यमिद सर्वं आत्मा इति निर्देशः ““ रामानुजे स्क्मणपूर्यज ›› इतिवदम्योन्य- संबन्धिततात्पयातिशयक्रतः। यद्रा “स आत्मान्तर्याम्यमृतः› इतिवत्‌ करत््नगदन्तर्यामि- त्वात्‌ तवास्मा इव्यर्थः तस्मात्‌ त्वंशव्दतदथतद्‌बुद्धयस्ततप्यन्ता इति “५ तत्त्व मसि '› इत्यस्याथ इत्याह--एर्बभूतेति एवंमूतराव्देन ` तदस्य प्रकृतपरामरिल सूचितम्‌

अस्याः सद्वियायाः सविरोषवस्तुन्येव षद्िधितादरगरिद्गं वियते उपक्रमे तावत्‌

(=) श्रतपकारिका ९.४.१

^“ उत॒तमादेशमपाकष्यः '' इत्यत्रादेश्शब्देन प्र्ासितामिधीयते अत्र॒ छोका- वाचार्यपदैरु्तौ-- “८ छान्दोग्ये केचिद्राहर्दियतिस्त तमाढेरमप्रक्ष्य इत्य- ना्पूवस्तुपदे शं प्रकस्यति सतो प्ररास्ति घञन्तः नो कर्मर्यस्ति कर्मण्यगणि धनिह सत्‌ कथ शासतो करम स्यात्‌ स्यात्कमाँपदेरो तदिदसुत तमादेरावाचोपटे दयम्‌ अत्र ्रूमः प्रशास्ति वदति टिशिरसावास्सुखो नोपदेदय रास्ता सोऽतिप्रसिद्धो हि पर इह चपिक्षिताथप्रसङ्गः युक्तोऽसाधारणोक्तया घञजगणि करणेऽप्यत्र वेवक्षिकलं राब्दोक्तं कारकाणां नतु करणतया कतरि स्याद्विक्षा "' इति अदेद्यशब्देनोपदेदयसुच्यते प्रङ्व्य्थंउपटेः प्रययाः करमखम्‌, ८५ अकर्तरि कारके संज्ञायाम्‌ "' इति कवैव्यतिरिक्तकारके घमो बिहितात्‌, उपदेरो बरह्मणः क्दोपपततेश्च प्रशासने तु ब्रह्म कर्म ; अपितु कवर | कतरव्यतिरिक्तकारके हि घञूपरत्यय्विधिः नात्र कर्तरि कप्रत्यय उपपच्यते, ““ कडिति इतिं गुणप्रति- पेधाददिरशव्दखूपसिद्धेः नापि पचाद्च्पव्यय उपपद्यते, दिधिधातोरिगुपधस्वेन “‹ इगुपधात्कः '" इत्यपवादसत्रेण कप्रत्ययप्रापेयुणामावात्‌ अतो घञुप्रत्ययान्त ए्वायमदिराब्दः परस्ययः कतेयविहित इति केमाभतखस्थेव युक्तवादपदेख्यमेवा- देशशन्दवाच्यमिति अतरोच्यते- प्रकृलयर्थः शासनं, प्रभिद्धिप्राचुर्यात्‌ ; अन्यथा स्वारस्य- भङ्गात्‌ ““ आदूर्घो दिशतिर्नियोक्तुमयोजनवचनः, उपपूचैस्तु नियोष्यपभयोननवचनः ›' इति हि न्यासकारः नियोक्तरि पयोजनं यस्य तस्यास्य वाचक इत्यथः एव- मन्यत्रापि रविव उपदेश्यतं ठैकिकाटोकिंककरमत्रह्मभागाथसाधारणम्‌ ; चासितं ॑तु ब्रह्मणोऽसाधारणम्‌ अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्‌, ¢ पत्य वा अक्षरस्य प्रशासने गां '› इत्यादिश्चतिमिर्निरुपाधिकपरदासनस्य ब्रह्मासाधारणवश्रवणात्‌ निरुपाधिकोप- देर्यलवं ब्रह्मण इस्यसाधारण्यमिति चेत्‌; न, इ्ाप्स्यनिष्टनिवृत्तिततसाधनेषु साधारण्यात्‌ यच्यप्यपरिमितुखप्रापतिदःखनिव्र्थादि साक्षाट्‌पदेस्यं स्यात्‌, तथापि संसारनिद्रेपिब्रहतदुपा- सनानामुपदेश्यल्वै साधारणम्‌ | प्ष्टव्यस्योपदेश्यतरमथेसिद्धम्‌ अत उपदेश्यलकथन-

९४२ श्रीमाप्यम्‌ (भिक्ञासाभिकरणम्‌)

वैय च| ननु ““ येनाशु श्रुतम्‌ ' इत्यने य॑क्वाव्यत्वात्‌ स्वक्ताननान्यन्ानलतुतावरा- वितमुपदेदयस्वमसाधारणमिति चेत्‌, तथापि तादरसुपदेस्यलं प्रतिक्ञावाक्येन प्रष्टन्यलाक््या चाभसिद्धमिलयनपेक्षितोपदेद्यलकथनादप्यपेक्षितं प्रयापितृल्मेव वाच्यमिति युक्तम्‌ *“येना- श्रतम्‌ ' इस्य॒पादानसे सिद्धे प्रशासितृलेन हि निमित्तत्वं सिध्येत्‌ निमित्तन्तरे सस्येक- विन्नानात्‌ सर्मविक्ञानं नोपपद्यते अतः प्रतिपिपादयिषितवस्तुनोऽविवक्षितासाधारणाकारवििषट- तयैव प्रतिपादनसुचितम्‌ घञुप्रत्ययस्य तु करणेऽपि व्युख्रल्वात्‌ विवक्षातः कार्‌ ` काणां प्रवृत्तिः ' इति शाब्दोक्तन्यायेन कत्येव करणान्तरमैरपे्ष्येण साध्रक्रतमलविवक्षया तथा प्रयोग उपप्यते ““ अक्ैरि ›› इति सूत्रस्य प्रयोजनं करणलचिवक्षया विना कत- साधुत्वेन प्रयो गनिवृत्तिः उपदेश्चपक्च प्रकरत्यथांस्वारस्यं प्रत्ययस्वारस्य पयासनपक्च तु परतययास्वारस्यं प्रथानभूतप्रक्वय्थस्वारस्यमथींचिदं येति वैषम्यम्‌ अतः प्रयाितवा- देशशब्ढामिधेय इति स्वीक्तु युक्तम्‌ पवसुपक्रमे निस्पाधिकप्रसासनगुणयोगं उक्तः | तथा जगटुपादानलं निमित्तत्वं तदनुगुणसावैच्यसर्वदक्तिलादिकं चावगतम्‌ उपारे ८५ तत्त्वमसि ?› इति सामानाधिकरण्येन जीवान्तर्यामितं नाम गुणविरोषर उक्तः अस्य वाथस्य बहुश्च आवर्तितत्ादभ्यासोऽप्यस्ति। परं बह्मणो जगक्तारणल्वजगदरन्तरास्मल्ादि- गुणानां प्रमाणान्तराप्रतिपन्नवादपूर्वता सिद्धा ण्वमुपासकस्य ^“ तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपसस्ये '' इति शारीरपातानन्तरं मेक्षश्रवणात्‌ फर्मपि विद्ते पितुः पुत्रं परति प्रतिवचनरूपत्वादथवादग्य रुन्धः सृषिषण्डादिदृष्टन्तोपपादनादुपपतिश्चति अस्िन्‌ चृ्टन्तत्रयेऽपि विवतेपक्षानुगुणः कोऽपि दृष्टान्तो दृस्यते पितु परि- णामपक्षनुगुण एव॒ इस्यते दाष्टन्तिकविषयवाक्येऽपि “* तत्तेजोऽसृजत '› इद्युक्तम्‌ ; तु ˆ तदग्रमत्‌› इति अतोऽस्या श्तौ विवतैपकषप्रसङगोऽपि नास्ति श््यन्तरेषु ˆ“ तदात्मानं स्वयमकुरुत ›' इत्यादिकं शरूयते; तु “व्यवर्तत इति सूत्रं ˆ“ परिणामात्‌ इति; तु ˆ विवत्‌ इति } स्मृतिषु करकमकुटकर्णिकादिमेद् कनकमभेदमपीप्यते यथैकम्‌ क्ितितरूपरमाणवोऽनिलस्ते ? इत्यादिषु परिणामपक्षा एव द्यन्ते अतः श्ुतिस्परतिपूत्रस्वारस्यात्‌ परिणाम एवाभ्युपगन्तव्य: परिणाम

सद्वारकं एव्‌ भवितुमेति, निर्विकारलनिर्दोषतानुपरवेश्चरीरश्चरीस्मिवादिविपयानेकथति

स्वारस्यात्‌, अन्यथा ॒तद्विरोधप्रस्गाचेति एकविज्ञानेन सर्यविज्ञानपतिज्ञावावयं किम्‌ ?

(१--१--१) भावप्रकारिका ९४३

कथं तदुपपादनम्‌ ? इत्याशङ्कायामेतद्विस्तरो वेदाथसंम्रह इत्याह-- प्रपञ्चित इति भत्रा- पक्षिताथैः कथं ज्ञास्यत इयत्राह--अत्रापीति | निपृणतरम्‌ ; तस्याधिकरणस्ये- तदभैकविषयलादिति भावः भावध्रकारिका

विकारो षटत्वाद्यवस्थेति ; ननु पैत्र मन्मयशब्देन विकाराथमयडन्तेन यस्य परामशः, तस्येवेदापि विकारदाव्देन परामर्दो युक्तः ततश्च पूत मृन्मयशचव्डेनावस्था- श्रयस्य परामृएतया विकारदब्देनापि धर्मिण ण्व परामर्शो युक्तः, त्ववस्थाया इति चेत्‌--- सस्यं परत्र मृन्मयदाब्देनावस्थावतः परामशः; इह तु तलरामर्चा युज्यते; तथा हि सति का्यकारणामेदो नोपपादठितः स्यात्‌ नहि म्रयिण्डेन कायविदोपाय घटः स्पृश्यत इत्येतावता स्षस्मष्टग्ययोरमेदः सिध्यति अतो स्रन्मयविकारयब्दयोर्भिननाथ- त्वमेव वक्तव्यम्‌ अत ण्व ^“ मृत्तिकेव्येव सलयम्‌ '' इव्यत्राव्यवहितविकारशब्दनिर्दिए- वस्थाया परामदी इति भावः। मुदयं घर इति प्रत्यमिज्ञयेति ; अत्र केचित्‌--- इतिशब्दबखत्‌ प्रतीतेः शब्दस्य वा पराग्रएटन्यसात्‌ मृर्तिकेति क्ञानमेव सत्यमिति शत्यः तस्य ज्ञानस्य सत्यत्वे मदूद्रन्यस्यावाधितलं सिद्धमिदयुत्तरन्थः फर्ताथकथनपरो उषए्यः। मृद्धं मृत्तिैव्येव स्यं प्रामाणिकं प्रमाणतः प्रतीयत इदयथाश्रयणे को दोष इति वाच्यम्‌, प्रमाणतो मृत्तिकेति प्रतीयत इति वा मृतिकेत्याकारकं यत्‌ प्रमाणं तेन प्रतीयत इति वा इतिशब्दस्य प्रमाणप्रतीत्यन्यतरान्वयो वक्तव्यः प्रमाणतः प्तीयत इति हि निर्दर कृते तथान्वयपरतीतिरपपव्यते सत्यरब्दात्‌ प्रतीतो तथा गमकलादशनादिति वदन्ति अन्ये तु सृत्तिकेस्येव प्रमाणतः प्रतीयत ईयत्रेव स्यपदे.ऽपिं तभरावगतेरनुभव- सिद्धतया प्रस्याख्यातुम्क्यत्वात्‌ मृद स्तिके्येव सयं प्रमाणप्रतिपननमिच्युक्तौ दोपः; अत ` एव मूदुदरव्यत्वेनैव प्रामाणिकमित्य्थं इति टीकावाक्येऽपि चोच्यावकाराः ; तस्यापि वाक्यस्य गमकलयादिति चदन्ति। ननु उपादानोपदेयामेद्रपमतिपादरनमुखेनासत्कायवादे निराकरणीये त्रिकार ारुभ्यत इति प्रतिपादनस्यैव सप्रयोजनत्तया नामघेयप्याप्यारुभ्य- मानलप्रतिपादनं किमभमिति चेत्‌; सदयम्‌; षरादीनामपि मृयिण्डतैवेद्युपपादनामवे उप- दानोपादेयामेदो प्रतितिष्ठतीति तदप्युपपादनीयमिति द्रष्टव्यम्‌ ननु नैयायिकादिभिरपि मृन्मये षटररायादौ मृत्िकाखस्य ससरभ्युपगमात्‌ अनेनासतका्वादनिरासः कथं फरितं

९.४५ श्रीमाप्यम्‌ (जिज्ञासाधिकरणम्‌)

इति चेत्‌--न ; “° मृत्तिकेत्येव सद्यम्‌ !' इति रतेन म्रत्िकात्मात्प्रतिपादनं संरम्भः वितु / तदेवेदं मदद्रव्यम्‌ इत्यमेदप्रत्यभिन्ञया उपादानभूतश्रदूदत्याभदधसाभरनपरा सा सरथिज्ञानघपपन्नमिति शङ्कायामिति ; यद्विज्ञानेन सवं क्ञातं भवति तारं बस्तु किमिति मगवास्वेव मे तत्‌ ्वीचिति प्च्छायामि्यथः भ्रान्तः राक्रते यद्यपि सद्िजातीयमसदिति विजातीयस्वाकारेणति ; अयं भावः---“ ददं सदेव '' इत्येवकारेण इदंशब्दनिरविष्टे जगति सषटेः पाक्‌ सद्विनातीयद्यं तदन्ये तद्विरोधि वा स्युदसनीयम्‌ ; तु सर्मस्मिन्‌ खक विजातीयमेदनिपेधः यथा ° घटः पूर्वाह्न सदेव टयक्ते एवकारेण धटे सद्विजातीयच्ै वा सन्यत वा सद्विरोधित्वख्यं वा॒निप्रिध्यते, तु सर्वेभ्मिन्‌ रोके परादिविजाततीयभेद इति ननु “सदेव इत्यनेन सष्िाक। लीनसत्ता प्रतीयते चेत्‌, ब्रह्मकारणत्वमनुपपादित स्यात्‌; सच्छब्देन ब्रह्मप्रतिपादन वा मानसंबन्धयोग्यतलक्षणसत्तायाः सदित्यनेनाप्रतिपादितलादसत्छायैवादो निराक्रनः स्यादिव्याशड्क्याह-- सच्छब्दो हि मानसबन्धयोग्येति ; भवृत्तिनिमित्तभगस्य ब्रह्मण्येव पुष्कर्त्वादिति भावः नन्विदानीमपि जगतः सदासलात्‌ अरेः इति व्यम्‌ | किच एकमेवासीत्‌ इव्यनेनैवासकार्यन्युदाससिद्धेः सदेवासीत्‌? इति व्यथ्‌ किंच इदराब्देन जगतः पराम तस्य बहमणैक्यासमवात्‌ सदासीदिटययुक्तम्‌ } तनच्छरी- रकब्रहमपरतं चायुक्तम्‌, अश्चृतवेदान्तं शतकेतं पति इ॑शब्दस्य ब्रह्मपर्यन्तमोधकल्या- संभवादिति चेत्‌--न ; इदं जगत्‌ सेः पराक्‌ सदेव सद्‌ ब्रहैव सत्‌ एकमविभक्त- नामरूपमासीदित्यथः अधुना जगतस्तादृशसदपत्वामावाद्र इति साकमेव : एकमेवासीत्‌ : इदयक्तं अविभक्तनामखूपमासीदिति प्रतीतावपि ताद्र्मासकल- स्यापि प्रतिपिपादयिषिततया सच्छन्दसाथक्यम्‌ ननु ^“ सदेवेदं जगत्‌ धाक्‌ सरकम्‌ ›' इति वेदाथसेग्रहश्चुतमकारिकायां व्याख्यातत्वात्‌ कथमेवमिति चेत्‌--न ; सिद्ध्येवोदेश्य- विरोषणतया सदिव्यस्यासिद्धसेन विधेयकोटावेव निवेद्यतया तस्थाप्यत्रैव तासर्यात्‌ यचप्यश्रतवेदान्तेन श्चेतकेत॒ना तद्वाक्योपकरमदश्ायामेवं ज्ञायते, अथापि ररीरातम- भवप्रतिपादनानन्तरमिदेशब्देन जगच्छरीरकं बह्म ज्ञास्यतीति बुद्धया सदेव सोम्येदमग्र मासीत्‌ इत्याचार्योपदिष्टमिदु्तर्विरोधामावात्‌ ननु षरशरावादि पूर्वहि मृदेवासीत्‌ ; पश्चात्‌ , षटादिरूपेणाभवत्‌ ; तस्मान्पृदात्कमेष॒षरशरावादीति मिर्दैशवत्‌ फं

(१.---. १--- १) मावप्रकासिका ९९५

स्यादिति चेत्‌--न; अनेन जीवनामनानुप्रविद्य ` इत्यादि वाक्य श्रुतवतः स्वरूपेण त्रह्मपरिणामवराङ्काया अभावेन शरीरासमभावस्येव प्रतीद्या इदंशष्देनापि जगच्छरीरक- ब्रहप्रतीतेरव संमवात्‌ परतन्धरसूपविदेपाणागिति कायदण्ठदीनाभित्यथः उपरितनवाक्यसेगतिमेव द्यति--- एकदवेत्यादिना अद्णः स्थदा सेनेति; सच्छन्दप्वृत्तिनिमित्तपौप्कल्याधारमतव्रह्मासेदस्य सदेवेदम्‌ ' इति बोधनात्‌ कायस्य कदा- प्यसत्वशङ्काव्यावरतिरिव्यथः। बेशेपिकमतनिरापपरमिति ; तथा सति ¢ तदक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्‌ णक्रेाद्वितीयम्‌ ' इव्यनुवादोऽनुपपननः, तेस्तथानभ्युपग- मादिति वाच्यम्‌, रशल्यवादनिराकरणेऽपि द।परसामन्यात्‌ टि शूल्यवादि- नैकमद्वितीयं किंचिदभ्युपेतम्‌, सर्मेदा॒सर्बरल्यलस्थेव तेनाभ्युपेतखात्‌ यदि तद्राकयस्येकलवाद्वितीयत्वयोभ तास, तर्हि परैरोपिकस्य।पि तत्तस्यमिति मावः वशेषि कादिमतनिरासस्पिक्षस्वादिति ; नन म्रसिकल्येव सदयम्‌ ,› इयतैव तन्निराछरृतम्‌ ; दतरथा एकविक्ञानेन सव॑विन्नानसमवमभ्युपगम्य ^“ मगवांस्त्वेव मे तद्रवीतु ›› इदयुप- देरप्राथनानुपप्तेरिति चेत-न ; मततानुवादपूर्वकं सयुक्तिकं प्रस्यास्यातमिदयत्र तादर्थात्‌ मृद उत्पन्नस्य मृदात्मकत्ववदिति ; सतः कायस्यासदुयन्रखस्यानभ्यु- पगतसात्‌ कथमापाढनमिति वाच्यम्‌, जगसूत्रमसदासीत्‌ इदानीं सदासीत्‌ इद्युक्ते सतोऽसदुपादानकलमुक्तं स्यात्‌ ; यथा ' षररारावादिः पूत मदासीत्‌ , पश्यात्‌ घटादिरासीत्‌ द्युक्ते तयोरपादानोपादेयमाव उक्त एव॒ स्यादिति {श्चिघेतद्‌ दृषणापादनमिति दष्टव्यम्‌ कथं निराभयावस्थायमव इत्यथ इति; अय भावः---यदि प्रकृदयुपादानकस्य महदादेः प्रकृतिखाभाववत्‌ असटुपादानकस्यापि सतो नासच्छप्रपिः, सच्वावस्थाप्रप्िरेवा- सतत्यावस्थाविरोधिष्वाढिति; तदा तदपि संमवति, असतः सत्वावस्थाप्रापतेरवासमवाचि- राश्रयावस्था कथं रुभ्येतेति तदात्मकत्वेनषेति ; ““ रेतदास्यमिदं सपम्‌ ›› इति पूैवाक्ये तदायम्‌ एतदासकमित्यथः, स्वां प्यन्‌ ततश्च, ¢ तत्सत्यम्‌ ›? दृ्युतर- त्रापि पूषैनिर्दिषवेषवियिषठस्य पराग्रष्न्यतया तद।स्मकस्थेव जगतः सव्यसवसिद्धिरिति भावः | ननु ““ पेतदाल्यम्‌ इत्यनेनैव जगद्रष्मणोः शरीरशरीरिभावे कथिते ^“ आत्मा *› इति नरदेशयेयथ्यमिति शङ्कां परिहरति-- गमानुजं रक्ष्मणपूथजं वेतिवदिति। यद्रा

आसा” इत्यस्िन्‌ -पक्ष ° आसा, तत्वमसि इत्यनयोः पौनरक््यपरिदारः 119

९४६ श्रीभाप्यम्‌ (मिलासाव्किरणय)

कथचिदनुसंधेयः तत्पर्यन्ता इति तच्वमसीव्यस्याथं इति ; नंत्वशब्दादीनां तदथेप्न्ततये “८ तखमसि ', इयस्य प्षट्कस्य पर्ता दस्यथः, तु ^“ तत्वममि `: इत्यस्थैवाथं इति मन्तव्यम्‌, तत्वमसि "द्यस्य तावदथकन्वाभावात्‌ इशुपधान्कः इत्यपवादचत्रेणिति ; *“ इगुपधज्ञाीकिरः कः '' इत्यपवादूत्रणलथः नन्विगुपध- रक्षणकमरत्ययस्य पचाच्ज्चाधकलस्‌, तथा हि सति देवमपादिशटपासि्िपमद्नात्‌ प्रवादि त्वाश्रयणस्य कपत्ययबाधकलाथेकतवादिति चेत्‌-- न; मावानवचोधान "* नान्दररहिपना- दिभ्यः? इति सूत्रे ““ सर्वधातुभ्योऽब्वक्तव्यः '› इव्यपसेस्यानिकस्यात्सषटम्यानुपरत्ययम्य शङ्किततया तस्येगुपधरक्षणकप्रलययवाध्यलामिधानेऽनरषात्‌ यीपसेव््यानिकेऽप्भनि ° पचा- च्‌ इति व्यवहारस्य अन्धेषु दशनादरिति द्रव्यम्‌ प्रकृत्य; श्ञामनमित्य कणित - दयन्ति--यत्तावदुच्यते प्रसिद्धिपाचुयात्‌ पङ्कयथः शासनमिति ; सद्मेव तन; ^“ शासन विविच्य ज्ञापनम्‌ :› इति धातुवृ्तिकरता व्याख्यातव्वादुपटेस एव पथवसानम्‌ ^ उपदे ०जन्‌- नासिक इत्‌ ,› स्थानिवदादेरोऽनल्विधो ›› इव्यादिसप्रपु दििख्चारणक्रियः `" इति महामाप्योक्तेः ।“ अथातोऽटंकारदेरः इत्यादावादेश उपदे इदयभरः “* इं यास्मरा- चायः ' इति भाप्यस्य इदमुपदिद्चति इति द्धः ““ तद्रचिप्यम्‌ ›› इत्याद "‹ सवक्त- व्यम्‌? इति व्याख्यातम्‌ ततश्चादेरानं शासनसुपदेशनम्‌ तक्तमखं अनुं णतां भगवो देवतां शाधि "” इति ब्रह्मणः सिद्धमिति प्छृतिप्रस्यययोरमिरोधसमवान्‌ प्रतयगराघ्वा- रस्यानुसरणस्यायुक्तलवात्‌ चानुरासनकरमत्वेऽपि शासनकमसमिति वाच्यम्‌, शध अनुरिष्टो ', इति शासनस्थेवानुशासनरूपतात्‌ ततश्च करणलाध्यारोपण घञुरमन- मप्यनुचितम्‌ आरोपस्यानुचितखात्‌ ननु करणसवस्य नाष्यारोपः, तस्यापि सत्वादिति चेत्‌-न; तथा सति सिद्धान्ते प्रस्ययास्वारस्याभ्युपगमस्यायुक्तसरात्‌ अत एव असिरिछनति इत्यादौ सौकर्यातिकायविवक्षया ब्रहरुतकर्पात्‌ ›› इतिन्यायेन करणे कलतवारोपेऽपि कतरि करणतवारोपसभवः, तथा सति राजनि मृदयल्ररोपस्येवानर्था- वहसरात्‌ अत एव ““ साधकतमं करणसू ›› इति सूत्रे अधिकरणस्थास्याम्तनुकपार्तया साधकतमवविवक्षया स्थास्या पचति इति प्रयोग उपपद्यते चैष कर्मुरपि फरण- सविवकषाप्रसङ्गः, भिन्ननातीयत्वात्‌ सकरुसाधनविनियोगकारी सन्वसौ दि शतधनो निष्कधनेन स्पर्धितुमरतीति कठ; करणखविवक्षामाव उपपायते किच

(१--१--१) मावप्रकायिका ९४७

करणत्वे विवक्षिते “° करणाधिकरणयोश्च ' इति परेण ल्युरा बाधितववेन घजोऽप्रसङ्गः नच “हृद्यः दृस्यनेन षजः प्रसङ्गः। तत्रापि ““ संज्ञायाम्‌ ' दृत्यनुवृत्तः। त्वन्मतेऽपि कर्मणि घज्‌ स्यात्‌ , ““ अकतैरि कारके संज्ञायाम्‌ `" इति सज्ञाया- मेव घञो विधानादिति वाच्यम्‌, अकर्तरि “८ इत्यत्र चकारस्य भिन्नक्रमलमाभ्रित्या- संन्ञायामप्यस्तीति पदमन्न्यद समथिततात्‌ “° सन्ञाप्रहणानभैक्ये सर्वत्र घञो दरोनात्‌ इति वार्तिकङ्कतोक्तताच्च करं घञः करणा्ैत्वे उपक्रम अदेशशष्देन प्रशापितामिधीयत इति यदभिहितं तद्रिरष्येत, प्रश्ासनकरणखस्थेवामिहितस्वेन प्रशासनकतुरनमिहितत्वात्‌ यचोक्तम्‌--प्रदासित्रेचमसाधारणमिति; तदपि न, अदेराश्देन प्रचासनकरणत्वमात्राभिधानेऽपि प्रसासितृतानमिधानात तदमिधानेऽपि निरूपाधिकम्ररासितरृलस्यैव ब्रह्मासाधारणत्वात्‌ अत एव ““ ब्रह्मजिज्ञासा "' इति सूप्रे "ब्रह्मणः इति कर्मणि प्ष्ठीपरि्रहात्‌ ब्रह्मण एवामिधानिकजिक्ञासाकभवव, तटुपासनादीनां ववाक्षेप्यमिलयुक्तम्‌ किंच आदेशशव्दमात्रस्य द्यतिपरसङ्गमाशङ्क्य तमिव्येव॑विदोषणद्रानादवद्यंतमि्यस्यदेश्यविरोषक्त्वमभ्युपेयम्‌ यदीहादेश्चशब्दस्येव निस्पाधिकमयासित्रलरम्थः, तदा तस्य परमात्मासाधारणलात्‌ तच्छन्दौ विरोषको स्यात्‌ यदपि चोक्तं ॒प्रष्टव्यत्वकथनेनोपदेरयलं सिद्धमिति तत्कथनस्यानपेक्षितत्ात्‌ परासित्रतमेवाथं इति; तन्न, ° यद्यपि पूवं नाप्राक्षम्‌, अघुना स्वयमेव ज्ञास्यामि इति नद्धं व्युदसितुुपदेटन्यत्वकथनस्थेवपिक्षितस्वात्‌ अत ण्व तं तोपनिषदं पच्छामि "' इत्यादौ प्र्टवयस्योपदेद्यखरक्षणोपनिषदत्कथनम्‌ यचोक्तम्‌--सयैविक्ानप्रतिज्ञासिद्धयर्थ निमित्तत्मपेक्षितमिति; तन्न, एकविज्ञानेन सवैविज्ञानपरतिज्ञारदपादानत्वस्येव तदन्य- थानुपपत्या निमित्तस्वस्यापि खाभसंमवेन तस्य प्रथगवक्तन्यत्वात्‌ , तदनुपपते्मवतेवोक्तत्वाच | वस्तुतस्तु निमित्तान्तरसद्धावे एकविज्ञानेन स्वविज्ञानमनुपपन्नमियुक्तिरप्यसंगता, नित्य- विभू्यज्ञानेऽप्येकविज्ञानेन सविज्ञानं यथोपपन्यते, कावस्य ज्ञातत्वात्‌ सवेदाब्दरस्येदं- कारगोचरबहुभवनसैकस्पपूवैकसष्टिमात्रविषयतवात्‌, तथा तादशनिमिचान्तरसद्वावेऽप्येक- विह्ञानेन स्वैविज्ञानपरतिज्ञा कुतो संगच्छत इति अत्रोच्यते--“ एष अदेशः, एष उपदेशः ›› दव्येवं॑प्रथगुपदिष्टयोः “८ वायुक्रिये परथगुपदेशात्‌ "› इति न्यायेनदेरोप- देरायोर्भेदावर्यभावात्‌ निमन््रणामन्रणयोरिव व्रक्षवनस्पतिराब्दयोयि स्नेहमक्तिशब्दयोरिव

९.४ श्रीमाप्यम्‌ 11111711

क्चिदेकविषये प्रयोगमत्रेणानुमवमेदस्य दुरप्ठात्रान्‌ | ` आदिय" दपु यद्रा्योलद्वने दण्डो मवति ताद्ययान्यपरयीक्तसयं निरसयिु्यमासावगयं पपीयत आदिशतीति व्यवहारः पभमुविष्य ण्व अन प्व न्यायक्रारणादापलसयानन वर्णितः--“ आद्पू्वो दिद्ातिरभियोक्तप्रयोजनववतः '" दृति ; “` भन्तः प्रतिष्ठः जागता जनानाम्‌ इत्यादौ तयैव प्रतीतेः ततश्च प्रक्रतिस्वारस्येन नियमनापरप्ायासापन- रूपाय प्रतीते घजुधत्ययस्य कवल्यतिरित्तकारकमात्रवाचिनो यग्यतावयान स्वन्मते कर्मा - केखवत्‌ अस्मन्मतेऽपि कारकवाचिनो घःपमत्ययस्य सकर्करारकयतकसक्षणा समाश्रीयते प्र्टव्यवस्तुनस्ताटघ्रषत्वात्‌ असंजानविरोधिमु्यसधानु्ेण जघन्य रुद्चणाया आश्रयणीयत्वात्‌ ““ पच्चपञ्चादातन्निव्रतः रवत्सराः ' इत्यादाविटःपरन्वस्यरस - रिबृदरादिपदसुष्यतानुसारेण जघन्यसेवत्परपदस्यैव सौरचान्दरमासादयनेकाधसाधागण्येन निश्धयासमर्थस्याजहदक्षणाया अभ्युपतत्यात्‌ तथा प्रयाजरेषण दर्वाप्य- मिघार्यति इत्यादौ प्रयाजरोषधातिपदिकानुरोधेन त्रतीययायां द्विनीयाथस्धरणामा आधितत्वात्‌ तथा “प्राणा वा पयः इल्याद्रौ क्पिशरव्दानुसारिण वह्‌ वचनश्चतेः पाशन्यायेन गोणाथकलस्य गोण्यर्ममवात्‌ तद्याक्छुतेश्च '" दत्यत्रोपानित- ताच्च नन्वादेशपदस्य प्रशासनापरपर्यायाक्ञापन इोपदेदो प्रसद्धिधाुरयामाय ऽप्युप- देशार्थकतवे प्रकृते सर्वासमना सुख्याथल्यागामावात्‌ प्रत्ययस्य त्वन्मते करृरक्षणायां मुज्न्याध- त्यागात्‌ कास्यमोजिन्यायेन जघन्यचावप्रथित्येककपाखनुरोधेन स॒ग्येन्द्राम्यादरीनां प्रभून- बर्हिनियमाश्रयणवत्‌ ““ एकधा ब्रह्मण उपहरति ?› दृप्यत्र सकरृत्वसहस्वसाधारणम्भकधा- शब्दस्य भक्षान्तरपरापकटुबेर्चोदकानुयहेण सहसवाथतस्वीकारवत्‌ “‹ समद्र प्रालापत्यान्‌ ' ` इत्यत्र प्रनापतिसंबन्धविरिष्टान्वययोग्यस्यापि बहुवस्यकपटानिष्मनेकदेसावद।नप्रापकःूर्यल- चोदकानुसारेणं विरिष्टान्वयाभ्युपगमेन द्रव्यदेवतासंबन्धाक्षिप्तयागमेद)भ्युपगमवच्च जघन्य- घन्परत्ययानुसारेण सुस्यदिदोरुपदेशाथकसमेव युक्तम्‌ येते सुख्याशरत्यागाभायात्‌ परसुरपरसिद्धाथेत्यागमाप्र खवशिप्यते तत्त॒ दोषाय अत एव॒ "८ पलय उपगा- यन्ति, इत्यादौ गीतिशव्दस्य रारीरगाने प्रसिद्धिपाचुभ स्यपि वादिनरादिगान- स्यापि गीतराब्दप्रयोगविंषयत्वेन मुख्याथत्वात्‌ सनिहितस्य दुन्दुभ्यादिगानस्येवं काषण्ट- वीक्षणादिमिरूपचयं कुवैत्यश्च पल्यो नवजं निवर्तिका इति दशमे सिद्धान्तितमिति

(१--- १---१) श्रत॒पदीपिक ९.४९,

चेत्‌-- मेवम्‌; गानश्दस्य वर्टिराञ्याधिकरणन्यायेन गीतमात्रवाचित्वात्‌ युक्तं तत्र संनिहितदुन्दुभ्यादिगानवाचित्वम्‌ ; दह त्देरादाव्दस्य कचिदपि ' रिप्यो गुस्मादिदेश ' दतयाद्िप्रयोगामावेन साधारणोचारणाद्धकत्वामावात्‌ उपदेखादेल्रच्छयोरिवदेशोषदेश- राव्दयोरपि भिन्नाथकत्वेनादेशयाब्दस्योपदेदाथकत्वे सुख्याथव्यागस्यावजनीयत्वेन जघन्य- प्रत्यय एव॒ लक्षणाया उचितत्वात्‌ वस्तुतस्तु ^“ उपदेदोऽजनुनासिक इप्‌ ›› इति सूत्रे “८ करणाधिकरणयीश्च '' इति ल्युखा वाधितस्य घञः अक्रतरि कारके ? ' इत्यने- नाप्रसक्गमारद्क्य ^! छत्यल्युटो वहुकम्‌ '" इति घञो भाप्यकृता सम्ितत्वात्‌ तन्न्यायेन कर्तयैपि तेनैव सूत्रेण धजुसिद्धी क्षणाया अप्रसङ्गात्‌ प्रशासितृत्वाभ्रकलमेव युक्तमिदयुसय- स्यामः तस्य ताधदेध चिरमिति ; तस्य ; सद्रि्ान्षटस्य तावदेव चिरम्‌ ; तावानेव विलम्बः, यावद्यारव्यकरृतदेहान्न विमोक्ष्यते अथ अनन्तरं ब्रह्म संपत्स्यत इति तदथः। अथवादश्च रन्ध इति ; “° पारिषवार्थाः ` इत्ययिकरणे विद्यासंनिधिपठि- तानां ^“ श्वतकेतहाँस्णेय आस '' इत्याब्ाछ्यायिकानां ठदथवादतया तच्छेषस्य स्थापित- त्वादिति भावः यच्यप्ययमथवादढो सविरोपवरैकान्तः, तथापि चिष्गिन्तरेण सविरोष- तताय निशिते अभवादस्यापि तदेकान्तसं सिध्यतीति मावः द्वितीयऽरो स्मे यमस्य स्वपुरुषं प्रति वचनम्‌--

८८ करकमकुटक्णिकादिमेदैः कनकममेदमपीप्यते यथैकम्‌ सुरपटुमनुजादिकस्पनामिदरिरखिखभिरुदीयते तथैकः क्षितितरुपरमाणवोऽनिखन्ते पुनरपि यान्ति तथैकतां धरिव्याम्‌ युरपटरामनुजादयस्तशरान्ते गणकटषस्य सनातनेन तेन

इति तदर्थकषिषयत्थादिति ; गेदंप्येण परवृत्तसवादिति मावः श्रतप्रदीपिका अप्रतिष्ठित मानविर्दधतकलालसबरुतयाभिमतमानान्तरनिरूपणे परिसम।प्य प्रत्यक्षादे- वैरीयस्तवात्‌ शब्दस्यातीव सविरोपपरत्वाच सामान्यतः सविरोषपरत्वे श्थिते व(क्यविदय- पाणां वाक्यतककैप्यारोचनया सविरोषपरले क्तं परोक्ता संग्रहेणानुबदति-- यदुक्तमित्या- दिना। निविरोषादिना शोधकायर्थोक्तिः मत्ररब्देन सगुणे तासर्याभावः एवंदाब्द्‌ एतत्पकरणमात्रपरलब्युदासाथेम्‌ परिदरति-- तदिति ।. अवाचीनं सगुण

९५५० श्रीभाप्यम्‌ (निक्ताराधिक्ररणम)

मित्यन्यथासिद्धिन्युदासायाह--सच्छब्देति ““ एकमेव, '' ¢ वहु स्याम्‌ "' “न्न '' ४४ असृजत '› सदायतनाः सदतिष्ठाः '? ““ णेतदास्यमिदम्‌ '" “` तत्त्तमभि `" द्याः दीनामथे उक्तः। जगदुपादानत्वेत्यादिना सर्वान्तरलं सथनियमने धारणादभ- सिद्धः जन्तः प्रविष्टः शास्ता '› “‹ प्रशासने गागं "` इति शतः प्रपि्तावाक्य किम्‌ सा कथं युल्यत इत्यपेक्षायामाह-- प्रपञ्चित इति कथमस्मिन्‌ परवन्पे जयमित्यत्राह-- ~ अव्रापीति। “^ येनाश्चतम्‌ ' इत्यत्र येन श्रुतेन मतेनेत्येवमथः; दएन्तदाष्रनिक- सामर्ध्याभ्याम्‌ ““ आसनि खल्वरे रे ," इति वाक्याच्च कथं न्विति, टि घरटधिया परधीरिति भावः अदेश इति घजोऽकत्रैथकसादुपदेर्यपरत्वं न॒ दाक्यम्‌ , प्रक्रति- पर्यययोः प्रश्ञासनकरणा्थते स्वारस्यद्वयात्‌ प्रकृतिः स्वरसा करणं वैवक्षिकम्‌ ! शब्दानुगतेरपेक्षितविरोषाधौंचित्यं त्वधिकमिति कथमिति चोदिते कारणज्ञानेन कायना खोकसिद्धं निदशयति-- यथेति तत्रापि पैरोषिकमतेनासिद्धिमाशङ्क्याह-- -वाचेति : घटेनोदकमाहर ' इति वक्पू्वकोदकाहरणन्यवहारेण हेतुनेख्थः अत्र जहलक्षणा ; प्रयोजनतया देवत्वम्‌ तद्धि धीस्थम्‌ उक्त्यादानायर्थं नामरूपे मृततिण्डन स्परदेते इत्यथः जनेन शब्दादिमेदानामवष्याभेदेऽपि ° आस्ते, देते ' दतिवदन्यथापिद्धि- दिता किं नियामकमि्यतराह--त्तिकेति सत्यम्‌ ; ज्ञानसिद्धम्‌ प्रत्यभिज्ञा नियामिकेत्यथः अन्यथा साध्यवैकल्यम्‌, इतिदान्दकैर््य अम्तु कार््रकारणयोस्त- थात्वम्‌, तत्करथमादेशक्ञानाज्नगद्धीरिव्यत्राह-- सदेवेति अस्या असक्ाभव्युदासपरश्ं ^“ कथमसतः इद्युत्तरागुण्यात्‌ एकशब्दो नामरूपविमागानरहपरः, “८ बहु स्याम्‌ '" इत्यनन्तरोक्तेः, ““ एकेन सव यन्मयम्‌ इति टष्टान्तालुगुण्यात्‌ , अव्याष्रतखश्रतेश्च एवकारो वियदादिनित्यताच्युदासाय एवम॒पादानत्वे सति यद्वितीयपदं धीरथनिमित्तान्तर- निषेधकम्‌ ^ ्रह्माध्यति्ठत्‌ ' इति श्रुत्यन्तरं न॒ सजातीयादिनिपेधपरम्‌, जगरराव्दवैयर््यात्‌ जीवतृषषममदैवैषम्यादिपरिहाराच ““ तदधके इत्या्त्कायैनिरासपरस्‌ , शूल्यक्षणिकवादे निरस्तेऽपि पतिज्ञासिद्धरेतन्निरासपिक्षणात्‌ , अगररान्दयेयर्थ्याच नाम- रूपमाकतु सद्वारकम्‌, अनुपरवेशोक्तेः नाचिन्मतरि, किंतु जीवेऽपि ; विज्ञानं ?' इत्यादिभ्तेः सिंहेन मया? इतिवत्‌ ““ जीवेनात्मना इत्युक्तिः | स्ैशब्दा संकोचात्‌ ^ सर्वाः जाः” इति पूर्वाक्येन इदं सरम्‌ ›› इत्यारभ्य -“विक्षनं

(१-१-१) तत्वरीका ९.५१

चाविज्ञानं ' इति श्त्थन्तरा्च ““ पएतदास्यम्‌ ›› इति चिदचितोस्तदासकससिद्धिः सामानाधिकरण्येन विदोष उपसंहारः ““ तत्वमसि ›› इति नयप्रकारिका “सदेव सोभ्य इ्याद्रिवेदन्तवाक्यानां निर्विरोषवस्तुप्रतिपादनपरला- न्यथानुपपत्या तदितरस्य मिथ्याखमिति वाच्यम्‌, तदरैक्षत'› इत्यादिना त्ह्मणः स्ज्ञतायनेकविदोपप्रतिपादनपरस्वेन निर्विरोषवस्तुपरत्माभावात्‌ पएकविकानेन सविज्ञान- परतिक्ञोपक्रमत्वाच्च निर्विरोषवस्तपरता ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वेन ज्ञातव्याभावादेक- ज्ञानेनान्यज्ञ।नस्यानभ्युपपत्तिः अथ भिभ्यामूतस्यापि सत्यज्ञानात्‌ ज्ञातेति चैत्‌ , स्या- सत्ययोरैक्यापततेः अभैतसयतिज्ञाया ब्रहमतरस्य मि्यालमेवाथ॑ इति चेत्‌--न; ८८ येनाश्चुतम्‌ ' इति शब्दास्वारस्यात्‌ तदितरस्य सत्यत्वे तस्तिज्ञोपपत्तिः, अन्य- ज्ञानादन्यज्ञाततानुपपत्तेरिति चेत्‌--न ; सूष्ष्मचिदचिच्छरीरव्रहमणः कारणत्वात्‌ स्थूल- चिदचिच्छरीरव्रह्मण एव कायाच काथस्यावस्थान्तरमात्रतवात्‌ कारणापस्थख्रयिण्डन्ञानात्‌ कार्यघयादिज्ञाततावत्‌ ब्र्मज्ञानात्‌ अवस्थान्तेरयोगिसेन भिन्नत्वेऽपि त्कार्पयशचन्ञाततोप- पत्तेः। एवमादि स्वेमारम्भमणाधिकरणे प्रपञ्चितम्‌ तत्वरीका विरिष्टविष्येरिसथं प्रक्षायेरविरुद्रता तद्विरोधे साखस्य दै्ैल्यमपि दर्दितम्‌ ५३१ अथागमानां पररयेकमैदंपयैसमीक्षया प्रयक्ष(यविरुद्धा्थं प्रामाण्यं प्रविवक्षति ५३२ साधकं बाधकं वापि यत्र नास्ति प्रमान्तरम्‌ तस्मिनेव हि ताय शाखस्येति प्रचक्षते ५३३ अथवैरिष्टयमधिकं शब्दमत्रेऽपि दर्दितम्‌ विरोषवचारम्भस्तु तव्यक्रसे वाक्यतकफैतः ५३४ यदिह दुष्यं कारणदोधकवाक्ययोः परोक्तं दृषण॒॑निर्विरोषपरलं तदनुवक्ति-- यदुक्तमिति अत्र वस्तुमात्रश्ब्देन सगुणवाक्यानां दृ्टिविधिव्दन्यपरसं व्यज्यते उपात्तवाक्रयस्य परेषटविरुदढ्सयोतकः परशब्दः एरवेशबव्द्‌ दैद्रासवप्रकरणसंगहाथः

२५५२ श्रोमाप्यम्‌ ([नद्सानविरणम)

त्र प्रसयक्चदेर्पक्रमादेः श्तिरिङ्नारश्च विरोधमभ्परियाह- तदयुक्तामाति | गि यायां परोक्तस्तास्यरि्नैरेव तद्रिष्टमङ्धं व्यनक्ति- एदि एकस्य कारणस्य च्लिनन तत्कारभस्य सर्वस्य ज्ञानं सिध्यतीति प्रतिज्ञा साच “उत्त तमा्शमपरध्यः, यनाश्रूनय्‌ `` द्यादिना बोध्यते। अदेशाष्टश्चात्र क्रियावचनः, सृयादिदष्रन्तः “एवं साम्न अददाः!" इत्यदेदोन करणपरखन्यक्तेः नाप्युपदेरयपरः ; तदनुकतावि तिसन; नैप्फस्यात्‌ , आद्पूवैस्य दिरोरूपदेरवाचिताभावा, साभ्थोपददयय्ः प्रभगाञानात्‌ , सुख्ये संमवदपारायोगात्‌ ।`"“ “व्यः ° अव्राक्ष्यः ' दयनेनीथते उपादामस्थव निमित चोपयुक्तपरतिक्ञासिद्धयथतया प्रण". "` -" "` उयदद्यल्यं सवपरष्टन्यसाधारणम्‌ सपः वर्गाथोपदेरयवं चोपास्यादावप्यम्ति चात्र तमिति विद्रोपणादसाधारप्यिनि वाच्यम, ++ गात्‌ , पेक्षितासाधारण्यविषधेरनपेक्षितसाधारण्यविधिद ल्या तस्मात्‌ वनस्म वाक्षरस्य प्रदासने गामि इव्यादिप्रसिद्धविश्वप्रयासितृलविपमो ऽत्रहयस्नव्दः नन्धादरय राब्दे तावन्न कतरि प्चाचच्पल्ययः राङ्कयः, ¢ इगुपध '' उति कम्थापवादल्रात्‌ | चात्र कप्रत्ययः, ““ शिति च; इति गुणैनिधधात्‌ नापि घल, जकर कारके रौज्ञायाम्‌ ' इति नियमात्‌ सवैशासितुः शाभ्तिकिमतम्‌ उपधान त॒ युक्तमिति भवम्‌ ; विवक्षातः कारकयव्र्या करपीरेव करणत्वधिवक्षया घो ग्शुद्यु- पपत्तेः अकर्तरि ›› इति नियमस्तु करणववादिविवक्षाविरदे कररसानुन्वाभ्रः अथतोऽपिं हि प्रत्यय(मात्र) नियमनं वरम्‌ अतः “'तमादेरम्‌ '' इत्यादी स्ना धिषठातृत्वगुणविरि्ट किं श्रुतवानसीति प्राः ^“ येनाश्रतम्‌ ,' इत्यादौ “यथा सोम्थेकेन ' इत्यादिदृ्ठन्तवाक्येषु ज्ञातेनेति विदौपणीयम्‌, तत्सत्तामत्रेण तत्कार्याणां ज्ञातत्वायोगात्‌ तो.“ “^ सथ विदितम्‌ अत प्व ^ विज्ञातेन '! इटयुक्तम्‌ तथा मुण्डकोपनिषदि ^“ कस्मिन्नु भगवो वित्ताते इद संध विज्ञातं भवपि '' इति बृहदारण्यके आसनि खल्वरे रुते मते विज्ञाते इदं सम विदितं भवति ' इति त्र घटकुड्यादिना विज्ञातेन तदन्यस्य ज्ञातलमयुक्तमिस्यमियायेण * कथं नु भगवः आदेशः ›› इति चोक्तम्‌ तत्रोत्तरमु--““ यथा सोभ्य" इत्यादि बहुदन्े क्तिः संमवद्रहिमा्थां मृदादिकारणासकं हि सर्व मृन्मयम्‌ ततन््रयिण्डटान्तेऽप्यसत्ार्या- पादननोय , निरस्यति-- वाचेति जत्र॒वाचारम्बनमिति व्यास्यायां शुतयक्षरबि्वः

(१--१- १) तत्वरीका ९५५३

स्यात्‌ कायैमि ˆ“ "“““ -“" स्थी त्त चाप्रसिद्धं नोदाहतैन्यम्‌ त्विषे हि रज्जुसपादि टष्टान्तयितन्यम्‌ ““ विज्ञातं स्यात्‌ '' इत्यत्र सत्यज्ञानेन मिथ्यभूतस्य जञातत्वोक्तिर्विरुद्धा (अ) ज्ञातं भवतीति हि तद्रा वाच्यम्‌ सति गत्यन्तरे मिथ्यात्वेन ज्ञाप्तं मवतीत्यध्यादारश्च युक्तः ^“ मृत्तिकंत्येच '” इत्याद्रिषितिकरणं निरथकम्‌ मृत्तिकेत्येव प्रमाणासिद्धमिति प्रतिज्ञाः" प्रति सात्वेति साथकं “` 434 तदिह घटेनोदकमाहर इत्यादिवावमूभ्कमवृ्तिनिवृ्तिरूप- प्रयोजनाख्येन देतुना आरम्भण विकारो नामधरेयमिदयुभय ` मदादिद्रग्येण ` आरम्भणं आरुम्भनं स्पदौः कृत्यस्युटो बहुलम्‌ " इति कमणि स्युट्‌ रर्योरभेदः पक्षद्वयेऽपि ` समानः बकारस्थाने मकारस्तु क(प्यम्ति वणैतैषम्यानादरेणारम्भणी- यत्वविवक्षायामप्यस्मयक्ष दोषः

असत्यं तव सिद्धान्ते घटादि मृदादि च|

रोकटृष्टयोभर्य सत्यं विमञ्योदाहतिः कथम्‌ ५३५५

यदि ` वशेद्रयस्यास्य मृषालवं साधयिप्यते

ययेति सिद्धवत्कारः समतोक्तिश् मन्यते .॥ ५२३६

किंचात्र. कायसत्यलं सजातीय ~ 1

८८ एवं सोम्य अदेशः ›, इद्युपदेश्यलाभ्युपगमात्‌, ““ भगवांस्त्वेव मे तद्भबीतु ›! इति पूथेमविदितस्य शुश्रूषिततात्‌ पश्चादुपदेशात्‌, आचार्यवान्‌ पुरुषो वेद ›› इति निग- मनाच्न शबव्दगोचरल्यं ज्ञानगोचरतं स्पष्टमुक्तम्‌. तदापि `खदिष्टविरुद्धसुपरक्षितं “ˆ` 0 ्षन्यायेन बुद्धीनां शब्दानां ब्रह्मणि कुण्टीभाव इति तु डिम्भप्ररुम्भनं प्रुपनं वा सत्करायैवादादिसंमवेऽपि विकत्रिकार्याणां यथादृष्टं विचित्रकारणपेक्षणा- देकविन्ञानेन सर्वविज्ञानं कथमिति चात्र प्रभामिपायः तत्रोत्तरम्‌-- ““ सदेव्‌ '› इत्यादि तत्रा अम आसीत्‌ ११ इति काङ---* ^" विरोषणद्वय्र सिद्धम्‌ |] विरिष्टं तद्‌ दस्यते, अमेराब्दस्यः निरथकलवं ` `अर्वाच्यस्य कथरुपदेस्यत्वमित्थमिपाये- णोक्तम्‌--सच्छन्दवाच्यस्येति। गुणविरिष्टोक्तिः कल्पिताकारविषयेति ` दृङ्काव्युदसः

120

९५५४ श्रीभाप्यम्‌ (जनासाधिकररणम्‌)

नायाह- प्रस्य ब्रह्मण इति अनेन सच्छब्दस्य शास्रानतरोक्तन्काभ्य सूचयता सत्तामात्रपरवै निरस्तम्‌ निरूप्यमाणदसापरयं चायुक्त, वक््यमाणपिक्षया कार णमिर्देशार्थत्वात्‌ हि ““ तदानीम्‌ `' इ्यादिश्चत्यन्तरनिर्देशस्रामरम्याच प्रटयकाट- परं युक्तम्‌ किं तदासीत्‌ इत्यत्र “° ऋषयो वाव तेऽग्रे सदासीत्‌ `` इति" “` “` थत्र निर्दिर्यते। अतस्तक्रटे. तिविधमेदनिषेधपरस्वमिह वाच्यम्‌; सष्काटेऽपि वस्तुतस्तच्छरन्यतात्‌ ˆ¡ प्रख्यकाठेऽपि पेषम्यनेृण्याक्रताम्यागमक्रतविप्रणाययरिहाराय सक्ष्माचिल्जीवादिमेदस्य तयापि स्वीकृततवाच्च अतो नायराव्दस्य वेश्य व्रिरोभो वा। दस्त्यजस्वगतव्दिषोऽपि तदानीं सतवैकतवाद्ितीयसैस्वगेवादतः तदिह प्ररयकान्यवन्छिन- सत्ताविशिष्टं चिदचिच्छरीरकं ब्रह्म सदिदयुक्तम्‌ सच्छब्दस्य ब्रमात्मादिशव्दवद्विरोप्य- विषयत्वेऽपि स्वखूपविकारादिनिषधाच्छव्यन्तरोपव्रहणप्रसिद्धिसामरस्याच प्रकरतिपृस्पकार- यपेक्षितविरोषणसिद्धिः। तदभावे ` निविकारस्य स्वतः कारण्वमेध सिद्धयेत्‌ | ततश्च शाखान्तरनयेन कारणवाक्यान्तराणामपि निर्विदोषपरतया ब्रह्मकारणवादश्तयक्तः स्यात्‌ अध्यासोऽपि द्यविचपिक्षस्छयेबोक्तः सदेव ' इत्यस्यासत्वनिषेधपरदय टान्तानु- गुणम्‌ ५“ तद्धैक आहूरसदेवेदम्‌ ›› इत्यादिना मतान्तरोपन्यासनिरासाभ्यां तद्यक्तम्‌ अत्र“ एकमेवाद्वितीयम्‌ ? इति न॒ वदुक्तयशोक्तिः;, सिद्धानुस्मरणमात्राथस्वान्‌ तच्छब्दोऽत्र पक्चान्तरोपक्रमार्थः तदिदमिति वान्वयः। अत्रच काय दरव्यं प्राग- सदिति वैरोषिकाययुक्तिनिरासे प्रतिन्ञानुगुण्ये स्यात्‌ | शूल्यवादनिरासपरत्े त्वमदाच्टस्य वैयथ्थम्‌ क्षणमङ्गनिरासस्तु द्रभ्यानुदृत्तिसाधनेनैव सेस्यति अतुच्छले स्थिरतवे तु प्रतिज्ञा नैव सेसस्यति का्यकारणयोर्यावदनन्यसं साध्यते ५३५ |

“४ कुतस्तु ›, इत्यादि प्रमाणतकामावपरम्‌ कथम्‌ ›› इत्यादि तदुमयविरोधपरम्‌ विमानस्य हि द्रव्यस्यावस्थान्तरापत्तिस्तत्दवस्थावत उपत्तिरिति भमाणसिद्धम्‌ तथा द्रव्यस्य पूवेमसत््वे तस्य सत्तावाच्यघटत्वायवस्था उदात्तिरिति स्यात्‌ तदेतस्माणैस्त- दनु्ाहकैश्च - निधूतमिति मावः अथ यथोक्तं निगम्यते ^“ सदेव सोम्येदमग्र आसी- देकमेवाद्वितीयम्‌ * इति ।. इदमग्र एकमद्वितीयं सदेवासीदि्यकषमेवेद वाक्यम्‌, संभवटयैकये तद्वेदायोगात्‌ यतु भिन्नव्‌क्यवत्‌ कचित्कचिद्भाप्यते, तदपि तास्पयैव्यक्सय्म्‌

= =) तत्वरीका ०५५५

अन्यथा वाक्यत्रयवद्वाक्यद्रयक्च न्यपदे शो व्याहन्येत तदिह ^“ सदासीत्‌ इत्यवस्था- द्रयसाधारणाकारोक्ति : ““ एकम्‌ इति तु प्रतिज्ञाघटनाथमविभक्तनामरूपावस्थोच्यते अवधारणमिह जगदन्तर्भूतस्य वियददेयरोषिकाच्मिमतनित्यतवशङ्कानिरासा्थम्‌ अत्रामि- परेतमाह--जगदुपादानत्वमिति “तद्वद त्न्यक्तमासीत्‌ ? इत्यादिश्चुत्यन्त- रानुगण्यात्‌ ^ कहु स्याम्‌ '› इप्युत्तरवाक्यादिभिश्वायमेवाथे इति भावः उदाहृतानां मृदाद्युपादानानां कुकाखि्ियेत्वदयनादिहापि तथान्यसिन्कतेरि चाटेडराब्दाथतेन ज्ञानात्‌ तत्कायैविश्चविन्ञानं स्यात्‌ तस्िद्धयथेमद्वितीयपदेनाधिष्ठत्रन्तरं निरस्यते तदिदमाह---जगनिमित्तत्वमिति “' तत्तजोऽसजत ! “' तदात्मानं स्वयमङकुर्त ›' इत्यादिभिरेतद्‌ दृष्टम्‌ तदैक्षत '' इत्यादिसिद्धमाह--सर्वज्ञतेति “यः सर्वज्ञः '" इति कारणवाक्यान्तरे चैतकण्डोक्तम्‌ ^“ स्याम्‌ ,› इति संकस्पयतो निमित्तत्वानुगुणम्‌ एतदमयानुगुणमाह-सर्वशक्तियोग इति सर्वोपादानल्वसर्वेनिमि्ततशषक्तयेकाश्चय- मित्यथः अत्र ^“ अघ्ूनत, इत्यादि फर्तिम्‌ अन्यत्र, ““ ब्रह्माध्यतिष्ठत्‌ ?? ८* कर्तारमीरम्‌ '› इत्यादिभिः कण्टोक्तमाह-सत्यसकट्पत्वमिति ““ दन्ताहमिमाः इत्यादौ चिदचिदन्तरातमल्वं व्यक्तम्‌ विरोषतोऽप्यनुप्वेरानिबन्धनं सामानाधिकरप्यमिति ८८ तदनुप्रविदय, सच्च त्यच्चाभवत्‌ " इत्यादिभिः सिद्धम्‌ अत्र सिंहेन भूत्वा बहवो मयातताः ? इतिवत्‌ «अनेन जीवेन '' इति विवक्षितं व्यनक्ति-सर्वान्तरात्मत्वमिति सर्वाधारता सदायतनव्वोक्तिसिद्धा सवैनियमनं तु आत्मलोक्तिरब्धम्‌ | अत्राधेयत्व- विधेयलयादिनियमैजैगतः शरीरं सिद्धं शरीरवाचिनां शरीरियैन्ततप्रतिज्ञाधरनाय प्रकाशितम्‌ अआदिशब्दश्च खण्डान्तरोक्तांश्च कारणतायुपयुक्तान्विरोषान्‌ संगरहाति एेतदास्यमित्यादेर्थमाह-- कृत्छस्येति ¢“ तत्सत्यम्‌ इत्यत्र सर्वकारणस्य सतो क्षणः “५ इदं सवैम्‌ '› इ्युक्तस्य जगतो वा सत्यलवमिह विधेयम्‌ , कृतकरतात्‌ अतो मृत्तिकेत्येव सत्यम्‌ ›› इतिव्कार्यस्य जगतः स्बनिष्ठत्वादिभमनिवारणाय तदात्मकं प्रामाणिकमिदयुच्यते आत्मा , इ्येतदप्यस्येवाथस्य तादपर्यमूम्ना .मिर्देशवैषम्येण ददीकरणं “स॒ त॒ आत्मा अन्तयाम्यमृतः ›› इतिवत्‌ अत्रापि सर्वान्तरा्मत्रेन प्रस्तुतश्रोतर्यपि विरोषत उक्तिरियमिति केचित्‌ अत एव॒ ^“ तत्त्वमसि '" इत्यप्यनु- सन्धात्पसंहारमान्रम्‌ जीवस्य परेण स्वरूपैक्यपक्षे पूरवोक्तसर्वाकारविरिष्टपरामरी

९५६ श्रीभाप्यम्‌ (जिन्नासाधिकरणम्‌) तच्छब्दो विरोधी स्यादिल्यमिपायेणाह-- एर्वभूतव्रह्मात्मकेति उत्रोदृस्थापादयनिन्ता पश्चाद्वविष्यति श्रेतकेतं भ्रतीयनेन स्वे्टमाधकाभवादरिज्गसूचनम्‌ जआस्माद्नतप बुद्धस्य गुोरभन्तिसिद्रं सिष्य भुपदेशानुपपति सूचयति- -उपदेशाय ग्र्ृत्तन्वादिति। यत्वषएटविधतावयलिङ्गवत्वमिटोदितम्‌ तक्वस्मिन्‌ पश्च प्वेति प्राह प्रकरणोक्तिनः "५३८ अत्र हयपक्रमप्रसृति तच्वमसि `, इत्युपसंहारपयन्तं निरुपाधिकं परडासनादिकं दर्िनम्‌ तच्च मानान्तरागोचरत्वादपूर्वैम अभ्यस्तं बहुः फरं ^ तस्य तावन्‌ '' इत्यादिना .जीवस्य परप्राप्टयनुख्पम्‌ आत्ता" तं ,' तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्‌? इति --चाथवादसिद्रः असक्तायवादनिरासेन वितबाद- विस्दैद्टन्तेखिवृ्रणपदरीनादिभिश्ोपपत्तिः स्थापिता “तत्तेजोऽसृजत ' "~ "^ सोपवहणै; श्रुत्यन्तरसगतेरध्यासशङ्काप्यत्र प्रशमिता तथा वद्यक्षं क्षिति परिणामादिति वदन्‌ विवतौदध्यासादिति चःन वदन्‌ सूत्कृदिह रदन्याभावं स्णश्ति तदनन्यत्वभणिति- नै मायामत्नोक्तयाप्यनृतगतिराश्चर्यपरया | ५३९ ` अत्रे किं प्रतिज्ञावाक्यम्‌ कानि तदुषपादकानि कथ तेपामेव तास मितयतराह-- प्रपञ्चित इति ननु बुद्धिरब्दान्तरादिकं रण्जुस्पादिप्वध्यासात्‌ दध्यादिषु ्र्यान्तरसयोगाच्च इष्टम्‌; मृविण्डघरादिप्वपि तथामावामावे कर्थ द्रन्येक्योपपादन- मितयत्राह- अत्रापीति निपुणतरम्‌ ; परोक्तपतीतिखानुसारेण अिकुण्डर- वदास्ति-“- त“ "धित इत्यादिवच्च कायस्य सत्यत्वे ॥|# इति केचितारकिकसिहस्य सयैतन््रस्वतन्त्स्य ्रीमदेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु श्री भाष्यतयाख्प्रा तच्वरीका | श्रीमते निगमान्तमहादेिकाय नमः

षि = कन्ये @ ५॥। न्थ

पतावत्पयन्तमेवाय प्रन्थ उपरभ्यते

(१--१--१) मावप्रकािका ०८५७

श्रीभाष्यप्‌ अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते” इदयत्रापि भ्रकरतान्‌ हेयगुणान्‌ प्रतिषिध्य निसयतरविभुलसषष्मतसवेगतत्रान्ययलभूतयोनित- सर्वज्ञत्वादिकल्याणगुणगणयोगः परस्य ब्रह्मणः प्रतिपादितः

शरुतप्रकारिकरा अनन्तरोदराहतायाः परविद्यायाः सविरोषपरत्वमाह--अथ परेत्यादिना अपाणिपादम्‌ ›› इत्यन्तानां पदानां विषयमाह--प्राकृतानिति प्राकृता! ; प्रकृति- सबन्धिनः अनेन पेन कचित्‌ सिद्धस्य हि कचिन्निभेधथ ईति निभ्यानां कापि सिदविर्दशिता भवति प्रकृतिगताः प्रहृतिसंसर्गप्रयुक्ता जीवगता . दोषाश्च गरक्रृताः अद्रेदयमगाह्यम्‌ ; प्रदयक्षागोचरमनुमानायगोचरम्‌ यद्वा चक्चुरगोचरमिन्दियान्तरागोचरम्‌ अमोत्मवम्‌ ; प्राङृतनामरूपरहितम्‌ अचश्चुः भरो्रम्‌ ; इन्दरियाधीनज्ञानं भवति अपाणिपादम्‌ ; इन्दियाधीनचेषठं भवति ; ^“ अपाणिपादो जवनो अरहीता पदयत्यचष्चुः श्रुणोद्यकणैः इति श्रुतेः अनेन पदद्धयेन जीवगतदेयनिषेधः इन्दरियाधीन- ज्ञानत्वं तदधीनपवृत्तितमपि जीवगतधभमैः . स्वैगतं सुसृक्ष्मम्‌ '” इति पाटक्रमः ; तथाप्यथक्रमेण व्याख्यातय्‌--शक्ष्मत्वसवेगतत्वेति | सूक्ष्मतया हि व्याप्तिः नित्यत्वेन कारापरिच्छेदः व्रम्‌ ; प्रसुम्‌ प्रमुखं नियन्तरत्वम्‌ जगच्छरीरकतं फरितिम्‌ अनन वस्वपरिषेदसिद्धिः स्वगतत्वेन देशापरिच्छेदः अब्ययलं; व्ययशब्दोपरक्षितदोषविरोयिवं नाम गुण इत्यमिप्रायेण कस्याणगुणैः संह तिरश यद्रा अन्ययत्वम्‌ ; ` एकरूपसवं पणत वा भूतयोनित्वम्‌ $ जगत्कारणलम्‌ एतसकरणस्येन यः स्वनः सर्ववित्‌) इत्यनेन वाक्येन सार्वैद्यमुक्तम्‌ सनेक्तः सर्बवित्‌; सर्वं स्वरूपतो वेत्ति सर्वं प्रकारतश्च वेत्तीत्यथः परस्य ब्रह्मण इत्यस्य पूरवैवदथः | भावप्रकारिका. अन्ययतस्य दोषामावरूपस्य कथं भाष्ये कल्याणगुणत्वेन निर्देश इत्यारङ्क्याह-- दोषविरोधित्वं नाम गुण इति.। पू्यवदथ इति; सगुणत्रह्यादृतिरियथैः

९,५९८ श्रीमाप्यम्‌ (निजलासानिकरणभ) श्युतप्रदीपिका

वं सति विरिष्द्रितपरत्वे स्यष्टसुपक्रमोपसंदारादिरिक्तपर्‌कम्‌ परवियाथ |

माह- अथेति | अचः !› इत्यादिना इन्दरियाधीनक्ञानक्रियल्परुदासः, जवनो

हीत! इति श्रतेः विभुः परभुः नियन्ता जगनच्छरीरीति फलितम्‌ कारणत्याक्षप

सा्त्याद्प्रकरणे ^“ यः सर्वज्ञः ›› इत्यादि कण्टोक्तं प्राकृताः; प्रक्रनिसमन्धिनः,

प्रकृतिसर्भपरयुक्ताश्च श्रीभाप्यम्‌ सत्यं ज्ञानमनन्तं बह्म इत्यत्रापि सामानाधिकरण्यस्यनक-